به گزارش اکوایران، تلاش ایالات متحده، برای به حرکت درآوردن کشتیها در تنگه هرمز به شیوه خود، با مقاومت تهران در برابر واگذاری کنترل این آبراه روبهرو میشود.
موتورهایی که دوباره خاموش شد؛ آیا راهی برای خروج از چرخه تلافیجویی وجود دارد؟
به گزارش نشریه فایننشیالتایمز، پس از آنکه آمریکا و ایران ماه گذشته سرانجام بر سر یک توافق موقت برای بازگشایی تنگه هرمز و تمدید آتشبس به توافق رسیدند، دونالد ترامپ خطاب به «کشتیهای جهان» گفت: «موتورهایتان را روشن کنید. بگذارید نفت جریان پیدا کند!»
اکوایران: بستن تنگه هرمز در طول جنگ اهرم فشار بزرگی برای ایران بود. اما بازی کردن مکرر با یک کارت میتواند خطرآفرین باشد.
بااینحال، در سه هفته و نیم پس از آنکه رئیسجمهور آمریکا اعلام کرد تنگه هرمز «بدون دریافت عوارض» باز خواهد بود، عبور کشتیها و در نتیجه جریان صادرات نفت، در بهترین حالت به شکلی نامنظم، متزلزل و همراه با توقف و ازسرگیریهای مکرر انجام شده است؛ زیرا این آبراه حیاتی همچنان اصلیترین نقطه اختلاف میان دو طرف باقی مانده است.
پس از تازهترین تبادل حملات میان آمریکا و ایران، ترامپ اعلام کرد که به باور او آتشبس شکننده میان دو کشور «به پایان رسیده است.»
به گفته فردی که در جریان این موضوع قرار دارد، میانجیها همچنان در تلاشاند تا روند دیپلماتیک را حفظ کنند؛ اما مأموریت آنها پیوسته با دو نیروی متضاد روبهروست: از یک سو، تلاش ترامپ برای ازسرگیری سریع عبور کشتیها از تنگه بهمنظور کاهش بحران انرژی پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا و از سوی دیگر، مقاومت ایران در برابر هرگونه کاهش کنترل خود بر این آبراه.
این وضعیت باعث شده دو طرف درگیر، بارها وارد چرخهای از حملات تلافیجویانه شوند. هر بار که ایران کشتیهایی را که از مسیرهای مورد نظر تهران استفاده نمیکنند هدف قرار میگیرند، آمریکا با حمله پاسخ میدهد و ایران نیز متقابلاً دست به تلافی میزند. در گذشته، چنین درگیریهایی مهار میشدند، اما اکنون به طور مداوم آتشبس شکننده ۸ آوریل، توافق موقت امضاشده در ۱۷ ژوئن و تلاشهای دیپلماتیک برای دستیابی به یک توافق دائمی را تضعیف میکند.
تنگه: اهرمی که ایران به سادگی آن را رها نمیکند
برای ایران، تنگه هرمز که پیش از آغاز جنگ توسط آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه هرگز آن را مسدود نکرده بود، اکنون به مهمترین اهرم فشار این کشور تبدیل شده است؛ زیرا توانسته هزینههای جنگ را برای اقتصاد جهانی افزایش دهد. از این رو، تهران تمایلی ندارد مهمترین برگ برنده خود در مذاکراتی را که قرار است بر دستیابی به توافق نهایی متمرکز باشد، بهطور کامل کنار بگذارد.
نمایی از کشتیهای باری تجاری و نفتکشهای نفت خام که در دریای عمان، در سواحل مسقط، عمان، در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶، درحالیکه آماده عبور از تنگه حساس هرمز هستند، لنگر انداختهاند/عکس از گتی ایمجز
الی گرانمایه، پژوهشگر شورای اروپایی روابط خارجی، در این رابطه گفت: «ایران نمیخواهد پیش از دستیابی به یک توافق گستردهتر درباره کاهش فشارهای اقتصادی آمریکا، اهرم فشار خود بر تنگه هرمز را که سلاح اختلال گسترده آن محسوب میشود، واگذار کند.» او افزود: «برای ترامپ، بازگشایی تنگه هرمز هسته اصلی تفاهمنامه است و اگر این هدف محقق نشود، او با فشار شدید جمهوریخواهان تندرو برای ازسرگیری جنگ با ایران روبهرو خواهد شد.» گرانمایه همچنین گفت: «دو طرف باید پیش از امضای تفاهمنامه، بر سر یک سازوکار مشترک و مورد قبول درباره تنگه هرمز به توافق میرسیدند. هرچه نبود چنین تفاهمی بیشتر ادامه پیدا کند، بنبست در تنگه عمیقتر خواهد شد و احتمال بازگشت واشنگتن و تهران به یک جنگ تمامعیار افزایش مییابد.»
بر اساس تفاهمنامهای که ماه گذشته امضا شد، تهران پذیرفت در طول تمدید ۶۰ روزه آتشبس ۸ آوریل، اجازه دهد کشتیها بدون پرداخت هزینه از تنگه عبور کنند. در مقابل، آمریکا نیز متعهد شد محاصره دریایی بنادر ایران را لغو کند. همچنین ایران باید ظرف ۳۰ روز عملیات پاکسازی مینهای دریایی را انجام میداد تا رفتوآمد کشتیها بهتدریج به سطح پیش از جنگ بازگردد.
بهعنوان یک مشوق اقتصادی نیز آمریکا به تهران معافیتی اعطا کرد تا بتواند نفت خام و فرآوردههای نفتی خود را با دلار به فروش برساند؛ بااینحال، تهران اعلام کرد که در آینده برای عبور کشتیها هزینه دریافت خواهد کرد.
این توافق شکننده به سرعت در معرض آزمون قرار گرفت؛ زیرا ایران اصرار داشت کشتیها از مسیری نزدیک به سواحل این کشور عبور کنند؛ مسیری که به تهران امکان میدهد رفتوآمد کشتیها را در این آبراه تحت نظارت داشته باشد. در مقابل، آمریکا کشتیها را تشویق کرده است از مسیر نزدیک به سواحل عمان که آبهای سرزمینی آن در امتداد این آبراه قرار دارد، عبور کنند. این موضوع از پایان ماه مه تاکنون به جنگندههای آمریکایی امکان داده است پوشش هوایی برای کشتیها فراهم کنند.
به گفته یک دیپلمات آگاه، ایجاد این مسیر جایگزین موجب نارضایتی تهران شده است؛ زیرا میزان کنترل ایران بر تنگه را کاهش داده است.
آیا مذاکرهکنندگان «وقتشان را تلف میکنند؟»
این اختلاف تنها چند روز پس از آن آشکارتر شد که جیدی ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، در ۲۱ ژوئن ریاست هیأتی بلندپایه را برای نخستین دور مذاکرات سطح عالی درباره توافق نهایی، از جمله برنامه هستهای جمهوری اسلامی، در سوئیس بر عهده گرفت.
جیدی ونس در حال سخنرانی است، درحالیکه جرد کوشنر و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه برای مأموریتهای صلح، در کنفرانس خبری پس از دیدار با نمایندگانی از پاکستان و ایران در ۱۲ آوریل ۲۰۲۶ گوش میدهند/عکس از گتی ایمجز
دو طرف توافق کردند برای جلوگیری از حوادث در تنگه، رفع سوءتفاهمها و هماهنگی در زمینه عبور کشتیها همزمان با عملیات پاکسازی مینها، یک خط تماس مستقیم (هاتلاین) ایجاد کنند؛ اما تنها چند روز بعد، به سوی یک کشتی شلیک شد و همزمان هشدار داده شد که شناورها نباید از مسیرهایی که آن را «غیرمجاز» میخواند استفاده کنند. این اقدام، چرخهای از حملات تلافیجویانه را آغاز کرد.
پس از آن، دو طرف هفته گذشته چندین روز در قطر، یکی از اصلیترین میانجیهای مذاکرات، گفتوگو کردند. تمرکز این مذاکرات بر تنگه هرمز بود؛ زیرا اختلاف بر سر این آبراه، تلاشهای از پیش دشوار برای دستیابی به توافق هستهای در طول مهلت ۶۰ روزه آتشبس را پیچیدهتر کرده بود.
میانجیها تصور میکردند به پیشرفتهایی اولیه دست یافتهاند، اما سپس حملات تازه آغاز شد و صنعت کشتیرانی را که از قبل نیز نگران بود، بیش از پیش دچار اضطراب کرد. حتی پیش از این حملات نیز شرکتهای کشتیرانی هشدار داده بودند که بازگرداندن اعتماد بازار و کاهش هزینههای بیمه زمانبر خواهد بود.
قرار بود مذاکرات آمریکا و ایران از هفته آینده از سر گرفته شود؛ اما اکنون مشخص نیست که آیا این مذاکرات برگزار خواهد شد یا خیر. ترامپ روز چهارشنبه گفت: «مذاکرهکنندگان میتوانند گفتوگو کنند، اما فکر میکنم وقتشان را تلف میکنند.»
اوضاع آشفتهای که معلوم نیست چگونه روبهراه خواهد شد
بر اساس تفاهمنامه، قرار بود وضعیت آینده تنگه هرمز میان ایران، عمان و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس مورد بررسی قرار گیرد؛ اما از زمان امضای توافق موقت در ۱۷ ژوئن، ایران به پنج شناور در امتداد سواحل عمان حمله کرده است؛ از جمله نفتکشهایی متعلق به عربستان سعودی و قطر، با وجود آنکه قطر یکی از میانجیهای اصلی مذاکرات بوده است.
یک نفتکش در آبهای خلیج فارس در سواحل شبهجزیره فاو در جنوب عراق/عکس از خبرگزاری فرانسه
به گفته افرادی که از این موضوع اطلاع دارند، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از طریق بیسیم با کشتیها تماس گرفته و از آنها خواسته است مسیر خود را تغییر دهند و از مسیر مورد نظر ایران استفاده کنند.
در نشانهای از تشدید تنشها و افزایش نارضایتی واشنگتن، آمریکا روز سهشنبه اعلام کرد معافیت فروش نفت ایران را لغو میکند. همان روز، مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) سطح تهدید را به «بسیار شدید» افزایش داد.
یکی از مدیران صنعت کشتیرانی در این رابطه گفت: «این تصمیم قطعاً بر تمایل کشتیها برای پذیرش ریسک عبور از تنگه تأثیر خواهد گذاشت.» آرسنیو دومینگز، دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO)، روز چهارشنبه گفت: «از مالکان کشتیها، اپراتورهای دریایی و همه مقامهای مسئول درخواست کردهام که از قرار دادن دریانوردان در معرض خطر غیرضروری از طریق عبور از تنگه هرمز خودداری کنند.»
بر اساس آمار مؤسسه لوید لیستز اینتلیجنس (Lloyd’s List Intelligence)، از زمان امضای تفاهمنامه تاکنون بیش از ۵۷۰ کشتی از تنگه هرمز عبور کردهاند که نزدیک به سهچهارم آنها در حال خروج از خلیج فارس بودهاند. بیش از ۱۵۰ مورد از این عبورها نیز مربوط به نفتکشهای حامل نفت خام بوده است.
با وجود حملات اخیر، صبح چهارشنبه چند کشتی، از جمله یک کشتی متعلق به شرکت فرانسوی سیاماِی سیجیاِم و یک کشتی باری هندی، مطابق مسیر تعیینشده از سوی ایران از تنگه عبور کردند؛ اما چند کشتی دیگر که به نظر میرسید قصد داشتند از مسیر عمان عبور کنند، از جمله نفتکش هندی Lila Vadinar و یک نفتکش حامل گاز مایع تحت بهرهبرداری شرکت ADNOC، بر اساس دادههای رهگیری کشتیها، تغییر مسیر داده و بازگشتند. کشتیهای دیگری، از جمله نفتکش سنگاپوری مرکوری هوپ، نیز گویا مسیر خود را از مسیر عمان به مسیر ساحلی ایران تغییر دادند. یکی از مدیران شرکتهای نفتکش در جمعبندی وضعیت گفت: «اوضاع کاملاً آشفته است.»
