به گزارش اکوایران، دولت جمهوری آذربایجان در ماه سپتامبر تصمیم گرفت پوشیدن لباس‌هایی را در مدارس ممنوع کند که به گفته این دولت، با اصل سکولاریسم مغایرت دارند. بااین‌حال، مقام‌های این کشور از ممنوع کردن صریح روسری اسلامی خودداری کردند؛ اما پس از اعلام این مقررات، برخی مدارس مانع حضور دانش‌آموزان روسری‌به‌سر در کلاس‌های درس شدند. این اقدام به راه‌اندازی کارزاری در شبکه‌های اجتماعی و سپس برگزاری اعتراض‌هایی در ترکیه انجامید.
ممنوعیت چگونه اجرا شده است؟
به گزارش خبرگزاری الجزیره، با آغاز جلوگیری از ورود برخی دانش‌آموزان و معلمان به کلاس‌های درس، اعتراض‌ها شکل گرفته است. اصلاحیه‌ای که ماه گذشته به تصویب رسید، از ممنوع کردن صریح روسری اسلامی خودداری کرد، اما پوشیدن لباس‌هایی را در مدارس ممنوع ساخت که به گفته دولت، ناقض «اصل سکولاریسم» هستند. این تصمیم پس از آن جنجال‌برانگیز شد که برخی مدارس مانع حضور دانش‌آموزان و معلمان محجبه در کلاس‌های درس شدند.
امینه اردوغان، همسر رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و مهربان علیوا، معاون رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان و همسر الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، در آنکارا، ۱۹ فوریه ۲۰۲۴/عکس از AA
زهرا حسنوا، معلمی در جمهوری آذربایجان، به الجزیره گفت به او اطلاع داده‌اند که دیگر نمی‌تواند در مدرسه با حجاب حاضر شود. او گفت: «راستش را بخواهید، کمی احساساتی شده‌ام. ناراحتم. [حجاب] یک انتخاب شخصی است و اگر روزی بخواهم آن را کنار بگذارم، آن هم باید انتخاب خودم باشد.»
خبرگزاری دولتی جمهوری آذربایجان، APA، اعلام کرد اصلاحیه مربوط به دستورالعمل پوشش دانش‌آموزان در مؤسسات آموزش عمومی دولتی با هدف تضمین یکسان بودن پوشش و بازتاب دادن «اصل سکولاریسم» در کشور تصویب شده است. حدود ۹۶ درصد جمعیت جمهوری آذربایجان خود را مسلمان می‌دانند. قانون اساسی این کشور، جمهوری آذربایجان را کشوری سکولار تعریف می‌کند و همزمان آزادی مذهبی را نیز تضمین کرده است.
خبرگزاری APA افزود پوشاکی که بازتاب‌دهنده «تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های ملی و اخلاقی مردم جمهوری آذربایجان» باشد، در مراسم و مناسبت‌های ویژه قابل استفاده است؛ البته به شرط آنکه شورای آموزشی، نهادی وابسته به وزارت علوم و آموزش، آن را تأیید کند. این خبرگزاری اعلام کرد چنین پوششی تضمین می‌کند که معلمان «استانداردهای حرفه‌ای» را رعایت کنند و تأثیر مثبتی بر «اعتبار عمومی مدرسه» داشته باشد.
آیا اعتراض‌هایی در این کشور برگزار شده است؟
این اقدام به اعتراض‌ها و راه‌اندازی کارزاری در شبکه‌های اجتماعی در جمهوری آذربایجان منجر شده است. ویدئوهایی منتشر شده‌اند که در آن‌ها دانش‌آموزان هنگام جلوگیری از ورودشان به مدرسه، معلمان خود را در آغوش می‌گیرند و گریه می‌کنند. رسانه‌های محلی گزارش داده‌اند که دانش‌آموزان دست‌کم دو مدرسه در جمهوری آذربایجان، در اعتراض به این محدودیت‌ها، از حضور در کلاس‌های درس خودداری کرده‌اند.
تجمعات عمومی در آذربایجان با محدودیت‌های شدیدی روبرو هستند، جایی که دولت الهام علی‌اف به دلیل برخورد با مخالفان سیاسی و رسانه‌های مستقل با انتقاد غرب مواجه شده است/عکس از خبرگزاری رویترز
پولاد اصلانوف، روزنامه‌نگار زندانی که پس از محکوم شدن به خیانت به کشور در سال ۲۰۲۰، حکم ۱۱۳ سال زندان را می‌گذراند، در اعتراض به مقررات جدید دست به اعتصاب غذا زده است. اصلانوف در پیامی که همسرش، گلمیرا اصلانوا، در فیس‌بوک منتشر کرد، نوشت: «با وجود اینکه در زندان هستم، صدای اعتراضم را به پایمال شدن حقوق قانون اساسی‌مان بلند می‌کنم و از تنها ابزار مبارزه‌ای که در اختیار دارم استفاده می‌کنم: اعتصاب غذا!»
گزارش‌هایی درباره قطع اینترنت منتشر شده‌اند، اما داده‌های نهادهای ناظر، از جمله رصدخانه آزاد اختلالات اینترنتی و نت‌بلاکس، این گزارش‌ها را تأیید نکرده‌اند. پس از راه‌اندازی کارزاری در شبکه‌های اجتماعی، اعتراض‌ها به ترکیه نیز گسترش یافت. برخی میان تحولات جمهوری آذربایجان و آنچه در ترکیه به «کودتای پست‌مدرن» سال ۱۹۹۷ معروف است، شباهت‌هایی مطرح کرده‌اند. در آن دوره، زنان روسری‌به‌سر از حضور در کلاس‌های دانشگاه منع شدند و برخی از آنان از مشاغل دولتی اخراج شدند یا ناچار به استعفا شدند. هفته گذشته، معترضان در برابر کنسولگری جمهوری آذربایجان در استانبول تجمع کردند و به محدودیت‌های اعمال‌شده علیه زنان مسلمان اعتراض کردند. آنان از مقام‌های باکو خواستند در تصمیم خود تجدیدنظر کنند.
الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، در واکنشی غیرمستقیم از ترکیه، متحد نزدیک کشورش، به‌دلیل این اعتراض‌ها انتقاد کرد. علی‌اف در سخنرانی خود در کنگره حزب آذربایجان نوین، بدون اشاره مستقیم به ترکیه هشدار داد که نباید «در سبک زندگی ما دخالت کرد.» مقام‌های آنکارا رسماً به اظهارات علی‌اف واکنش نشان ندادند. با این حال، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲۳ سپتامبر گفت که زنان مسلمان با تبعیض فزاینده‌ای روبه‌رو هستند.
آیا ترکیه مداخله می‌کند؟
به گزارش میدل‌ایست آی، مقام‌های ترکیه می‌گویند آنکارا به انتقاد رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان پاسخ نخواهد داد و به باکو اطمینان داده است که در امور داخلی این کشور دخالت نمی‌کند. چندین مقام ترکیه به میدل‌ایست آی گفته‌اند که ترکیه در واکنش به انتقاد غیرمستقیم الهام علی‌اف از آنکارا موضع‌گیری نخواهد کرد. این انتقاد پس از برگزاری اعتراض‌ها در ترکیه علیه ممنوعیت غیررسمی حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان مطرح شد؛ ممنوعیتی که ماه گذشته به اجرا گذاشته شد.
رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه (راست)، در ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ در بیست و پنجمین نشست شورای سران کشورهای سازمان همکاری شانگهای در تیانجین، با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان (چپ) دست می‌دهد/عکس از ریاست‌جمهوری ترکیه
رسانه‌های نزدیک به دولت ترکیه نیز میان این تحولات و ممنوعیت حجاب در ترکیه در اواخر دهه ۱۹۹۰ شباهت‌هایی مطرح کردند. این رسانه‌ها گفتند محدودیت‌های جمهوری آذربایجان یادآور اقداماتی است که در سال ۱۹۹۷، در جریان رویدادی موسوم به کودتای «پست‌مدرن» ۲۸ فوریه، از سوی ژنرال‌های ارتش ترکیه و دستگاه دیوان‌سالاری دولتی اعمال شد. هدف این اقدامات، سرنگونی دولت اسلام‌گرای وقت بود که از طریق انتخابات دموکراتیک به قدرت رسیده بود.
بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی در ترکیه همچنین از جمهوری آذربایجان انتقاد کردند که ماه گذشته، هنگام سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، نماینده خود را در سالن نگه داشته بود. هیئت ترکیه، همراه با نمایندگان بسیاری از کشورهای دیگر، در همبستگی با قربانیان غزه، هنگام سخنرانی نتانیاهو سالن را ترک کرد.
علی‌اف در سخنرانی خود در همایش حزب آذربایجان نوین در باکو، در دوم اکتبر، از افرادی نامشخص به دلیل دخالت در امور داخلی جمهوری آذربایجان انتقاد کرد. او گفت: «همه باید جایگاه خودشان را بدانند؛ نباید در امور ما دخالت کنند، در سبک زندگی ما سرک بکشند یا به ما بگویند چه کار کنیم. هرکس باید به ملت و کشور خودش بپردازد.»
علی‌اف افزود که باکو به کمک یا قیمومت هیچ‌کس نیاز ندارد. او گفت زمانی که جمهوری آذربایجان ناچار بود از یک میلیون پناهجو از قره‌باغ کوهستانی مراقبت کند، هیچ کمکی دریافت نکرده بود. این منطقه تا چند سال پیش تحت کنترل ارمنستان قرار داشت. او گفت: «ما برای هر چیزی که به دست آوردیم، پول پرداخت کردیم. این شامل تمام سلاح‌هایی می‌شود که خریدیم؛ تا آخرین گلوله، آن هم با قیمت‌های بازار جهانی؛ حتی به اندازه یک منات یا یک دلار هم به ما تخفیف ندادند. در واقع، گاهی قیمت‌هایی چندین برابر نرخ‌های بازار جهانی از ما دریافت کردند و ما مجبور شدیم چشممان را بر این موضوع ببندیم.»
ترکیه در جریان جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، اصلی‌ترین حامی جمهوری آذربایجان بود. آنکارا پهپاد، سلاح و مهمات در اختیار باکو قرار داد و همچنین جنگنده‌های اف-۱۶ و نیروهای ویژه خود را برای کمک به پیروزی جمهوری آذربایجان در جنگ اعزام کرد.
«یک سوءتفاهم»
اظهارات علی‌اف در آنکارا به‌طور گسترده حمله‌ای مستقیم به ترکیه تعبیر شد؛ این در حالی بود که هیچ مقام ترکیه‌ای تا آن زمان به‌طور علنی درباره محدودیت‌های حجاب اظهارنظر نکرده بود. یک منبع آذربایجانی احتمال داد که علی‌اف در واکنش به سخنرانی رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سازمان ملل در ۲۳ سپتامبر این اظهارات را مطرح کرده باشد. اردوغان در آن سخنرانی گفته بود که زنان و دختران مسلمان در سال‌های اخیر با تبعیض فزاینده‌ای مواجه شده‌اند. اردوغان گفته بود: «ما ممنوعیت حجاب در مدارس برخی کشورها را حمله‌ای به بنیادی‌ترین حقوق زنان می‌دانیم.»
معترضان ترکیه‌ای در حال حمل پلاکاردهایی با تصویر الهام علی‌اف که روی آن‌ها نوشته شده: «این اشتباه را رها کن! این اشتباه را اصلاح کن!» و «حجاب فرمان خداست. نمی‌توان آن را ممنوع کرد!»/عکس از هاکسوز خبر
بااین‌حال، سخنان اردوغان یک هفته پیش از نخستین مورد گزارش‌شده از اعمال محدودیت‌های مربوط به حجاب در جمهوری آذربایجان بیان شده بود. دو مقام ترکیه‌ای به میدل‌ایست آی گفتند که اظهارات اردوغان متوجه فرانسه و اتریش بوده است. در فرانسه، احزاب راست‌گرا برای ممنوعیت عمومی حجاب در اماکن عمومی کارزار به راه انداخته‌اند. اتریش نیز از اول سپتامبر، پوشیدن روسری را برای دختران زیر ۱۴ سال در مدارس دولتی و خصوصی ممنوع کرده است. تکرار تخلف از این مقررات می‌تواند به جریمه والدین به مبلغ ۱۵۰ تا ۸۰۰ یورو، معادل ۱۶۸ تا ۸۹۶ دلار، منجر شود.
یک مقام ارشد ترکیه به میدل‌ایست آی گفت که آنکارا هیچ قصدی برای دخالت در امور داخلی جمهوری آذربایجان ندارد و هیچ بیانیه رسمی‌ای نیز حاکی از چنین قصدی نبوده است. این مقام گفت: «ما معتقدیم که این موضوع یک سوءتفاهم است.» او افزود که آنکارا در بالاترین سطوح، این پیام را به باکو منتقل کرده تا به مقام‌های جمهوری آذربایجان اطمینان خاطر بدهد.
چندین مقام ترکیه‌ای گفتند که آنکارا به انتقاد غیرمستقیم علی‌اف پاسخ نخواهد داد و در عوض تلاش خواهد کرد تنش‌ها را کاهش دهد. این مقام ارشد، جمهوری آذربایجان را «کشوری خویشاوند» توصیف کرد و به سرمایه‌گذاری‌های مشترک دو کشور در حوزه‌های راهبردی انرژی، حمل‌ونقل و نظامی اشاره کرد. او گفت این اختلاف اهمیت چندانی ندارد و تعاملات بیشتر، همانند گذشته، به کاهش تنش‌ها کمک خواهد کرد.
عمر چلیک، سخنگوی حزب عدالت و توسعه، حزب حاکم ترکیه، روز چهارشنبه در یک برنامه تلویزیونی گفت که اردوغان و علی‌اف از «رابطه‌ای برادرانه و واقعی» برخوردارند. او گفت: «ممکن است ارزیابی‌های آن‌ها درباره سیاست داخلی و خارجی متفاوت باشد. هنگامی که در این مسائل اختلاف‌نظر داریم، به‌عنوان دو کشور برادر، با گفت‌وگو درباره اختلافات و طرح صریح و صادقانه همه موضوعات، مسیر خود را ادامه می‌دهیم.»
چلیک افزود که برخی گروه‌ها یا جناح‌ها در ترکیه به‌ناحق جمهوری آذربایجان را هدف انتقاد قرار می‌دهند. او گفت: «این اقدامات مطلقاً هیچ ارتباطی با حزب یا دولت ما ندارند؛ افرادی که در این اقدامات دخیل هستند، به ابتکار خودشان عمل می‌کنند. ما هیچ تلاشی را برای ایجاد این تصور که میان ترکیه و جمهوری آذربایجان شکافی به وجود آمده است، تحمل نخواهیم کرد و اجازه نخواهیم داد سایه‌ای بر روابط برادرانه ما بیفتد که به آن آسیب بزند. ما از این وضعیت به‌شدت ناخشنودیم.»
