به گزارش اکوایران، انتقال ناگهانی مذاکرات ایران از استانبول به مسقط، به دلیل تمایل تهران به تمرکز صرفاً بر موضوع هستهای، نگرانیهای آنکارا را درباره محدود شدن فضای دیپلماتیک و افزایش تنشهای نظامی در خلیج فارس برانگیخته است. این تغییر مکان، در کنار رقابتهای دیرینه ایران و ترکیه در مناطق مختلف از جمله سوریه و قفقاز جنوبی، آینده گفتوگوهای ایران و آمریکا را پیچیدهتر کرده و ممکن است خطرات امنیتی جدیدی برای ترکیه ایجاد کند. از سوی دیگر ایران در تلاش است تا مرزهای شمالی خود و مشترک با آذربایجان را سامان دهد.
اهمیت محل مذاکره و ابهام ترکیه از آینده
به نوشته ال مانیتور، ترکیه میگوید همچنان آماده حمایت از دیپلماسی آمریکا و ایران است، صرفنظر از اینکه مذاکرات در کجا برگزار شود. اما تغییر ناگهانی محل گفتوگوها از استانبول به مسقط، در کنار افزایش تنشهای نظامی در خلیج فارس، نگرانیهای آنکارا را تشدید کرده است؛ نگرانی از اینکه فضای دیپلماتیک در حال کوچکتر شدن است، در حالی که خطر سرریز پیامدهای امنیتی در امتداد مرزهای ترکیه رو به افزایش است. قرار بود مقامهای آمریکایی و ایرانی روز جمعه در استانبول دیدار کنند تا راهی برای مهار تنشهای فزاینده بیابند؛ نشستی که انتظار میرفت با مشارکت ترکیه و همچنین مصر، عمان، پاکستان، قطر، عربستان و امارات متحده عربی برگزار شود.
اما در نهایت، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، و عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، تحت میانجیگری عمان، مذاکراتی غیرمستقیم را در مسقط انجام دادند. بازیگران منطقهای از این روند کنار گذاشته شدند، چرا که تهران بر قالبی کاملاً دوجانبه و محدود به موضوع هستهای اصرار داشت؛ امری که نگرانی آنکارا را تقویت کرد مبنی بر اینکه دستور کار محدود ایران، چشمانداز دستیابی به یک گشایش دیپلماتیک را تضعیف میکند.
اکوایران: مذاکرات هستهای ایران و آمریکا پس از لابی رهبران عرب با کاخ سفید از سر گرفته شد.
ترجیح ایران برای عمان بازتابدهنده دههها همکاری پنهان و کمسروصدا میان مسقط و تهران است. برخلاف بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس، عمان در جریان بحرانهای متعدد منطقهای، روابط دیپلماتیک خود با ایران را بدون وقفه حفظ کرده و میزبان گفتوگوهای محرمانه پشتپرده میان آمریکا و ایران بوده است؛ گفتوگوهایی که به هموار شدن مسیر توافق هستهای ۲۰۱۵ کمک کرد. سیاست خارجی کمحاشیه عمان، در مقایسه با ترکیه عضو ناتو که نقش فعالتری دارد، این کشور را به گزینهای بیطرفتر و قابل اعتمادتر برای تهران تبدیل کرده است.
پیوندهای تاریخی
حزار وورال، استادیار علوم سیاسی و روابط بینالملل در دانشگاه آیدین استانبول، به المانیتور گفت:«به دلیل پیوندهای تاریخی، ایران عمان را بسیار بیطرفتر و قابل اعتمادتر میداند.» او افزود: «همچنین قرار بود دور ششم مذاکرات که به دلیل جنگ ۱۲روزه لغو شد در عمان برگزار شود. از این منظر، تهران در واقع در حال بازگرداندن مذاکرات به همان نقطه است.»
بیمیلی ایران به مشارکت دادن کشورهای منطقه، از جمله ترکیه، ممکن است ناشی از نگرانی تهران درباره فشار هماهنگ منطقهای باشد. در حالی که آنکارا و پایتختهایی مانند دوحه بهطور علنی با هرگونه حمله احتمالی آمریکا به ایران مخالفت کردهاند، همزمان تهران را ترغیب کردهاند که وارد گفتوگوهای جامعتری با واشنگتن شود؛ گفتوگوهایی که علاوه بر برنامه هستهای، برنامه موشکهای بالستیک، نیروهای متحد منطقهای در ایران را نیز در بر بگیرد. در مقابل، مسقط محیطی آشناتر برای دیپلماسی فراهم میکند که تمرکز آن صرفاً بر پرونده هستهای است بیآنکه فشارهای اضافیای را که ترکیه و دیگر کشورهای منطقه در پی اعمال آن بودهاند، در بر داشته باشد.
رقابت منطقهای ایران و ترکیه
دلیل دیگر تمایل ایران به کاهش نقش ترکیه در مذاکرات، رقابت دیرینه منطقهای میان آنکارا و تهران است. دو کشور روابط تجاری باثباتی دارند و نشان دادهاند که توانایی بالایی در تفکیک حوزههای همکاری و اختلاف دارند. با این حال، پایتختهای دو کشور دهههاست برای نفوذ منطقهای با یکدیگر رقابت میکنند و در عرصههایی مانند عراق و سوریه از نیروهای سیاسی رقیب حمایت کردهاند.
سوریه آشکارترین میدان این رقابت بوده است. مقامات ایران همچنان از خیزش دسامبر ۲۰۲۴ که به سقوط بشار اسد متحد دیرینه تهران انجامید، عمیقاً ناخشنودند. این تحولات، احمد الشرع را به قدرت رساند؛ شخصیتی که از آن زمان به یکی از متحدان کلیدی ترکیه تبدیل شده است. این رقابت به قفقاز جنوبی نیز کشیده شده است؛ جایی که همسویی نزدیک ترکیه با جمهوری آذربایجان، بهویژه پس از دستاوردهای نظامی باکو علیه ارمنستان، تهران را نگران کرده است. ایران بیم آن دارد که در کریدورهای نوظهور تجاری و ترتیبات امنیتی منطقهای به حاشیه رانده شود.
چرا آنکارا نگران است
مقامهای ترکیه میگویند نگرانی اصلی آنکارا نه محل برگزاری مذاکرات، بلکه دامنه و محتوای آنهاست. اگرچه ترکیه آماده حمایت از دیپلماسی در هر مکانی است، اما اصرار ایران بر گفتوگوهای صرفاً هستهای، این نگرانی را در آنکارا تشدید کرده که کانالهای دیپلماتیک در حال محدود شدناند، آن هم در شرایطی که تنشهای منطقهای رو به افزایش است. یک مقام ترکیهای که نخواست نامش فاش شود، روز سهشنبه به المانیتور گفت:«آنچه برای ما اهمیت دارد، شکلگیری یک میز صلح است. ما آمادهایم هر جا که میز دیپلماسی برقرار شود، سهم خود را ایفا کنیم.»
ترکیه نگران است که هرگونه تحولات رادیکال، به تقویت حزب کارگران کردستان (پکک) بینجامد؛ گروهی که در امتداد مرزهای مشترک ترکیه، عراق و ایران فعالیت میکند. چنین وضعیتی میتواند به پکک امکان دهد نیروها و سلاحهای خود را جابهجا کند، بازسازماندهی شود و عمق عملیاتی خود را در مثلث مرزی ترکیه–عراق–ایران گسترش دهد.
حمله احتمالی آمریکا به ایران و بیثباتی طولانیمدت در این کشور، خطر شکلگیری موج جدیدی از پناهجویان در مرز ایران و ترکیه را نیز در پی دارد. ترکیه در حال حاضر بزرگترین میزبان پناهجویان در جهان است و بیش از دو میلیون سوری ثبتشده را در خود جای داده است. دولت ترکیه بهشدت مایل است از وقوع موج جدید پناهجویی جلوگیری کند؛ موجی که میتواند نارضایتی رأیدهندگان را در شرایطی که احساسات ضدپناهجویی در کشور بالاست، تشدید کند.
دیدار در باکو همزمان با مذاکرات آمریکا و ایران در عمان
در همین شرایط، به نوشته المانیتور، دیدار اخیر وزیر دفاع جمهوری اسلامی ایران از آذربایجان در زمانی انجام شد که نمایندگان آمریکا و ایران مذاکرات غیرمستقیم خود را در روز جمعه در عمان انجام دادند. علیاف در بیانیهای که دفتر او منتشر کرده، اظهار داشت: «ما در سراسر جهان خواهان صلح هستیم، بدون خونریزی، بدون جنگ»؛ رئیسجمهوری آذربایجان و وزیر دفاع ایران همچنین درباره توسعه روابط دوجانبه و چشمانداز همکاری دفاعی بحث کردند. سفر عزیر نصیرزاده پس از آن انجام شد که علیاف و مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، در شنبه گذشته با یکدیگر به شکل تلفنی گفتوگو کردند که طی آن رهبر آذربایجان خواستار کاهش تنشها از طریق گفتوگو و درک متقابل شد.
طبق چارچوب پیشنهادی برای توافق، ایران متعهد میشود که به مدت سه سال غنیسازی اورانیوم را به صفر برساند. پس از آن، موافقت خواهد کرد که غنیسازی اورانیوم را به زیر 1.5 درصد محدود کند.
ایران و آذربایجان در ماههای اخیر با احتیاط به سوی ترمیم روابط قدم برداشتهاند؛ ارتباطی که به دنبال تیراندازی مرگبار سال 2023 در سفارت آذربایجان در تهران به شکل منفی تحت تأثیر قرار گرفت. در آوریل 2025، پزشکیان به باکو سفر کرد تا به ثبات بخشیدن به روابط اقدام کند و در حوزههای اقتصادی، تجارت، انرژی و حملونقل، همکاریهای دو کشور را گسترش دهد. این سفر به توافقهایی برای گفتوگوی سیاسی و همکاری در بخشهای حملونقل، رسانه و فرهنگ منجر شد. در ماه می، نیروهای ایرانی و آذربایجانی یک رزمایش مشترک نظامی را اجرا کردند.
منبع اختلاف کلیدی
علیرغم روابط دیپلماتیک اخیر، همکاری نزدیک آذربایجان با اسرائیل همچنان منبع اختلاف با تهران است. سفر وزیر دفاع ایران همچنین کمتر از دو هفته پس از سفر گیدئون سار، وزیر امور خارجه اسرائیل به آذربایجان در 26 ژانویه در رأس یک هیئت تجاری و اقتصادی به باکو انجام شد. سار در یک کنفرانس مطبوعاتی اظهار داشت ایران هرگز نباید اجازه یابد به خطرناکترین سلاح جهان دست پیدا کند.
اسرائیل یکی از تأمینکنندگان اصلی سلاح برای آذربایجان بوده است. طبق گزارش موسسه تحقیقات صلح بینالمللی استکهلم، اسرائیل 69 درصد از واردات سلاحهای اصلی آذربایجان را از سال 2016 تا 2020 تأمین کرده است. طبق گزارش شرکت تجزیه و تحلیل دادهها کپلر، نفت خام آذربایجان تقریبا 46 درصد از واردات نفت اسرائیل را در سال گذشته میلادی تشکیل داده است.
مقامات ایرانی اسرائیل را به حفظ ردپای اطلاعاتی در آذربایجان و استفاده از این کشور به عنوان بستری برای عملیات نظارتی علیه ایران متهم میکنند؛ ادعایی که باکو آن را رد کرده است. پنجشنبه گذشته، جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه آذربایجان، طی تماس تلفنی با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت که باکو اجازه استفاده از حریم هوایی یا خاک خود برای انجام عملیات نظامی علیه ایران را نخواهد داد. مقامات ایران در اکتبر 2021 آذربایجان را به اجازه دادن به حضور نظامی اسرائیل در نزدیکی مرز ایران و آذربایجان متهم کردند و این امر تنشها را در بحبوحه رزمایشهای نظامی ایران در امتداد مرز افزایش داد. سخنگوی وزارت امور خارجه آذربایجان در آن زمان اظهار داشت که این اتهامات بیاساس هستند.
پس از حملات اسرائیل به ایران در ژوئن 2025، پزشکیان از مقامات آذربایجان خواست تا گزارشهایی مبنی بر اینکه اسرائیل از طریق حریم هوایی جمهوری آذربایجان به آسمان ایران حمله کرده است را بررسی کنند. این ادعا از سوی دفتر علیاف رد شد.
