به گزارش اکوایران، تنش میان احزاب حاکم ترکیه و جمهوری آذربایجان، یکی از نزدیک‌ترین متحدان منطقه‌ای آنکارا، روز سه‌شنبه بر سر ممنوعیت عملی پوشش اسلامی برای دانش‌آموزان و معلمان مدارس دولتی جمهوری آذربایجان افزایش یافت.
به نوشته میدل‌ایست آی، حزب حاکم جمهوری آذربایجان روز سه‌شنبه مستقیماً ترکیه را به دامن زدن به «تنش‌های مصنوعی» میان دو کشور بر سر ممنوعیت حجاب متهم کرد؛ ممنوعیتی که این هفته در مدارس ابتدایی و متوسطه جمهوری آذربایجان اعمال شد.
اعتراض حزب حاکم جمهوری آذربایجان به حزب حاکم جمهوری ترکیه
حزب آذربایجان نوین، به رهبری الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، به‌طور مشخص اکتای سارال، مشاور ارشد رئیس‌جمهور ترکیه و دیگر مقام‌های حزب عدالت و توسعه، حزب حاکم ترکیه، را هدف انتقاد قرار داد. این افراد در پست‌هایی در شبکه‌های اجتماعی با ممنوعیت حجاب مخالفت کرده بودند. این حزب اعلام کرد رسانه‌های ترکیه‌ای نزدیک به دولت حزب عدالت و توسعه، گزارش‌هایی درباره جمهوری آذربایجان منتشر می‌کنند که «مغایر با واقعیت» است و هشدار داد که روابط دو کشور ممکن است در نتیجه این اقدامات آسیب ببیند.
سارال روز دوشنبه 20 مهر گفته بود که محروم کردن دانش‌آموزان روسری‌به‌سر از حق تحصیل در جمهوری آذربایجان ناپذیرفتنی است و از باکو خواسته بود این رویه را متوقف کند. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «حق تحصیل نباید قربانی تحمیل هیچ‌گونه ایدئولوژی شود.»
اکوایران: رسانه‌های نزدیک به دولت ترکیه نیز میان این تحولات و ممنوعیت حجاب در ترکیه در اواخر دهه ۱۹۹۰ شباهت‌هایی مطرح کردند.
اظهارات او پس از آن مطرح شد که تصاویری از دانش‌آموزان آذربایجانی که در بیرون مدارس گریه می‌کردند و اعتراض داشتند، در شبکه‌های اجتماعی ترکیه به‌سرعت فراگیر شد و فشارها بر آنکارا برای انتقاد از این تصمیم افزایش یافت. مقررات جدید پوشش در مدارس جمهوری آذربایجان، به‌ترتیب در ۲۱ سپتامبر (30 شهریور) برای دانش‌آموزان و در ۶ اکتبر (14 مهر) برای معلمان تصویب شده بود.
باکو روز دوشنبه دست‌کم ۳۷ نفر را به‌دلیل اعتراض به ممنوعیت حجاب بازداشت کرد و آنان را به نقض نظم عمومی متهم ساخت. همچنین گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه دولت در همان روز سرعت اینترنت را کاهش داده یا دسترسی به آن را محدود کرده است؛ اقدامی که دسترسی به شبکه‌های اجتماعی مانند ایکس، تیک‌تاک و اینستاگرام را مختل کرد.
اعتراض‌ها روز دوشنبه در جمهوری آذربایجان آغاز شدند؛ پس از آنکه برخی مدارس مانع ورود دانش‌آموزان دختر و معلمان محجبه به ساختمان‌های آموزشی شدند و ممنوعیتی غیررسمی را به اجرا گذاشتند. سارال به بیان دیدگاه‌های شخصی خود درباره موضوعات گوناگون در شبکه‌های اجتماعی شهرت دارد. بااین‌حال، مداخله او باعث شد حزب حاکم جمهوری آذربایجان بیانیه‌ای مفصل منتشر کند و در آن به چندین موضوع اختلاف‌برانگیز در روابط دوجانبه بپردازد.
واکنش‌های منفی به روابط جمهوری آذربایجان با اسرائیل و پاسخ حزب حاکم
فراتر از مسئله حجاب، بسیاری از کاربران ترکیه‌ای در شبکه اجتماعی ایکس از روابط نزدیک جمهوری آذربایجان با اسرائیل انتقاد کرده‌اند. تصمیم جمهوری آذربایجان برای ترک نکردن سالن مجمع عمومی سازمان ملل متحد هنگام سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در ماه گذشته، موجی از اظهارنظرهای منفی علیه باکو به راه انداخت.
حزب آذربایجان نوین اعلام کرد که روابط جمهوری آذربایجان با اسرائیل بر اساس حقوق بین‌الملل و منافع متقابل شکل گرفته است. این حزب همچنین حمایت خود را از مردم فلسطین تکرار کرد و یادآور شد که باکو کمک‌های مالی و بشردوستانه‌ای در اختیار فلسطینیان قرار داده است. در بیانیه این حزب آمده است: «فعالیت‌های سفارت دولت فلسطین در جمهوری آذربایجان نیز از طریق حمایت مالی دولت آذربایجان تأمین می‌شود.» این بیانیه افزود که علی‌اف بارها از راه‌حل دوکشوری حمایت کرده است؛ راه‌حلی که بر اساس آن، قدس شرقی پایتخت کشور فلسطین خواهد بود.
اسحاق هرتزوگ در ۳۰ مه ۲۰۲۳ در باکو با الهام علی‌اف دیدار می‌کند/عکس از دفتر ریاست جمهوری جمهوری آذربایجان
این حزب در پاسخ به انتقادها از ممنوعیت حجاب گفت هیچ کشوری در جهان اسلام حق ندارد اراده خود را بر دیگر ملت‌های مسلمان تحمیل کند، در امور داخلی آنان دخالت کند یا خود را برتر از آن‌ها بداند. این اظهارات که به‌طور گسترده به‌عنوان کنایه‌ای به رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، تلقی شد، در ادامه تأکید کرد که هرگونه ادعایی درباره تلاش برای ایجاد وحدت در جهان اسلام باید در عمل با همکاری برابر و احترام متقابل همراه باشد، نه با «گرایش‌های سلطه‌جویانه.»
حزب حاکم جمهوری آذربایجان در اشاره مستقیم به ممنوعیت حجاب گفت که این کشور بر اساس قانون اساسی، کشوری سکولار است. در این بیانیه آمده است: «ما معتقدیم استفاده از موضوعات حساسی مانند پوشش سر به‌عنوان ابزاری برای دست‌کاری سیاسی و ایجاد تفرقه، نه به وحدت مردم ترکیه کمک می‌کند و نه به همبستگی کل جهان اسلام.» در ادامه بیانیه آمده است: «استفاده از چنین موضوعاتی به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار سیاسی بر جمهوری آذربایجان، به‌ویژه غیرقابل‌قبول است. از دولت حزب عدالت و توسعه می‌خواهیم از ادامه این سیاست زیان‌بار خودداری کند.»
اختلافات عمیق‌تر باکو و آنکارا
در رابطه با اختلافات میان باکو و آنکارا، المانیتور هم در گزارشی می‌نویسد: حزب علی‌اف اعلام کرد که تا آن زمان خویشتن‌داری کرده بود تا «پیوندهای تاریخی دوستی که مردم جمهوری آذربایجان و ترکیه را به یکدیگر پیوند می‌دهد» به خطر نیفتد. بااین‌حال، در ادامه بیانیه این حزب آمده است: «اما تشدید اخیر این کارزار رسانه‌ای علیه جمهوری آذربایجان، که تهاجمی‌تر، سازمان‌یافته‌تر و آشکارا افترا‌آمیز شده است، به‌ویژه مشارکت فردی که سمت مشاور ارشد رئیس‌جمهور ترکیه را بر عهده دارد و همچنین نمایندگان پارلمان از حزب عدالت و توسعه، حزب حاکم ترکیه، ایجاب می‌کند که موضع خود را علناً اعلام کنیم.»
این حزب هشدار داد که اگر این انتقادها متوقف نشوند، روابط دوجانبه آسیب خواهد دید. اندکی بعد، گروه دوستی با ترکیه در پارلمان جمهوری آذربایجان نیز وارد این مناقشه شد و اتهام‌های مشابهی مطرح کرد. این گروه گفت حزب حاکم ترکیه در برابر توهین به علی‌اف و دیگر رهبران جمهوری آذربایجان چشم‌پوشی می‌کند و اجازه می‌دهد «اقدامات تحریک‌آمیز» در مقابل نمایندگی‌های دیپلماتیک جمهوری آذربایجان انجام شود.
هواداران ترکیه‌ای در ۱۴ اکتبر ۲۰۰۹ در ورزشگاه آتاتورک در بورسا، شمال ترکیه، درحالی‌که پرچم‌های آذربایجان و ترکیه را در دست دارند، در مقابل یک پلیس جمع می‌شوند/عکس از خبرگزاری فرانسه
بااین‌حال، اصطکاک میان دو کشور به موضوع پوشش محدود نمی‌شود. پایگاه اجتماعی مذهبی اردوغان آشکارا از روابط نزدیک جمهوری آذربایجان با اسرائیل انتقاد کرده و تظاهراتی برگزار کرده است که در آن‌ها از آنکارا خواسته می‌شود انتقال نفت خام جمهوری آذربایجان را از طریق خط لوله‌ای که از باکو به تفلیس و سپس به پایانه‌های بارگیری در بندر جیحان ترکیه در ساحل مدیترانه می‌رسد، متوقف کند. بخش عمده این نفت به اسرائیل فروخته می‌شود. اردوغان نه‌تنها به این درخواست‌ها توجهی نکرده، بلکه ده‌ها دانشجو نیز به‌دلیل شرکت در این تظاهرات بازداشت شدند.
این اعتراض‌ها از آن زمان فروکش کرده‌اند. خشم این فعالان زمانی دوباره شعله‌ور شد که نماینده علی‌اف ماه گذشته هنگام سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، در سالن باقی ماند و به سخنان او گوش داد؛ این در حالی بود که ده‌ها رهبر و نماینده دیگر سالن را ترک کردند.
تهران مدت‌هاست که روابط نزدیک باکو با اسرائیل را تهدیدی امنیتی تلقی می‌کند؛ بنابراین، شاید انتظار می‌رفت واکنش تهران به محدودیت‌های جمهوری آذربایجان شدیدتر از واکنش ترکیه‌ای باشد که رسماً کشوری سکولار است. بااین‌حال، به گفته تحلیلگران، ایران در سکوتی غیرمنتظره، تاکنون به‌صورت علنی درباره محدودیت‌های اعمال‌شده در جمهوری آذربایجان اظهارنظر نکرده است.
جمهوری آذربایجان شریک مهمی برای ترکیه است و بیش از دو میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم در اقتصاد ترکیه انجام داده است. باکو و آنکارا همچنین روابط امنیتی عمیقی دارند؛ روابطی که نقش چشمگیر ترکیه در کمک به پیروزی جمهوری آذربایجان در درگیری قره‌باغ کوهستانی با ارمنستان در سال ۲۰۲۰، بر اهمیت آن افزوده است.
به گفته تحلیلگران، بنابراین جای تعجب ندارد که اردوغان درباره اقدامات جمهوری آذربایجان علیه پوشش مذهبی در مدارس سخنی نگفته است؛ اما از دیدگاه اسلام‌گرایان رادیکال، سکوت او نشانه‌ای از دورویی است. ممنوع کردن نمادهای آشکار دینداری اسلامی از سوی رهبران نظامی ترکیه که زمانی قدرتی تقریباً بلامنازع داشتند، مدت‌ها یکی از محورهای بسیج جنبش اسلام‌گرای اردوغان بود و به تقویت و صعود سیاسی او کمک کرد.
ترکیه در مقایسه با جمهوری آذربایجان کشوری به‌مراتب قدرتمندتر است. بااین‌حال، این علی‌اف بود که نخستین بار به موج پیوسته انتقادها از سوی رسانه‌های حامی اردوغان واکنش نشان داد. او در گردهمایی حزب خود در باکو، در دوم اکتبر، عبارتی را به کار برد که اردوغان نیز اغلب در خطاب به منتقدانش استفاده می‌کند: «همه باید جایگاه خود را بدانند.» علی‌اف گفت: «آن‌ها نباید در سبک زندگی ما دخالت کنند یا به ما بگویند چه کار کنیم. هرکس باید به ملت و کشور خودش بپردازد.» تردیدی چندانی وجود نداشت که این سخنان متوجه چه کسانی بود.
اختلافات درحال بالا گرفتن است
نشانه چندانی از پایان قریب‌الوقوع این مناقشه دیده نمی‌شد؛ گروه‌های جوانان اسلام‌گرا در ترکیه در حال برنامه‌ریزی برای برگزاری تظاهرات در اواخر روز سه‌شنبه مقابل سفارت جمهوری آذربایجان در آنکارا و کنسولگری این کشور در استانبول بودند. در داخل جمهوری آذربایجان نیز نارضایتی‌هایی نسبت به تنش‌زدایی ترکیه با ارمنستان وجود دارد؛ کشوری که باکو آن را دشمن مشترک خود و آنکارا می‌داند. این نارضایتی‌ها با وجود تضمین‌های ترکیه مبنی بر اینکه پیش از عادی‌سازی روابط جمهوری آذربایجان با ایروان، روابط خود را به‌طور کامل با ارمنستان عادی نخواهد کرد، همچنان ادامه دارد. ترکیه تاکنون به وعده خود پایبند مانده است: این کشور هنوز مرز زمینی خود با ارمنستان را بازگشایی نکرده و روابط دیپلماتیک کامل با ایروان برقرار نکرده است.
اختلاف کنونی، به‌دلیل پیوند خوردن با موضوعات اسلام و اسرائیل، ممکن است دشوارتر از اختلافات پیشین باشد و حل‌وفصل آن پیچیدگی بیشتری داشته باشد. در واقع، با وجود تمام صحبت‌ها درباره اصل «دو دولت، یک ملت» و ریشه‌ها و زبان مشترک، ترکیه و جمهوری آذربایجان آن‌قدرها هم اشتراکات گسترده‌ای ندارند.
یک مغازه‌دار در ۶ دسامبر ۲۰۲۴ در بازار مالتا در منطقه فاتح استانبول، به یکی از مشتریان خود کمک می‌کند/عکس از خبرگزاری فرانسه
برخی ترکیه‌ای‌ها با آذربایجانی‌ها از موضعی پدرسالارانه و تحقیرآمیز برخورد می‌کنند؛ رویکردی مشابه نگرشی که گاه نسبت به ترک‌های قبرس دارند و در مواردی حتی به مرز تحقیر نزدیک می‌شود. ترکیه همان‌طور که به نقش خود در نجات ترک‌های قبرس از کشتار گسترده یونانی‌ها در سال ۱۹۷۴ افتخار می‌کند، از دیدگاه آذربایجانی‌ها، نقش خود را در بازپس‌گیری قره‌باغ کوهستانی از ارمنستان در سال ۲۰۲۰ نیز بیش از اندازه بزرگ جلوه می‌دهد.
علی‌اف در این زمینه صریح سخن گفت. او در سخنرانی دوم اکتبر خود یادآور شد که جمهوری آذربایجان با تلاش‌های خودش نیروهای ارمنی را از منطقه مورد مناقشه بیرون رانده است. او همچنین گفت جمهوری آذربایجان برای تسلیحاتی که در جنگ خریداری کرده بود، حتی یک دلار تخفیف دریافت نکرده است و در برخی موارد، «قیمت‌هایی چندین برابر قیمت‌های بازار جهانی از ما دریافت کردند، اما مجبور شدیم چشم خود را بر این موضوع ببندیم.»
ترکیه در کنار اسرائیل، یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان تسلیحات جمهوری آذربایجان است. سلجوق بایراکتار، داماد اردوغان، یکی از مالکان شرکت بایکار است؛ مجموعه‌ای چندمیلیارددلاری که پهپادهای بیرقدار تی‌بی۲ را تولید می‌کند. این پهپادها در درگیری قره‌باغ کوهستانی به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفتند.
زاور شیری‌یف، پژوهشگر غیرمقیم مرکز کارنگی روسیه و اوراسیا، به وب‌سایت المانیتور گفت: «دو طرف، به‌ویژه جوامع آن‌ها، انتظارات و برداشت‌های متفاوتی از یکدیگر دارند. به نظر می‌رسد ترکیه‌ای‌ها شناخت نسبتاً اندکی از پویایی روابط دین و دولت در جمهوری آذربایجان دارند؛ در مقابل، آذربایجانی‌ها نیز با تاریخ خود ترکیه در زمینه محدودیت‌های حجاب و تجربه خاص این کشور در رابطه با دین و اسلام در زندگی عمومی چندان آشنا نیستند.»
فعالیت‌های اسلام‌گرایانه در جمهوری آذربایجان عمدتاً در نارداران، واقع در شمال شرقی باکو، متمرکز بوده است؛ جایی که جنبش وحدت مسلمانان در آن مستقر است. تحلیلگران می‌گویند سرکوب هرگونه فعالیت سیاسی باعث شده است دین به کانونی برای جذب نارضایتی آذربایجانی‌هایی تبدیل شود که از فساد گسترده مرتبط با خانواده علی‌اف و کمبود فرصت‌ها، به‌رغم درآمدهای نفتی کشور، به‌ویژه در مناطق روستایی، ناراضی‌اند. به گفته تحلیلگران، به همین دلیل است که اعتراض‌ها در مقابل مدارس جمعیت بیشتری را به خود جذب می‌کنند؛ از جمله افرادی که آشکارا مذهبی نیستند.
