به گزارش اکوایران، گسترش مشارکت نظامی عربستان سعودی با پاکستان و پیمان تازه دفاعی راهبردی امارات با هند، روند پیدایش معماریهای موازی امنیتی در خلیج فارس را که تحت تأثیر جنگ با ایران شکل گرفتهاند، شتاب میبخشد.
همکاریهای سعودی و پاکستان
به نوشته المانیتور، با وجود تلاشهای تازه برای میانجیگری، هنوز تنشهای پیرامون ایران حلنشده باقی ماندهاند و کشورهای حوزهٔ خلیج فارس بهطور فزایندهای مشارکتهای امنیتی خود را فراتر از چارچوبهای سنتی غربی متنوع میکنند و روابط خود را با قدرتهای جنوب آسیا چنان عمیق میسازند که ممکن است توازن راهبردی بلندمدت منطقه دگرگون شود.
اکوایران: دولت ابوظبی بهگونهای فزاینده از یک سو در حال فاصلهگیری از شماری از متحدین سنتی خود مانند اسلامآباد، افزایش سطح تخاصم با تهران است و از سوی دیگر سطح روابط خود با دهلینو و تلآویو را گسترش میدهد.
اخیرا پاکستان بر اساس پیمان دفاعی متقابل راهبردی که در سپتامبر ۲۰۲۵ با سعودی امضا کرد، نیروهای زمینی، جنگنده، پهپاد و سامانهٔ پدافند هوایی اچکیو-۹ (HQ-9) چین را به این کشور اعزام کرده است. این استقرار شامل حدود ۱۶ فروند جنگندهٔ جیاف-۱۷ (JF-17) که بهطور مشترک پاکستان و چین آن را تولید کردهاند، به همراه ۸۰۰۰ سرباز پاکستانی است که به نیروهای پیشتر مستقر در این کشور بر اساس توافقهای قبلی افزوده میشود. به گزارش منابع، این پیمان ممکن است در نهایت به استقرار تا ۸۰,۰۰۰ سرباز پاکستانی برای پشتیبانی از امنیت مرزی عربستان در صورت لزوم منجر شود.
این اقدام در حالی صورت میگیرد که پاکستان به بازیگری ظریف خود در موازنهسازی میان سعودی و ایران ادامه میدهد و همزمان نقش میانجیگر اصلی در دیپلماسی آمریکا و ایران را ایفا میکند. وسعت استقرار نظامی سعودی-پاکستانی نشان میدهد که پادشاهی سعودی فراتر از همکاری دفاعی نمادین، به سمت یک رابطهٔ نظامی بسیار عملیاتیتر پیش میرود که شامل یکپارچگی پدافند هوایی، نیروهای مستقر و احتمالاً هماهنگی دریایی میشود.
این توافق همچنین نشاندهندهٔ اتکای روزافزون سعودی به مشارکتهای دفاعی غیرغربی در میان نگرانیها دربارهٔ پایداری معماریهای پدافند هوایی خلیج در طول جنگهای طولانی موشکی و پهپادی است. گنجاندن سامانههای رهگیر با منشأ چینی مانند اچکیو-۹ نیز بازتابدهندهٔ ماهیت روزافزون متنوع تأمین تجهیزات دفاعی در خلیج فارس است.
همکاریهای امارات و هند
در همین حال، به نظر میرسد امارات مسیر راهبردی متفاوتی را دنبال میکند. همانطور که آدام لوسنته به المانیتور گزارش میدهد، در جریان سفر نارندرا مودی، نخستوزیر هند، به ابوظبی در هفتهٔ گذشته، امارات و هند بر سر چارچوب تازه مشارکت دفاعی راهبردی شامل امنیت دریایی، دفاع سایبری، ارتباطات امن، قابلیت همکاری، آموزش مشترک و همکاری صنعتی-دفاعی به توافق رسیدند.
دیدار رئیس دولت امارات، شیخ محمد بن زاید، با نخستوزیر هند، ناندرا مودی در دهلینو، ۱۹ ژانویه ۲۰۲۶/عکس از گتی ایمجز
این توافقها با ۵ میلیارد دلار سرمایهگذاری امارات در هند، قراردادهای جدید همکاری انرژی و گفتوگوهایی دربارهٔ امنیت تنگهٔ هرمز و ثبات دریایی همراه بود. در ژانویه، دهلی نو و ابوظبی قبلاً یک قرارداد ۳ میلیارد دلاری الانجی (LNG) امضا کرده بودند. انتظار میرود تصمیم ماه گذشتهٔ امارات برای خروج از اوپک نیز تولید نفت را افزایش دهد و روابط انرژی را با واردکنندگان بزرگی مانند هند بیش از پیش تقویت کند.
زمانبندی این تحولات قابل توجه است. مشارکت امارات و هند تنها چند هفته پس از آن شکل گرفت که به گزارشها، ابوظبی از حمایت مالی دیرینه و ۳.۴۵ میلیارد دلاری خود از پاکستان خارج شد و ریاض را مجبور کرد با بستههای کمک جدید وارد عمل شود. همانطور که سبینا صدیقی اشاره کرده، این اقدام در پاکستان عمدتاً به عنوان بخشی از یک بازتنظیم گستردهتر مرتبط با تغییر همترازیهای راهبردی خلیج در طول جنگ با ایران تعبیر شده است.
مجموع این تحولات نشان میدهند که جنگ با ایران در حال تسریع پیدایش شبکههای امنیتی همپوشان خلیج فارس و جنوب آسیاست. عربستان سعودی یکپارچگی نظامی خود را با پاکستان، از جمله استقرار نیروها و پشتیبانی عملیاتی دفاعی، عمیقتر میکند. از سوی دیگر، امارات روابط خود را با هند در زمینهٔ امنیت دریایی، فناوریهای پیشرفته و اتصال اقیانوس هند تقویت میکند و همزمان هماهنگی راهبردی روزافزونی را با اسرائیل حفظ مینماید.
خلیج فارس؛ میدان رقابت تازه هند و پاکستان
تارنمای العربیالجدید در گزارشی به چرایی تبدیل شدن خلیج فارس به میدان رقابت تازه هند و پاکستان میپردازد. بر اساس گزارس این رسانه، با تثبیت نقش هر دو کشور در چشمانداز امنیتی در حال تحول خلیج فارس، هند و پاکستان درگیر رقابتی آرام برای کسب نفوذ شدهاند.
نمایشگاه یومکس در ابوظبی که به نمایش پهپادها، رباتیک و سامانههای بدون سرنشین اختصاص داشت، ۲۳ ژانویه ۲۰۲۴/عکس از خبرگزاری فرانسه
همزمان با عمیقتر شدن نقش هند و پاکستان در نظم امنیتی در حال تحول خلیج فارس، رقابت دیرینه این دو کشور به عرصهای سرریز شده است که ممکن است مهمترین صحنه خارجی این رقابت تا به امروز باشد؛ اما درحالیکه دهلینو همواره حضوری اقتصادیتر و مبتنی بر جمعیت دور از وطن در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس داشته، اسلامآباد توانسته با حمایت عربستان سعودی، نقش مهمی به عنوان میانجی برای خود دست و پا کند.
پاکستان به رهبری فیلد مارشال عاصم منیر پس از میزبانی گفتوگوهای میان دو طرف در اسلامآباد ماه گذشته، در حال تسهیل توافق صلح میان آمریکا و ایران است. در جریان سفر اخیر منیر به تهران، تحولات شتاب گرفت، به طوری که مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، از «پیشرفت اندک» سخن گفت و دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، اعلام کرد که دو طرف به توافق نزدیک میشوند.
اگرچه مذاکرات هستهای یک مانع بزرگ باقی مانده است، اما پاکستان ممکن است همچنان به حل بنبست خطرناک منطقهای میان واشنگتن و تهران کمک کند. اسلامآباد با ترکیب دیپلماسی فعال با تقویت عملی معماری دفاعی عربستان سعودی، نقش خود را در خلیج فارس به نتایج ملموسی تبدیل میکند.
ایران و هند: مشارکت یا تخاصم؟
هند با ارتقای روابط سرمایهگذاری دفاعی، انرژی و زیرساختی با امارات در جریان سفر اخیر نارندرا مودی، نخستوزیر این کشور، ناگهان با مواضعی همسو شده است که با محاسبات راهبردی ایران تناسبی ندارد. از آنجا که امارات تصمیم به خروج از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در ماه گذشته گرفته است، انتظار میرود ابوظبی تولید خود را افزایش دهد و به کشورهای بزرگ مصرفکننده نفت مانند هند اولویت بدهد. با ادامه اختلال در عرضه جهانی نفت به دلیل محاصره تنگه هرمز، نگرانی اصلی دهلینو ممکن است امنیت انرژی بوده باشد، اما این کشور همچنین یک مشارکت دفاعی با امارات نیز منعقد کرد.
اسکله شهید کلانتری چابهار
هند که در سال ۲۰۰۱ تفاهمنامه همکاری دفاعی با ایران و در سال ۲۰۰۳ اعلامیه دهلینو برای مشارکت راهبردی را امضا کرده است، ممکن است مجبور شود در آینده تنش میان تهران و ابوظبی را مدیریت کرده و به کاهش آن کمک کند تا روابط راهبردی خود را با هر دو شریک خود حفظ نماید.
تهران که از اهمیت راهبردی ویژهای برخوردار است، به دهلینو دسترسی به بندر چابهار میدهد و مسیرهای مستقیم به افغانستان و آسیای مرکزی ایجاد میکند، در حالی که پاکستان عبور زمینی هند از خاک خود را محدود میکند. این بندر که در فاصله بیشتری از بندر کلیدی گوادر پاکستان قرار دارد، اتصال جایگزین هند را تقویت میکند.
اکنون، اگر امارات به ایران حمله کند یا برعکس، هند واقعاً نمیتواند بدون به خطر انداختن منافع امنیت ملی بلندمدت خود در منطقه طرفی را بگیرد. درحالیکه پاکستان میتواند از طریق چین، ایران یا افغانستان به آسیای مرکزی متصل شود، هند تنها ایران را برای اجرای مهمترین سیاست خود یعنی «اتصال به آسیای مرکزی» در اختیار دارد.
طارق فرهادی، تحلیلگر ارشد ژئواستراتژیک مقیم ژنو، به العربیالجدید گفت: «هند هم به ایران وابسته است و هم به امارات؛ به ایران برای نفت با قیمت تخفیفخورده و به امارات برای نیروی کار مهاجر خود که در آنجا کار میکنند.» او افزود: «علیرغم ظاهر قضیه در سه ماه گذشته، هند در بلندمدت تعادل قبلی را حفظ خواهد کرد.» او همچنین گفت: «بسیار زود است که بگوییم معماری جدید خلیج فارس پس از این جنگ چگونه پدیدار خواهد شد، حتی در مورد اتحاد پاکستان و عربستان که در واقع قبلاً هم وجود داشت. منطقه در حال گذراندن تنشهای بیسابقهای است، به ویژه از نظر اقتصادی؛ اما این تجارت و اقتصاد هستند که در بلندمدت روابط جدیدی ایجاد خواهند کرد.»
هند طرف امارات را میگیرد یا ایران را؟
جنید جاوید، کارشناس امنیت و مدیریت ریسک مقیم اسلامآباد، در بحث درباره اینکه آیا هند به سمت ایران متمایل خواهد شد یا امارات، به العربیالجدید گفت که هند با «تفکیک دقیق» این حرکت طناببازی میان ایران و امارات را مدیریت خواهد کرد. بااینحال، به گفته او، این حرکت طناببازی میتواند به دلیل همسویی عمیقتر هند با واشنگتن، تلآویو و «فشرده شدن» روابط هند با تهران توسط کشورهای خلیج، دشوار شود. او افزود: «ایران به سمت یک گفتمان ملیگرایانه و تمدنی سنگینتر متمایل میشود که جایی برای ابهام باقی نمیگذارد.»
اکوایران: درحالیکه مذاکرات ایالات متحد و ایران در جریان است، اسلامآباد میان میانجیگری و نقش نظامیِ روبهرشد در پادشاهی سعودی توازن برقرار میکند.
جاوید با اشاره به اینکه هند ممکن است در زمانهای آرامتر این حرکت طناببازی را با موفقیت انجام دهد، گفت که اگر «جنگی تمامعیار میان ایران و کشورهای خلیج فارس در بگیرد، حفظ موضع بیطرفی تقریباً ناممکن خواهد بود.»
همزمان، عایشه اعجاز خان، روزنامهنگار مقیم لندن، به العربیالجدید گفت که روابط هند و ایران قبلاً رو به زوال رفته است، به ویژه با خروج راهبردی هند از بندر چابهار به دلیل تحریمهای آمریکا در ژانویه سال جاری. به عقیده خان، «هند گسست فزاینده میان عربستان سعودی و امارات پس از خروج امارات از اوپک را در تصمیمگیریهای خود لحاظ کرده و به این نتیجه رسیده است که اتحاد نوظهور میان امارات، هند و اسرائیل بیشتر با محاسبات راهبردی آنها همخوانی دارد.» به گفته جاوید، هند ممکن است تنها پشتیبانی لجستیکی و اطلاعاتی به ابوظبی ارائه دهد، زیرا جنگ با ایران میتواند اقتصاد هند را نابود کرده و مسیرهای تجاری که به آن متکی است را مسدود کند: «هند میخواهد یک نیروی تثبیتکننده در منطقه باشد، نه یک پلیس.»
روابط پاکستان در خلیج فارس
در مقایسه با توافق دفاعی اخیر هند و امارات، روابط دفاعی عربستان و پاکستان آزمون پس داده شده و اثبات شده است. با آموزش مشترک ارتش و نیروی هوایی، رزمایشهای نظامی و استقرار تماموقت هزاران سرباز پاکستانی در این پادشاهی از دهه ۱۹۷۰، روابط دوجانبه عربستان و پاکستان به عنوان یکی از نزدیکترین روابط در جهان بین هر دو کشور معرفی شده است.
دیدار عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و شهباز شریف، نخستوزیر این کشور با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی و خالد بن سلمان، وزیر دفاع این پادشاهی در ریاض/ عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس
حتی قبل از پیمان دفاعی خود، ریاض از برنامه هستهای اسلامآباد حمایت مالی کرد و پس از اولین آزمایش هستهای پاکستان در سال ۱۹۹۸ به آن کمک کرد تا از تحریمهای اقتصادی کمرشکن جان سالم به در ببرد. رسمیسازی روابط دفاعی دوجانبه با پیمان دفاعی متقابل راهبردی (SMDA) تنها به دلیل بدتر شدن بیثباتی منطقهای در سپتامبر سال گذشته به یک ضرورت تبدیل شد.
اگرچه اسلامآباد هیچ توافق دفاعی با ایران ندارد، همواره سعی کرده از تنشهای ریاض و تهران دور بماند، زیرا مرز ۹۰۰ کیلومتری که با جمهوری اسلامی ایران دارد، همچنان حساس است و تنشهای فرقهای در داخل پاکستان مایه نگرانی است. به محض شروع جنگ آمریکا و ایران و آغاز حملات تهران به کشورهای خلیج فارس، اسلامآباد رسماً به ایران درباره پیمان امنیتی خود با ریاض یادآوری کرد. اسلامآباد در کنار تلاشهای میانجیگرانه میان آمریکا و ایران، اطمینان حاصل کرده است که تعامل منظم میان وزارت امور خارجه عربستان و ایران صورت میگیرد.
در حال حاضر، بحث درباره پیمان عدم تعرض میان ایران و چندین کشور خاورمیانه برای پایان دادن به بحران در خلیج فارس در جریان است. به گزارشها، ابوظبی، ریاض و دوحه در همین حال موضعی متحدتر اتخاذ کردهاند، به طوری که امارات با افزایش حرکت به سمت یک راه حل دیپلماتیک به پاکستان نزدیک شده و کویت نیز به روابط دفاعی با پاکستان ابراز علاقه کرده است؛ اما اگر تنش میان تهران و ابوظبی شعلهور شود، هند به طور منحصربهفردی قادر به میانجیگری است، زیرا شریک دفاعی هر دو کشور است.
تأثیر تنشهای خلیج فارس بر جنوب آسیا
هر دو رقیب جنوب آسیایی میخواهند از کشیده شدن مستقیم به سیاستهای داخلی خلیج فارس اجتناب کنند. پاکستان میخواهد بدون تحریک ایران از عربستان سعودی حمایت کند، در حالی که هند میخواهد بدون به خطر انداختن روابط خود با تهران، روابط خود را با امارات تقویت کند.
دود و شعلههای برخاسته از یک تأسیسات نفتی آرامکو در شهر بندری جده، ۲۵ مارس ۲۰۲۲/عکس از خبرگزاری فرانسه
بدتر شدن محیط امنیتی در خلیج فارس بر هر دو کشور پاکستان و هند با پیچیدهتر کردن روابط آنها با ایران یا دو متحد اصلی شورای همکاری خلیج فارس (GCC) تأثیر خواهد گذاشت. هند و پاکستان از روابط خوبی با امارات و عربستان سعودی برخوردار بودهاند، اما در حالی که اسلامآباد به موازنهسازی میان ایران و ریاض عادت کرده است، دهلی نو برای اولین بار در حال بررسی پیامدهای روابط دفاعی با هر دو طرف، ابوظبی و تهران است.
با توجه به جمعیت زیادی از دور از وطن این کشورها که در عربستان سعودی و امارات کار میکنند، شهروندان هر دو کشور ممکن است در صورت احساس ابوظبی مبنی بر اینکه اسلامآباد طرف آن را نمیگیرد، یا اگر ریاض احساس کند دهلی نو بر خلاف منافع آن عمل میکند، با مشکلاتی مواجه شوند. با اعلام ریاض مبنی بر برنامهریزی برای تأمین مالی یک پالایشگاه ۱۰ میلیارد دلاری در گوادر، ابوظبی نیز ممکن است سرمایهگذاری در هند را سرعت بخشد. به عنوان مثال، در هفته گذشته، امارات از سرمایهگذاری ۵ میلیارد دلاری در زیرساختها و مؤسسات مالی هند خبر داد.
عایشه اعجاز خان، روزنامهنگار، گفت: «ارتباط هند و امارات باید در کنار این واقعیت دیده شود که هندیها ۴۰ درصد از ساکنان امارات را تشکیل میدهند که بزرگترین جمعیت خارجی در این کشور است.» این احتمال وجود دارد که هند و اسرائیل به طور مشترک از امارات «بهعنوان یک پایگاه پیشرفته که به منافع آنها در منطقه خدمت میکند» دفاع کنند. بنابراین، به عقیده او، «همانطور که اتحاد هند، امارات و اسرائیل به دنبال گسترش است، پیمان عربستان و پاکستان نیز با احتمال پیوستن ترکیه و قطر به زودی، به دنبال گسترش است.»
به گفته جاوید، دهلی نو و اسلامآباد هماکنون درگیر رقابتی آرام اما شدید برای کسب نفوذ در خلیج فارس هستند. جاوید با اشاره به اینکه پاکستان «شروع بسیار سریعی» در شورای همکاری خلیج فارس داشته است، گفت که هند به طور تهاجمی با تجارت مقابله کرده و خود را در گروههای کوچکحجم چندجانبه مانند I2U2 تثبیت کرده است. پاکستان «برتری» خود را در اعتبار نظامی حفظ کرده است، درحالیکه بازار عظیم هند اهرم اقتصادی به آن میدهد، اما «خلیج فارس طرفی را انتخاب نخواهد کرد، پاکستان بهعنوان یک شریک سنتی و قابل اعتماد امنیت سخت و هند به عنوان یک لنگرگاه حیاتی اقتصادی و فناوری دیده میشود.»
