به گزارش اکوایران، سیدومین نشست از سلسله نشستهای «وضعیتشناسی مهاجرین افغانستانی در ایران» انجمن راحل با عنوان «اهمیت کارگران مهاجر در بازار کار ایران: موردکاوی نیروی کار مهاجر افغانستان» با سخنرانی رضا بکایی (پژوهشگر اقتصاد نیروی کار) و دبیری جعفر سلطانی در خانه اندیشهورزان تهران برگزار شد. این نشست به بررسی چهار دهه حضور مهاجران افغانستانی در ایران، شوکهای مهاجرتی متوالی و تحولات سیاستهای منطقهای برای اقامت و اشتغال آنان اختصاص داشت. بکایی با ارائه دادههای دقیق از مرکز آمار ایران، نشان داد که چگونه استانهای مرزی به دلیل ملاحظات امنیتی از استانهای مجاز خارج شده و جمعیت مهاجر در استانهای مرکزی متمرکز شده است.
رضا بکایی با اشاره به پیشینه تاریخی حضور افغانستانیها در ایران، چهار موج بزرگ مهاجرت را تشریح کرد. وی گفت: «ایران به عنوان یکی از مهاجرپذیرترین کشورهای منطقه، پیشینهای دیرینه در میزبانی از مهاجران افغانستانی دارد. موج اول پس از حمله شوروی به افغانستان بود که با استقبال گرم انسانی و دید بسیار مثبت دولت ایران همراه شد. موج دوم در زمان جنگ مجاهدین رخ داد که دیگر آن گرمای اولیه وجود نداشت و فضای پس از جنگ، نوع مواجهه را تغییر داد. موج سوم همزمان با حاکمیت طالبان و جنگ با ناتو بود که یک دید امنیتی عمیق به دلیل حضور آمریکا در مرزهای شرقی و غربی ایران ایجاد کرد و باعث شد استانهای مرزی و برخی استانهای استراتژیک برای حضور افغانستانیها ممنوع اعلام شوند.» بکایی با اشاره به موج چهارم و اخیر (شوک سال ۲۰۲۱م و سقوط دولت مرکزی افغانستان)، توضیح داد که این موج اگرچه از نظر ماهیت مشابه موجهای قبلی بود، اما ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی گستردهتری داشت. او تأکید کرد که برخلاف تصور عمومی، موج اخیر اولین شوک مهاجرتی نبوده، بلکه چهارمین شوک در چهار دهه اخیر است.
بکایی با استناد به نقشه مناطق مجاز و غیرمجاز توضیح داد که استانهای مرزی نظیر آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، اردبیل، سیستان و بلوچستان و هرمزگان به عنوان استانهای کاملاً غیرمجاز برای اقامت و اشتغال اعلام شدهاند. وی دلیل اصلی این ممنوعیت را «دید امنیتی» ناشی از حضور نیروهای آمریکایی و ناتو در مرزهای شرقی و غربی ایران در دهههای گذشته دانست. در سوی مقابل، استانهای کاملاً مجاز مانند تهران، البرز، قم و... میزبان اصلی این جمعیت هستند. بکایی با ارائه نمودار «نسبت افغانستانیهای ساکن به کل جمعیت استان» نشان داد که استان قم با بیش از ۷۰ نفر به ازای هر هزار نفر، بالاترین تراکم جمعیت افغانستانی را دارد و پس از آن خراسان رضوی با ۶۰ نفر در هزار نفر قرار دارد. وی افزود: «اگرچه استان تهران از نظر تعداد مطلق، بیشترین جمعیت افغانستانی را در خود جای داده، اما به دلیل جمعیت بالای خود، از نظر نسبت در رتبههای بعدی قرار میگیرد.»
بکایی برای اثبات کارآمدی سیاست مناطق ممنوعه، واریانس تغییرات حضور افغانستانیها را از سال ۱۳۸۳ تا ۱۴۰۲ بررسی کرد. نتایج نشان میدهد که در استانهای غیرمجاز (مانند آذربایجانهای شرقی و غربی)، نسبت جمعیت افغانستانی در طول ۲۰ سال گذشته تقریباً صفر و بدون تغییر باقی مانده است. وی گفت: «در استانهای غیرمجاز عملاً افغانستانیها نتوانستند حضور پیدا کنند و تغییرات سال گذشته هم تقریباً همین را نشان میدهد. مثلاً استان آذربایجان شرقی یا غربی یک نقطه خیلی ثابت در ۳۰ سال گذشته دارد و هیچ تغییری نکرده است. اما در استان قم میبینیم که تغییرات مثلاً از ۶ درصد تا ۱۰ درصد در نوسان بوده است.» بکایی در ادامه به تحلیل شاغلین افغانستانی در بخشهای صنعت و خدمات پرداخت و نشان داد که پس از شوک ۱۴۰۰، تعداد شاغلین افغانستانی در بخش صنعت استان تهران از ۱۵۰ هزار نفر به ۲۵۰ هزار نفر رسیده و در بخش خدمات نیز از ۴۵ هزار نفر به ۸۰ هزار نفر افزایش یافته است. وی تأکید کرد که استانهای غیرمجاز عملاً سهمی از این افزایش نداشتهاند. بکایی در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر حضور مهاجرین افغانستانی بر بیکاری، گفت که پژوهشهای اقتصادسنجی آنان نشان میدهد استانهای مهاجرپذیرتر نرخ بیکاری کمتری دارند و اثر منفی بر اشتغال ایرانیها مشاهده نشده است. نشست با تأکید بر ضرورت بازنگری در سیاستهای منطقهای بر اساس نیازهای اقتصادی و نه صرفاً ملاحظات امنیتی به پایان رسید.
