به گزارش اکوایران علی هاشم خبرنگار الجزیره مینویسد: «با وجود برقراری آتشبس، در تنگه هرمز رویارویی همچنان ادامه دارد». نشریه نیویورک تایمز در گزارشی با عنوان «چرا "ناوگان پشهای (Mosquito Fleet)" ایران همچنان تهدیدی جدی در تنگه هرمز است» به این موضوع میپردازد که «"ناوگان پشهای" ایران، جدای از نیروی دریایی رسمی این کشور، با قایقهایی که گاهی سرعتشان به بیش از ۱۱۵ مایل در ساعت میرسد، چیزی است که یک مقام بازنشسته آمریکایی آن را "نیروی اخلالگر" مینامد.» همین نشریه در گزارشی دیگر با عنوان «چگونه پهپادهای ارزان و با فناوری ساده ایران برای آمریکا هزینهزا شدهاند» اینبار توان پهپادی ایران را بررسی کرده است.
قایقهای ریزنقش
به نوشته الجزیره، در این منطقه، ایران و ایالات متحد همچنان بهطور مستقیم درگیر هستند؛ نه از طریق حملات، بلکه از طریق کنترل، اعمال فشار و مواجهههای روزمره در دریا. ایران بار دیگر کنترلهای سختگیرانهای را بر این آبراه اعمال کرده است. تهران میگوید این محدودیتها در واکنش به محاصره بنادر ایران توسط آمریکا صورت گرفته و ایالات متحد را به نقض تعهداتش متهم میکند. از آن زمان، دستکم دو کشتی تجاری گزارش دادهاند که هنگام گذر در روز شنبه هدف تیراندازی قرار گرفتهاند.
در مرکز این راهبرد، قایقهای کوچک و تندرویی قرار دارند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آنها را اداره میکند. این قایقها در تونلهایی در امتداد ساحل پنهان شدهاند و بسیاری از آنها از حملات آمریکا به نیروی دریایی ایران جان سالم به در بردهاند. این شناورها میتوانند بهتندی وارد عمل شوند، حمله کنند و دوباره به مناطق امن بازگردند. این قایقها برای تاکتیکهای «ازدحامی (swarms)» طراحی شدهاند و ردیابی و هدفگیری آنها دشوار است.
تنگه هرمز یکی از حیاتیترین گلوگاههای دریایی جهان است. ۲۰ درصد از صادرات نفت جهان از این آبراه گذر میکند و با وجود آنکه اخیراً کاروانی متشکل از هشت نفتکش، نخستین کاروان در چند هفته گذشته، از آن گذر کرده، ایران بهسرعت بار دیگر کنترل خود را اعمال کرده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحد، بارها اعلام کرده که نیروهای آمریکایی تواناییهای دریایی ایران را هدف قرار داده و قابلیت مینگذاری آن را نابود کردهاند. بااینحال، این قایقهای کوچک همچنان فعالاند. آنچه داریم میبینیم، تغییر در ماهیت جنگ است: از درگیری آشکار به رویارویی کنترلشده که در یکی از حساسترین آبراههای جهان متمرکز شده است.
«ناوگان پشهای»
در همین شرایط، روزنامه نیویورک تایمز نیز این موضوع را مورد بررسی خود قرار داده است. درحالیکه کشتیهای جنگی ایران که در حملات آمریکا و اسرائیل هدف قرار گرفتهاند در بنادر خلیج فارس پراکندهاند، آنچه که گاهی «ناوگان پشهای» نامیده میشود در سایهها باقی مانده است. این ناوگان متشکل از قایقهای کوچک، سریع و چابک است که برای آزار و مزاحمت کشتیرانی طراحی شدهاند و هسته اصلی نیروهای دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را تشکیل میدهند؛ نیرویی جدا از نیروی دریایی رسمی ایران. این قایقها، و بهویژه موشکها و پهپادهایی که نیروی دریایی سپاه میتواند از آنها یا از سایتهای استتارشده ساحلی شلیک کند، تهدید اصلی در مسیر رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز بودهاند.
به گفته سعید گلکار، استاد علوم سیاسی در دانشگاه تنسی: «این نیرو بیشتر شبیه یک نیروی چریکی در دریا عمل میکند و بر جنگ نامتقارن تمرکز دارد، بهویژه در خلیج فارس و تنگه هرمز؛ بنابراین به جای تکیه بر ناوهای بزرگ و نبردهای کلاسیک دریایی، بر حملات بزن و در رو (hit-and-run) تکیه میکند».
این قایقها اغلب آنقدر کوچکاند که در تصاویر ماهوارهای دیده نمیشوند و در کنار اسکلهها یا درون غارهای عمیق در امتداد ساحل صخرهای پنهان شدهاند و میتوانند ظرف چند دقیقه به کار گرفته شوند. تحلیلگران میگویند زرادخانه آنها تهدیدی جدی برای کشتیهای تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز است. گری روگهد، دریاسالار بازنشسته نیروی دریایی آمریکا، در این رابطه میگوید: «این یک نیروی به هم زننده بازی باقی میماند و هیچوقت دقیقاً نمیدانستی چه میکنند و نیتشان چیست». نیروی دریایی سپاه حدود ۵۰ هزار نیرو دارد و منطقه عملیاتی خود را به پنج بخش در خلیج فارس تقسیم کرده و در برخی از ۳۸ جزیره زیر کنترل ایران نیز حضور دارد. این نیرو در مجموع دستکم ۱۰ پایگاه استوار و مخفی برای قایقهای تندرو ساخته است. یکی از آنها، جزیره فرور، مرکز عملیات نیروهای ویژه دریایی است.
زرادخانهای از قایقهای کوچک و چابک
ایران ابتدا از قایقهای تفریحی مجهز به آرپیجی یا مسلسل استفاده میکرد، اما به مرور زمان قایقهای ویژه، زیردریاییهای کوچک و پهپادهای دریایی را توسعه داد. این قایقها گاهی به سرعتی بیش از ۱۰۰ نات (بیش از ۱۱۵ مایل در ساعت) میرسند. برای مقابله با حملات انبوه قایقها، ناوهای آمریکایی به توپخانه سنگین مجهز هستند، اما کشتیهای تجاری چنین توان دفاعی ندارند؛ بااینحال، به گفته کارشناسان، ایران تاکنون حمله انبوه قایقها را در مقیاس بزرگ آزمایش نکرده است.
از زمان تلاش آمریکا برای محاصره دریایی، حتی نیرومندترین ناوهای آمریکایی نیز از حضور نزدیک در تنگه هرمز خودداری میکنند، زیرا فضای مانور بسیار محدود و زمان واکنش بسیار کوتاه است. ناوهای آمریکایی احتمالاً در خلیج عمان یا حتی دورتر، در دریای عرب باقی میمانند تا بتوانند حرکت کشتیها را زیر نظر بگیرند، اما از حملات مستقیم ایران دور باشند. همزمان ، ایران هشدار داده که ممکن است عملیات خود را به دریای سرخ نیز گسترش دهد.
پهپادهای ارزان، مقابلههای گران
نیویورک تایمز در گزارشی دیگر هم مینویسد: یکی از مهمترین جمعبندیهای جنگ با ایران این است که این کشور خود را بهعنوان یک رقیبِ بهطور نامنتظره توانمند، در برابر ایالات متحد نشان داده است. ایران افزون بر آمادگی برای تهاجم، آمریکا و متحدان منطقهای آن را وادار کرده با ظهور پهپادهای ارزان در میدان نبرد روبهرو شوند.
پهپادهای ایرانی که با فناوری در سطح تجاری ساخته میشوند، حدود ۳۵ هزار دلار هزینه تولید دارند. این رقم در مقایسه با سامانههای رهگیر پیشرفتهای که برای سرنگونی آنها استفاده میشود، بسیار ناچیز است. پهپادهای ارزان جنگ اوکراین را تغییر دادهاند و به ایران نیز اجازه دادهاند تا از شکافی در سرمایهگذاریهای دفاعی آمریکا بهرهبرداری کند؛ سرمایهگذاریهایی که بهطور سنتی بر راهحلهای دقیق اما بسیار گرانقیمت تمرکز داشتهاند.
به گفته مایکل سی. هوروویتز، مقام پیشین پنتاگون در دولت بایدن، مقابله با پهپادها سالهاست که یکی از اولویتهای وزارت دفاع ایالات متحد بوده است، اما «فشار لازم برای مقیاسپذیر کردن یک راهحل وجود نداشته است». تنها در شش روز نخست جنگ، آمریکا ۱۱.۳ میلیارد دلار هزینه کرده است. کاخ سفید و پنتاگون برآوردهای بهروز ارائه نکردهاند، اما اندیشکده آمریکایی «American Enterprise Institute» تخمین زده که هزینه جنگ برای ایالات متحد تا اوایل ماه آپریل به حدود ۲۵ تا ۳۵ میلیارد دلار رسیده است. بخش بزرگی از این هزینه مربوط به سامانههای رهگیری است. بسیاری از کارشناسان نیز نگراناند که اندوخته این موشکها اکنون به سطح خطرناکی کاهش یافته باشد.
شیوههای رایج برای مقابله با پهپادها
در ادامه، برخی از روشهای مقابله با پهپادهای ایران و دلیل پرهزینه بودن آنها آمدهاند:
حملات هوایی: در حالت ایدهآل، یک هواپیمای هشدار زودهنگام، پهپاد را صدها مایل دورتر شناسایی میکند و یک جنگنده مانند اف-16 برای رهگیری اعزام میشود. این جنگنده میتواند با استفاده از موشکهای APKWS II پهپاد را از فاصله حدود ۶ مایلی هدف قرار دهد. این روش از نظر هزینه کارآمد است، اما همیشه در دسترس قرار ندارد، زیرا گستره درگیری بسیار وسیع است. ایران همچنین هواپیماهای هشدار زودهنگام ایالات متحد را هدف قرار داده است.
سامانههای زمینی ضدپهپاد: یکی از سامانههای زمینی که ایالات متحد و متحدانش برای مقابله با پهپادها توسعه دادهاند، سامانه کایوت (Coyote) است که میتواند اهداف را از فاصله حدود ۹ مایلی رهگیری کند. این سامانه نسبت به بسیاری از گزینههای دیگر ارزانتر و مؤثر است، اما تعداد کمی از آن در اختیار ارتش آمریکا قرار دارد. در سالهای اخیر، کمبود این سامانه باعث شده نیروها آن را بین پایگاههای مختلف جابهجا کنند.
دفاع موشکی دریایی: بسیاری از سامانههای دوربردتر گرانتر هستند، زیرا برای سرنگونی هواپیماها و موشکهای بالستیک طراحی شدهاند. یک ناوشکن نیروی دریایی میتواند پهپاد را از فاصله حدود ۳۰ مایلی شناسایی کند و با موشک SM-2 آن را هدف قرار دهد؛ اما طبق دستورالعمل نظامی معمولاً دو موشک شلیک میشوند. این ناسازگاری میان طراحی سامانههای دفاعی آمریکا و نوع جنگهای تازه پس از جنگ سرد شکل گرفته است؛ یعنی زمانیکه تهدیدها بیشتر شامل موشکهای سریع و پیشرفته بود، نه حملات انبوه پهپادی. ایران اغلب پهپادهای انتحاری شاهد-136 را بهصورت دستهای پرتاب میکند. این پهپادها با هزینه پایین تولید میشوند و میتوانند تا حدود ۱۵۰۰ مایل پرواز کنند.
دفاع موشکی زمینی پاتریوت: سامانه پاتریوت یکی از اصلیترین سامانههای دفاع هوایی ارتش ایالات متحد است که میتواند اهداف را از فاصله حدود ۲۷ مایلی با موشکهای PAC-3 رهگیری کند. اما استفاده از این سامانه بسیار پرهزینه است. بااینحال، برای حفاظت از اهداف بسیار ارزشمند، از قبیل رادار ۱.۱ میلیارد دلاری در قطر یا حسگر دفاع هوایی ۵۰۰ میلیون دلاری در اردن، این هزینه توجیهپذیر است.
توپخانه زمینی: در نهایت، آخرین خط دفاعی توپخانههای زمینی مانند Centurion C-RAM است که میتواند در فاصله بسیار نزدیک (حدود یک مایل یا کمتر) با شلیک سریع پهپاد را سرنگون کند. این روش نسبتاً ارزان است، اما به دلیل برد بسیار کوتاه، گزینه ایدهآل بهشمار نمیآید.
پهپادهای رهگیر آینده: آیندهی مقابله با پهپادها چهبسا به پهپادهای رهگیر مجهز به هوش مصنوعی مانند Merops Surveyor وابسته باشد. این سامانهها میتوانند سایر پرتابهها را رهگیری کنند. گزارش شده که ایالات متحد هزاران واحد از این سامانه را به خاورمیانه ارسال کرده است، اما مشخص نیست تا چه حد عملیاتی شدهاند.
همچنین تلاشهایی برای استفاده از سلاحهای انرژی هدایتشده (لیزری) انجام شده که هزینه هر شلیک آن بسیار پایین است، اما هنوز در میدان نبرد بهکار گرفته نشدهاند.
در نهایت، نگرانی اصلی در جامعه دفاعی آمریکا نه فقط هزینه، بلکه کاهش ذخایر مهمات است. تام کاراکو از مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی در واشینگتن میگوید: «آنچه مرا نگران میکند این است که این اندوخته تمام شود؛ نه اینکه نتوانیم هزینهاش را بدهیم، بلکه اینکه پیش از جایگزینی، موجودی تمام شود.
