سلاحی قدرتمندتر از بمب اتم برای تهران/ تضیف نظم قدیم برای شرایط استثنایی؛ چرا آمریکا در تنگه هرمز به تاکتیک ایرانی روی آورد؟

به گزارش اکوایران، ایالات متحده با استفاده از تاکتیک‌های قاچاق برای حمل‌ونقل نفت از خلیج فارس استفاده می‌کند. بر اساس گزارش رسانه‌ها، ارتش ایالات متحده بر ده‌ها انتقال مخفیانه نفت به شکل کشتی به کشتی نظارت داشته تا صادرات انرژی خلیج فارس را ادامه دهد و از پهپادها و شهپادها  و همچنین هلیکوپترها در عملیاتی برای هدایت کاروان‌ها به سمت نفت‌کش‌ها استفاده کرده است.

کپی از تاکتیک ایرانی

به نوشته خبرگزاری رویترز، این عملیات در حاشیه تنگه هرمز از یک تکنیک رفت‌وبرگشت استفاده می‌کند که مدت‌هاست توسط ایران برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌شود. دو مکان خاص که انتقال نفت در آن‌ها انجام می‌شود شناسایی شده‌اند - یکی در سواحل فجیره در امارات متحده عربی و دیگری در بندر صحار عمان. این عملیات از اوایل ماه می آغاز و طبق داده‌های کشتیرانی و تصاویر ماهواره‌ای، حداقل ۱۱۶ کشتی در این انتقالات دخیل بوده‌اند.

به گفته چهار منبع مطلع، یک هلیکوپتر آپاچی که در ۹ ژوئن سرنگون شد و باعث تبادل آتش میان ایران و ایالات متحده شد، در این ماموریت دخیل بوده است. دو نقطه‌ای که این انتقال‌ها در آن انجام می‌شود، در خلیج عمان نزدیک به خروجی تنگه هرمز، نزدیک به مرزهای تعیین‌شده توسط اداره تنگه خلیج فارس، یک نهاد جدید ایرانی که برای مدیریت تنگه هرمز تأسیس شده است، هستند. کشتی‌هایی که از دستورات ایران پیروی نکنند، در معرض خطر حمله پهپادی و موشکی  قرار دارند. بندر فجیره در طول مدت انجام این عملیات به رهبری ایالات متحده، بارها مورد حمله قرار گرفته است. آخر هفته گذشته، به گفته گروه مدیریت ریسک دریایی بریتانیایی ونگارد، یک «پرتابه ناشناخته» به یک نفتکش در سواحل عمان برخورد کرد. 

انتقال کشتی به کشتی، اگرچه پرخطر و ناکارآمد است، اما به نظر می‌رسد بخشی از تلاش‌های دولت ترامپ برای کمک به بازگرداندن جریان عادی نفت از خلیج فارس باشد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، گفت که تنگه هرمز روز جمعه تحت یک توافق چارچوبی با ایران که این هفته اعلام شد، بازگشایی خواهد شد، اما جزئیات آن همچنان مبهم است. تحقیقات رویترز نشان داد که ایران سیستم خود را برای عبور کشتی‌ها از طرف مقابل تنگه ایجاد کرده که شامل ایست‌های بازرسی جزیره‌ای، معاملات دیپلماتیک و گاهی اوقات دریافت هزینه‌ می‌شود.

خروج‌ها و نقاط عبور متناوب

به گفته منابع آگاه، عملیات انتقال آمریکایی‌ها به طور کامل توسط ارتش ایالات متحده کنترل می‌شود. نفتکش‌ها باید قبل از رسیدن به تنگه به ​​یک نقطه ملاقات بروند، سپس حرکت خود را به طور متناوب انجام دهند تا حدود ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ متر از یکدیگر فاصله داشته باشند، فرستنده‌ها را خاموش و چراغ‌هایشان کم نور باشد. یک سری ایستگاه‌های بین راه به ارتش ایالات متحده اجازه می‌دهد تا پیشرفت نفتکش‌های تعیین شده را زیر نظر داشته باشد.

تصویر ماهواره‌ای از کشتی‌های پهلو به پهلو در دریا، در سواحل صحار عمان، 9 ژوئن 2026/ عکس از خبرگزاری رویترز

وقتی آنها از تنگه عبور می‌کنند، درست فراتر از منطقه‌ای که ایران به عنوان منطقه تحت کنترل خود تعیین کرده، نفتکش‌ها در کنار کشتی‌های گیرنده، که بسیاری از آنها حامل‌های نفت خام بسیار بزرگ یا VLCC هستند، حرکت می‌کنند تا انتقال نفت را آغاز کنند. تکمیل این فرآیند بین ۲۴ تا ۴۰ ساعت طول می‌کشد. سپس نفتکش‌های خالی از تنگه عبور می‌کنند و VLCCهای تازه بارگیری شده به حرکت خود ادامه می‌دهند.

آن‌چه این عملیات کشتی به کشتی را ممکن می‌سازد این است که تعداد کمی از کشتی‌داران مایلند با وجود محاصره ایران، کشتی‌های خود را از طریق تنگه عبور دهند تا نفت را به تانکرهای منتظر تحویل دهند. اما این عملیات پرخطر است. به گفته نوام رایدان، عضو ارشد موسسه واشنگتن که متخصص ریسک دریایی است: «شما نمی‌دانید ایران چه زمانی ممکن است تصمیم بگیرد از پهپادها یا حتی قایق‌های توپدار برای جلوگیری از عبور حتی آن کشتی‌ها از تنگه استفاده کند».

تکنیک کشتی به کشتی سال‌هاست که توسط ایران برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌شود، زیرا منبع نفت را پنهان می‌کند. ایرانی‌ها معمولاً همزمان از ناوگان گسترده‌ای برای این کار بهره می‌برند، هم برای جلوگیری از شناسایی و هم به این دلیل که صادرات قبل از جنگ آن‌ها نسبتاً کم بود. عملیات به رهبری ایالات متحده، که شامل انتقال انبوه است، به تولیدکنندگان خلیج فارس محافظت بهتری در برابر حملات تلافی‌جویانه ایران می‌دهد تا بتوانند نفت خام، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی را به خریداران بین‌المللی منتقل کنند.

تصویر ماهواره‌ای از کشتی‌های پهلو به پهلو در دریا، در سواحل فجیره امارات متحده عربی، 6 ژوئن 2026/ عکس از خبرگزاری رویترز

بر اساس تصاویر تا ۱۱ ژوئن، رویترز محاسبه کرد که حداقل ۹۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی ممکن است از اوایل ماه مه از طریق شبکه فراساحلی منتقل شده باشد. این حجم‌ها، بر اساس ظرفیت حمل نفتکش‌ها، در مقایسه با میانگین حدود ۲۰ میلیون بشکه‌ای که روزانه از تنگه عبور می‌کرد، هنوز هم اندک است. 

تضیف نظم قدیم برای شرایط استثنایی

مایکل فرومن، رئیس شورای روابط خارجی، روز جمعه در یادداشتی نوشت: «با تضعیف قوانین قدیمی، طعنه‌آمیز است که ایالات متحده اکنون از چین، روسیه، کره شمالی و حتی ایران که به اصطلاح «ناوگان تاریک» آنها دقیقاً برای فرار از تحریم‌های ایالات متحده و سازمان ملل پیشگام این تکنیک‌ها بودند، الگوبرداری می‌کند». به گفته شش منبع آگاه از این عملیات، ایالات متحده از طریق ترکیبی از نظارت هوایی، غربالگری انطباق و نظارت به جای اسکورت دریایی، از کشتی‌های شرکت‌کننده حمایت کرده است. 

بر اساس بررسی سوابق کشتیرانی، طرف دریافت‌کننده این عملیات تحت سلطه اپراتورهای بین‌المللی نفت‌کش است. یکی از آنها، شرکت مدیریت تانکرهای Dynacom مستقر در یونان، به تلاش‌های خود برای یافتن راه‌های خلاقانه برای حمل نفت از طریق تنگه از زمان آغاز جنگ در 28 فوریه اشاره کرده است. جورج پروکوپیو، بنیانگذار Dynacom، در کنفرانس کشتیرانی Capital Link در آتن در اول ژوئن گفت: «آزادی ناوبری ضروری است و هیچ کس نمی‌تواند عوارض یا بار دیگری تحمیل کند. ما اینجا هستیم تا خدمت کنیم و یونان از دوران باستان سنت شکستن محاصره را دارد» .

منطقه‌ای که ایران آن را تحت نظارت نیروهای مسلح ایران تعریف کرده است/  منبع: سازمان تنگه خلیج فارس ایران از طریق  رویترز

با این حال، یک منبع دریایی دیگر گفت که سیستم جدید خطرات خاص خود را بر صنعت آنها تحمیل می‌کند. به گفته این منبع: «داده‌های قابل اعتماد کمی وجود دارد.» فرستنده‌های مورد استفاده برای ارتباط با مکان کشتی‌ها خاموش هستند و «شرکت‌ها از طریق مراکز گزارش‌دهی معمول گزارش نمی‌دهند.» به گفته چندین مقام صنعت کشتیرانی، این امر خطر برخورد بین کشتی‌ها را افزایش می‌دهد، زیرا این کشتی‌ها شب‌ها با چراغ‌های خاموش و با سرعتی که امکان مانور آسان را فراهم نمی‌کند، حرکت می‌کنند.

چهار منبع آگاه از این ترتیبات گفتند اپراتورهایی که به دنبال دسترسی به سیستم هستند، قبل از اختصاص پنجره‌های ترانزیت، ملزم به طی فرآیند بررسی انطباق هستند. این فرآیند شامل ارسال اطلاعات به دفتر همکاری و راهنمایی دریایی نیروی دریایی ایالات متحده در بحرین است. دو سند انطباق اولیه که توسط رویترز بررسی شده است، اپراتورها را ملزم به ارائه سوابق ردیابی مکانی کامل، افشای کامل مالکیت سودمند، اسناد محموله و تمایل به اجازه آزمایش محموله می‌کند. در صورت تأیید، به کشتی‌های شرکت‌کننده پنجره‌های ترانزیت اختصاص داده می‌شود و در طول سفر با دفتر نظامی ایالات متحده در بحرین در تماس خواهند بود.

طبق سوابق کشتیرانی که توسط رویترز بررسی شده است، صادرات امارات سهم قابل توجهی از عملیات انتقال ایالات متحده را تشکیل می‌دهد.  شرکت ملی نفت دولتی امارات، ادنوک، از جمله فعال‌ترین شرکت‌کنندگان در انتقال‌های تحت رهبری ایالات متحده بوده است. شرکت نفتکش کویت نیز در این انتقال‌ها فعال بوده است. با این حال به گفته ریدان: «این‌ها راه حل دائمی نیست. این یک راه حل موقت در میان شرایط استثنایی است».

توانایی تازه تهران؛ سلاحی قدرتمندتر از بمب اتم

در همین شرایط،  به نوشته سی‌ان‌ان، به گفته سه منبع آگاه، سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا اخیراً ارزیابی کرده‌اند که ایران می‌تواند از این پس به طور مؤثر دسترسی به تنگه هرمز را به دلخواه ببندد، به این معنی که تهران  در نتیجه جنگ، توانایی جدید و قدرتمندی برای آسیب رساندن به اقتصاد جهانی به دست آورده است. بر اساس این گزارش، صرف نظر از توافقی که قرار است روز جمعه به طور رسمی این آبراه کلیدی را به عنوان مقدمه‌ای برای مذاکرات هسته‌ای باز کند، ایران در طول جنگ ثابت کرده که می‌تواند دسترسی به تنگه را به طور موثر مسدود کرده و ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا نشان می‌دهد که این اتفاق می‌تواند دوباره رخ دهد.

کشتی‌ها و قایق‌ها در تنگه هرمز در نزدیکی بندر مسندم عمان، ۱ مه ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری رویترز

یکی از منابع آگاه از ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا به سی‌ان‌ان گفت: «ما اکنون کنترل عملی تنگه را به ایران داده‌ایم - سلاحی قدرتمندتر از هر سلاح هسته‌ای». او تأکید کرد که چگونه جنگ اساساً تفکر تهران در مورد استفاده از تاکتیک‌های مشابه در آینده را تغییر داده است. یک منبع دوم آشنا با ارزیابی‌ها گفت، ایران به طور مشابه آموخته که می‌تواند از حملات هدفمند علیه زیرساخت‌های انرژی کشورهای خلیج فارس به عنوان یک قابلیت نامتقارن استفاده کند - ابزاری دیگر که می‌تواند در آینده به نفع خود از آن استفاده کند.

به گفته مقامات صنعت کشتیرانی و کارشناسانی که حرکات کشتی‌ها را ردیابی می‌کنند، عدم اطمینان در مورد مفاد توافق‌نامه و سایر خطرات احتمالاً باعث می‌شود که ترافیک از طریق این گلوگاه حیاتی برای هفته‌ها یا ماه‌ها به حداقل برسد. یکی از دلایل اصلی که ایران معتقد است می‌تواند به مسلح کردن تنگه ادامه دهد، این است که هنوز بخش قابل توجهی از ذخایر تسلیحاتی خود، از جمله موشک‌ها، پهپادها، موشک‌اندازها و صدها قایق کوچک تندرو را در اختیار دارد. ایران همچنین سریع‌تر از آنچه ایالات متحده پیش‌بینی می‌کرد، در حال بازسازی پایگاه صنعتی نظامی خود بوده و تولید پهپادهای جدید را آغاز کرده است.

یک «گزینه هسته‌ای» اقتصادی

به گفته منابع سی ان‌ان، بحث‌هایی وجود دارد که متحدان ممکن است پس از باز شدن تنگه، به نوعی بر آن نظارت کنند، اما در حال حاضر مشخص نیست که این امر چگونه عملی خواهد شد و آخرین ارزیابی‌های اطلاعاتی این احتمال را در نظر می‌گیرند.

غرق شدن کشتی فله‌بر روبیمار در سواحل یمن پس از حمله موشکی حوثی‌ها در مارس 2024 در دریای سرخ/ عکس از خبرگزاری فرانسه

روی هم رفته، ارزیابی‌های اخیر اطلاعاتی ایالات متحده، تأثیر ماندگار تصمیم دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، برای آغاز جنگ، بدون در نظر گرفتن کامل تمایل ایران به بستن تنگه هرمز را برجسته می‌کند و سوالات جدیدی را در مورد توانایی تهران برای استفاده تسلیحاتی از اقتصاد جهانی در آینده مطرح می‌کند - مشکلی که فراتر از محدوده هرگونه توافق چارچوبی بین دو کشور است که ممکن است این آبراه کلیدی را بازگشایی کند.  و اکنون که ایران ثابت کرده که قصد و توانایی معتبری برای بستن تنگه دارد برخی از مقامات آمریکایی می‌گویند که احتمال بیشتری وجود دارد که در آینده این گام را بردارند.

بزرگ‌ترین اشتباه دوران؛ محاسبه خطایی که بازی را عوض کرد

ایران از مدت‌ها پیش تهدید کرده بود که در پاسخ به حمله دشمنان خارجی، از جمله ایالات متحده و اسرائیل، تنگه را خواهد بست - اما قبل از تصمیم ترامپ برای آغاز عملیات جنگ، این اقدام به این کار نکرده بود. چندین منبع پیش از این گفته بودند که یکی از دلایلی که دولت ترامپ تمایل ایران برای بستن تنگه هرمز را در اوایل امسال دست کم گرفته بود، این بود که مقامات معتقد بودند انجام این کار بیشتر به ایران آسیب می‌رساند تا به آمریکا - دیدگاهی که با تهدیدهای عملی نشده ایران برای اقدام در تنگه پس از حملات آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران در تابستان گذشته تقویت شد.  مقامات ارشد ترامپ همچنین مطمئن بودند که چین در نهایت از نفوذ خود بر ایران برای جلوگیری از بستن مؤثر تنگه هرمز استفاده خواهد کرد.

تصویر ماهواره‌ای از تأسیسات هسته‌ای فردو ایران در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵؛ این تصویر، خسارات جدیدی را که در اثر حملات ۲۳ ژوئن به این تأسیسات وارد شده است، از جمله دهانه‌هایی در امتداد جاده‌های دسترسی که به ورودی‌های تونل و مجتمع زیرزمینی فردو منتهی می‌شوند، نشان می‌دهد/ عکس از شرکت فناوری‌های مکسار

دو منبع آگاه از مباحث برنامه‌ریزی در آن زمان گفتند، در نتیجه، دولت ترامپ تصمیم گرفت حملات آمریکا علیه اهداف نظامی ایران را در اولویت قرار دهد تا اینکه دارایی‌های خود را به بازدارندگی ایران از تلاش برای بستن مؤثر تنگه هرمز اختصاص دهد. اما چند روز پس از شروع درگیری، مشخص شد که دولت ترامپ اشتباه محاسبه کرده است. یک منبع چهارم که در برنامه‌ریزی نظامی برای جنگ مشارکت دارد، گفت: «از دست دادن کنترل تنگه بزرگترین اشتباه این دوران خواهد بود زیرا کارتی است که ایالات متحده بدون استفاده کامل نمی‌تواند با آن مقابله کند. اکنون هیچ راهی برای باز کردن تنگه بدون جمع‌آوری نیروی عظیم وجود ندارد».

منبع دوم گفت مقامات آمریکایی اکنون معتقدند که ایران در نهایت تنگه را در پاسخ به بیانیه اولیه ترامپ که هدف جنگ را سرنگونی حکومت اعلام کرده بود، بست - چرا که آن را یک تهدید وجودی می‌دانست که تشدید بی‌سابقه‌ای را ایجاب می‌کرد. همین منبع خاطرنشان کرد که ایران بلافاصله پس از پرتاب بمب‌ها این اقدام را انجام نداد، بلکه چند روز صبر کرد تا باور کند که هدف واقعی ایالات متحده چیست. این منبع افزود: «ایران در نحوه تشدید تنش عمدی عمل کرد».

اهرم قابل توجه؛ اقتصاد جهانی منفجر می‌شود؟

به گفته منابع سی‌ان‌ان، در این مرحله، ایرانی‌ها در حال تنظیم اقدامات خود هستند و مشخص نیست که توافق‌نامه چارچوبی که قرار است رسماً در ژنو امضا شود، چگونه تصویر را تغییر خواهد داد. اما واضح است که ایران با توانایی اثبات شده خود در بستن تنگه هرمز، اهرم قابل توجهی به دست آورده است.

یک قایق موتوری کوچک از کنار کشتی‌های لنگر انداخته شده در تنگه هرمز عبور می‌کند/ عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس

یکی از این منابع خاطرنشان کرد که ایران همچنین می‌داند که می‌تواند حوثی‌ها را به بستن باب المندب وادار کند، اما آنها می‌دانند که انجام چنین اقدام شدیدی روند دیپلماتیک را با توجه به مذاکرات هسته‌ای که قرار است آغاز شود، از مسیر خود خارج می‌کند. همین منبع گفت که بستن باب المندب، همراه با بستن تنگه هرمز، اقتصاد جهانی را کاملاً منفجر خواهد کرد.

منبع دوم آشنا با ارزیابی‌های اطلاعاتی اخیر ایالات متحده به سی‌ان‌ان گفت که قابل توجه است که حوثی‌ها حملات گسترده علیه کشتی‌های آمریکایی یا سایر کشتی‌های اروپایی را از سر نگرفته‌اند، اما گفته‌اند که هر کشتی با پرچم اسرائیل یا متعلق به اسرائیل، هدف مشروع آن‌ها است. این منبع خاطرنشان کرد که گسترش دامنه اهداف بالقوه فراتر از کشتی‌های اسرائیلی، نشان‌دهنده تشدید جدی تنش خواهد بود.

به گفته منابع سی‌ان‌ان، که ایرانی‌ها تاکنون از جلب نظر حوثی‌ها برای انجام این اقدام خودداری کرده‌اند، زیرا می‌دانند که این امر می‌تواند مذاکرات صلح جاری را از مسیر خود خارج کند.اما اگر پیگیری توافق از هم بپاشد و ایالات متحده عملیات جنگی کامل را از سر بگیرد - کاری که ترامپ در انجام آن محتاط بوده است - این کارت همچنان می‌تواند به عنوان کارتی باشد که ایران می‌تواند بازی کند.