به گزارش اکوایران، تنش بیسابقه میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دو قدرت تأثیرگذار جهان عرب، وارد مرحلهای کمسابقه و نگرانکننده شده است؛ اختلافی که از جنگ یمن آغاز شد اما اکنون به جنگ روایتها، اتهامزنیهای رسانهای و رقابت ژئوپلیتیکی آشکار کشیده شده است. در حالی که تحولات اخیر در منطقه میتوانست زمینهساز همگرایی بیشتر ریاض و ابوظبی باشد، این شکاف تازه نهتنها معادلات خلیج فارس را پیچیدهتر کرده، بلکه بر برنامههای واشنگتن و آینده آرایش قدرت در خاورمیانه نیز سایه انداخته است.
دوقطبی تازه منطقه و اسب تروای تلآویو
به نوشته دیوید ایگناتیوس، تحلیلگر واشنگتن پست، تصور میشد لشکرکشی اخیر آمریکا به خلیج فارس باعث شود عربستان و امارات، به عنوان دو موتور محرک نوسازی در خاورمیانه، این روزها را در کنار هم جشن بگیرند. اما در عوض، این دو کشور درگیر یک دشمنی حماسی شدهاند که میتواند منطقه را دو قطبی کند.
اکوایران: در حالی که تنشها میان ابوظبی و ریاض رو به افزایش است، مصر و عربستان بیسروصدا در حال شکل دادن به یک رویکرد مشترک در قبال امنیت منطقهای هستند؛ رویکردی که از تشدید تهدیدهای امنیتی و دگرگونیهای سریع ژئوپلیتیکی ناشی میشود.
وقتی این مشاجره در اواخر دسامبر شعلهور شد، به نظر میرسید اختلافی بر سر راهبرد پایان دادن به جنگ بیپایان یمن باشد. اما از آن زمان به یک نبرد در شبکههای اجتماعی تبدیل شده است؛ جایی که سعودیها امارات را «اسب تروای اسرائیل» خوانده و توافقنامههای ابراهیم را که امارات در سال ۲۰۲۰ به آن پیوست، یک اتحاد سیاسی ـ نظامی در پوشش دین توصیف کردهاند.
مقامهای اماراتی معتقدند سعودیها یک کارزار عمدی تحریکآمیز را با محوریت رابطه امارات با اسرائیل به راه انداختهاند. پس از آنکه عربستان در ۳۰ دسامبر نیروهای همپیمان امارات در یمن را بمباران کرد، پستهای سعودی منتقد اسرائیل بهطور چشمگیری افزایش یافت؛ بهگونهای که طبق پژوهش رسانهای که یک مقام عرب در میان گذاشت، ۷۷ درصد از اظهارنظرها امارات را نیروی نیابتی اسرائیل برای اجرای طرحهای صهیونیستی جهت تجزیه کشورهای عربی معرفی میکردند. تحلیل دیگری از شبکههای اجتماعی توسط شرکت مشاوره امنیت ملی «اوربیس آپریشنز» نشان داد که برخی اینفلوئنسرها بهطور کاذب تلاش کردهاند یکی از رهبران امارات را به مجرم جنسی جفری اپستین مرتبط کنند؛ افزون بر این، ادعا کردهاند که امارات در حال تأمین مالی یک کارزار ضداسلامی در اروپا است و این کشور امتداد سیاستهای اسرائیل به شمار میرود.
رد میانجیگری ترامپ
برای دولت ترامپ، که با هر دو کشور روابط نزدیکی دارد، این کشمکش سعودی ـ اماراتی نشاندهنده دشواری کار با دو قدرت منطقهای سرسخت بهطور همزمان است.
گفته میشود دولت آمریکا پیشنهاد میانجیگری داده، اما به گفته چند مقام آگاه، هر دو طرف آن را رد کردهاند. یکی از مقامها به من گفت: «بهخاطر شدت احساسات شخصی، این چیزی نیست که بتوان میانجیگریاش کرد.»
این اختلاف اهمیت دارد، زیرا ترامپ سرمایهگذاریهای بزرگی روی هر دو کشور کرده است تا در راستای تلاش برای دگرگون کردن خاورمیانه پیش برود. ترامپ برای رویارویی با ایران، تلاش برای خلع سلاح حماس در غزه و گسترش روابط اسرائیل با کشورهای شکنندهای مانند سوریه و لبنان، به حمایت متحد و هماهنگ کشورهای خلیج فارس نیاز دارد. به گفته جانی گَنون، افسر ارشد پیشین سیا با دههها تجربه در خاورمیانه: «سعودیها اطاعت میخواهند، یا دستکم همسویی با سیاستهای منطقهایشان. اماراتیها نمیخواهند مطیع باشند. آنها میخواهند گزینههای متنوع داشته باشند.»
مرشد نوسازی پادشاهی محافظهکارش
این تنش ریشه در رابطهای دارد که زمانی بسیار نزدیک بود؛ میان ولیعهد عربستان، محمد بن سلمان، و رئیس امارات، محمد بن زاید آل نهیان. رهبر امارات در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ به ولیعهد جوان سعودی درباره چگونگی نوسازی پادشاهی محافظهکارش راهنمایی داد. دوستان هر دو نفر این رابطه رقابتآمیز را چیزی میان رابطه پدر و پسر و برادر بزرگتر و کوچکتر توصیف میکنند.
همانگونه که میگویند، هیچ کار خیری بیپاسخ نمیماند. وقتی بن سلمان توانست قدرت را تثبیت کند، کمکم از قیمومت امارات ناخشنود شد. او دیگر نمیخواست از کشوری کوچکتر و کمقدرتتر دستور بگیرد، و اماراتیها هم نمیخواستند از یک قدرت منطقهای مسلط در ریاض فرمان ببرند. مانند بسیاری از اختلافات خانوادگی، ماجرا تا حدی بر سر پول و قدرت بود، اما در سطحی عمیقتر، حسادت و رنجش نیز در آن نقش داشت.
نقطه عطف پایان یک برادری
سیاستهای سعودی و اماراتی بهتدریج از هم فاصله گرفت. آنها در سال ۲۰۱۶ برای جنگ با حوثیها در یمن متحد شدند، اما سه سال بعد امارات شروع به همپیمانی با نیروهایی در جنوب یمن کرد که رویکردی شبهجداییطلبانه داشتند. در جنگ داخلی ویرانگر سودان از طرفهای متفاوتی حمایت کردند. در سوریه، لیبی و سومالی نیز دستورکارهای متفاوتی داشتند. اغلب شکایت امارات این بود که سعودیها با نیروهای اسلامگرا همپیماناند؛ نیروهایی که میتوانند منطقه را بیثبات کنند.
سفر بن سلمان به کاخ سفید در نوامبر نقطه عطفی بود. سعودیها میگویند ولیعهد از ترامپ خواست یک شبهنظامی سودانی مورد حمایت امارات، معروف به نیروهای پشتیبانی سریع، را تحریم کند. اما مقامهای اماراتی معتقدند که او در واقع به دنبال تحریم خود امارات بوده است.
با وجود تکذیب سعودیها، اوضاع بهسرعت رو به وخامت گذاشت. در اوایل دسامبر، نیروهای مورد حمایت امارات در یمن حملهای را در منطقه جنوبی حضرموت آغاز کردند؛ چند هفته بعد، سعودیها بیش از ۸۰ خودرو و سلاح تحویلدادهشده به متحدان امارات را بمباران کردند و از امارات خواستند یمن را ترک کند. امارات عقبنشینی کرد. مقامهایی از هر دو طرف به من گفتند احساس کردهاند «از پشت خنجر خوردهاند.»
عدم توازن ساختاری در خلیج فارس
علی شهابی، مشاور بن سلمان، اول ژانویه مطلبی منتشر کرد که ناخرسندی سعودیها و خشم عمیقتر امارات را بازتاب میداد: او از عدم توازن ساختاری در خلیج فارس میان عربستان بزرگ و رقبای کوچکتر سخن گفت. «وقتی این دولتهای کوچکتر به ثروت عظیم دست مییابند، اغلب دچار این توهم میشوند که شریک برابر پادشاهی هستند».
لحن تحقیرآمیز شهابی اماراتیها را خشمگین کرد، اما او تنشی را که سالها در حال رشد بود، آشکارا بیان میکرد. نمونهای از آن، طرحی برای یک کریدور ریلی و دریایی موسوم به «کریدور خاورمیانه» است که قرار است هند را به اسرائیل و اروپا متصل کند. نقشه اولیه سال ۲۰۲۳ نشان میداد بخش ریلی از جبل علی در امارات آغاز شده و سپس از عربستان عبور میکند. اما یک نویسنده طرفدار امارات اخیراً آنچه را که ادعا میکند طرح جدید سعودی است منتشر کرد؛ طرحی که خط را از عمان آغاز کرده و امارات را دور میزند.
تنش منطقهای رو به افزایش
تنش منطقهای مستقیماً در سیاست آمریکا نیز اختلال ایجاد کرد؛ زمانی که دولت ترامپ در ماه مارس به حوثیها در یمن که به کشتیرانی در دریای سرخ حمله میکردند یورش برده بود. به گفته یک مقام ارشد پیشین آمریکایی، ترامپ با یکی از مقامهای بلندپایه امارات تماس گرفت و از او خواست برای «پاکسازی» حوثیها کمک کند. رهبر امارات گفت میتواند فوراً ۲هزار نیرو و بهزودی ۵هزار نیروی دیگر اعزام کند اما خواستار تعهد عربستان شد که از یک شبهنظامی اسلامگرای یمنی به نام «اصلاح» حمایت نکند. سعودیها چنین تعهدی ندادند و این عملیات هرگز انجام نشد.
این کشمکشهای تلافیجویانه همچنان ادامه دارد. مقامهای اماراتی معتقدند عربستان کشورهای مسلمان دوست خود، از جمله قزاقستان، سوریه و اردن، را ترغیب کرده است که از شرکت در «اجلاس دولتهای جهان» که هفته گذشته در دبی برگزار شد، خودداری کنند. امارات این اجلاس را در سال ۲۰۱۳ بهعنوان یک مجمع منطقهای راهاندازی کرده بود. اختلافات خانوادگی در خاورمیانه، همانند دیگر نقاط جهان، میآیند و میروند. اما تشویق ضمنی حملات تند و آتشین سعودی علیه امارات که آن را «شیطان عربها» میخوانند و متهم میکنند از اسرائیل دستور میگیرد نشان از آن دارد که آتش این اختلافات به زودی فرو نخواهد نشست.
بحرین و مصر میانجیگران جدید
با این حال گزارشها حاکی است که بحرین و مصر در حال میانجیگری برای حل اختلاف میان امارات و عربستان هستند. منابعی به خبرگزاری فرانسه گفتهاند که بحرین و مصر در تلاشاند شکاف ایجادشده میان عربستان و امارات را ترمیم کنند. به گفته دو منبع که با این خبرگزاری گفتوگو کردهاند، بحرین و مصر میکوشند روابط میان امارات متحده عربی و عربستان دو کشور قدرتمند جهان عرب را پس از چند هفته تنش دیپلماتیک، بهبود بخشند. یک منبع نزدیک به دولت عربستان تأکید کرد که «نیازی به میانجیگری نیست»، زیرا کانالهای ارتباط مستقیم میان دو کشور همچنان باز است. با اینکه ریاض و ابوظبی روابط خود را قطع نکردهاند، اما به گفته چندین منبع، از هفته آخر دسامبر تاکنون هیچ تماس دیپلماتیک در سطح بالا میان دو طرف صورت نگرفته است.
اکوایران: منافع مشترک در ثبات خلیج فارس در کنار واگراییهای فزاینده راهبردی، به شکلگیری چشماندازی سیال و چندپاره از امنیت منطقهای خلیج فارس انجامیده است.
به نوشته العربی الجدید، یک مقام خلیجی که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت: «بحرین رهبری تلاشهای میانجیگرانه میان عربستان و امارات را بر عهده دارد تا سوءتفاهم جاری را پایان دهد.» او افزود هدف این تلاشها «پر کردن شکاف و نزدیکتر کردن دیدگاهها» است. این مقام گفت: «این یک مسئله خلیجی است و باید در داخل خلیج حلوفصل شود»، و تأکید کرد که این «تلاشی بحرینی است، نه تلاشی از سوی شورای همکاری خلیج فارس»، اشارهای به بلوک منطقهای شورای همکاری خلیج فارس.
این هفته، ولیعهد و نخستوزیر بحرین، سلمان بن حمد آل خلیفه، در ریاض با ولیعهد عربستان، محمد بن سلمان، و در ابوظبی با رئیس امارات، محمد بن زاید، دیدار کرد. یک منبع منطقهای در خلیج فارس که او نیز به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت مصر نیز در تلاش برای پایان دادن به این اختلاف نقشآفرینی میکند. او گفت: «مصر نوعی نقش میانجیگرانه ایفا میکند و پیامها را میان عربستان سعودی و امارات منتقل میکند.» در ۵ ژانویه، وزیر خارجه عربستان در قاهره با همتای مصری خود، بدر عبدالعاطی، و رئیسجمهور عبدالفتاح السیسی دیدار کرد. روز بعد، عبدالعاطی با همتای اماراتی خود، عبدالله بن زاید، تماس تلفنی برقرار کرد. به گفته این منبع، مصر پیامهای عربستان را به امارات منتقل کرده است. او افزود: «وزیر خارجه عربستان در قاهره جزئیات بحران را با همتای مصری خود بررسی کرد و سپس او با همتای اماراتیاش تماس گرفت.»
