به گزارش اکوایران، اختلاف اخیر میان احزاب حاکم ترکیه و جمهوری آذربایجان بر سر موضوع حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، با سفر مقام بلندپایه اسرائیل به باکو همزمان شد.
تل‌آویو ممنوعیت ترکیه را دور زد
به نوشته میدل‌ایست آی، داده‌های پروازی و تصاویر نشان می‌دهند که اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، برای شرکت در نشستی در باکو، با یک پرواز تجاری از حریم هوایی ترکیه عبور کرده است. هرتزوگ روز چهارشنبه با یک پرواز شرکت هواپیمایی آذربایجان به باکو سفر کرد تا در یک کنفرانس بین‌المللی شرکت کند. علت این انتخاب آن است که ترکیه مانع عبور هواپیماهای رسمی اسرائیل از حریم هوایی خود می‌شود. داده‌های عمومی وبگاه فلایت‌رادار۲۴ نشان می‌دهد که هرتزوگ با پرواز شماره J222 شرکت هواپیمایی آذربایجان، معروف به آزال، سفر کرده است.
اکوایران: اصطکاک میان دو کشور به موضوع پوشش محدود نمی‌شود. پایگاه اجتماعی مذهبی اردوغان آشکارا از روابط نزدیک جمهوری آذربایجان با اسرائیل انتقاد کرده است.
به گفته یک مقام ترکیه‌ای، جمهوری آذربایجان به ترکیه اطلاع نداده بود که هواپیمای آزال حامل رئیس‌جمهور اسرائیل است. این مقام افزود که اسرائیل دیگر برای استفاده از حریم هوایی ترکیه درخواست ارائه نمی‌کند، زیرا از موضع آنکارا آگاه است. این مقام گفت: «طبیعتاً ترکیه نمی‌تواند فهرست مسافران تک‌تک هواپیماهای مسافربری را که صرفاً از حریم هوایی این کشور عبور می‌کنند، دریافت کند.»
ترکیه در سال ۲۰۲۴ مانع ورود هواپیمای هرتزوگ به حریم هوایی خود شده بود و در نتیجه، او مجبور شد سفرش به جمهوری آذربایجان را لغو کند. در ماه آوریل نیز هواپیمای او برای سفر رسمی به قزاقستان، مسیری هشت‌ساعته را طی کرد تا از حریم هوایی ترکیه دور بماند. برای سفر به باکو، هرتزوگ می‌توانست مسیر طولانی‌تری را از طریق یونان و بلغارستان و بر فراز دریای سیاه انتخاب کند. بااین‌حال، طبق اطلاعاتی که میدل‌ایست آی به دست آورده است، تیم او ترجیح داد از یک پرواز مسافربری استفاده کند؛ زیرا حملات مستمر به کشتی‌ها در دریای سیاه، نگرانی‌هایی را درباره امنیت این مسیر به وجود آورده است.
هرتزوگ مشمول حکم بازداشت دیوان کیفری بین‌المللی نیست، اما آنکارا عبور تمام هواپیماهای رسمی اسرائیل از حریم هوایی ترکیه را ممنوع کرده است؛ بااین‌حال، پروازهای غیرنظامی شرکت‌های هواپیمایی اسرائیلی و دیگر شرکت‌های خارجی همچنان اجازه دارند در مسیرهای رفت‌وبرگشت به تل‌آویو از حریم هوایی ترکیه عبور کنند.
کنایه عمدی باکو به آنکارا؟
هرتزوگ برای شرکت در هفتمین اجلاس کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا، موسوم به سیکا (CICA)، که روز پنجشنبه برگزار می‌شود، به باکو سفر کرده است. او پس از ورود به شهر در روز چهارشنبه، با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، دیدار کرد. این سفر در شرایطی انجام می‌شود که تنش‌هایی میان آنکارا و باکو بر سر تصمیم جمهوری آذربایجان برای ممنوع کردن حجاب در مدارس ابتدایی و راهنمایی، که هفته گذشته اعلام شد، شکل گرفته است.
اسحاق هرتزوگ در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ در باکو، آذربایجان وارد می‌شود/عکس از دفتر مطبوعاتی رئیس‌جمهوری جمهوری آذربایجان
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، به‌جای رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در اجلاس شرکت می‌کند. احتمالاً اردوغان به دلیل حضور هرتزوگ ترجیح داده است در این نشست حاضر نشود. انتظار می‌رود فیدان همچنین برای کاهش تنش‌ها میان دو کشور متحد تلاش کند. ترکیه و اسرائیل هر دو در جریان جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، حمایت‌های مادی در اختیار باکو قرار دادند و به جمهوری آذربایجان کمک کردند بخش‌های وسیعی از اراضی تحت اشغال را که در سطح بین‌المللی به‌عنوان قلمرو جمهوری آذربایجان به رسمیت شناخته می‌شد، بازپس بگیرد.
پس از جنگ، ترکیه و جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۱ اعلامیه شوشا را امضا کردند و متعهد شدند از یکدیگر دفاع کنند. نام هواپیمای دریم‌لاینر آذربایجانی که هرتزوگ را به باکو منتقل کرد، «شوشا» بود. برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی گمانه‌زنی کرده‌اند که انتخاب این هواپیما تصادفی نبوده است. آن‌ها نام «شوشا» را کنایه‌ای دیگر به آنکارا تعبیر کرده‌اند.
حضور همزمان چندین رقیب منطقه‌ای در باکو
المانیتور در گزارش خود پیرامون همین نشست می‌نویسد که اسرائیل و ارمنستان، با وجود اختلافات خود با آنکارا و باکو، دلایلی برای نگرانی از تشدید اختلاف میان ترکیه و جمهوری آذربایجان دارند. در این گزارش آمده است:
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، قرار است در نشستی منطقه‌ای شرکت کند که روز پنجشنبه در باکو آغاز می‌شود. این نشست در شرایطی برگزار می‌شود که روابط ترکیه با نزدیک‌ترین متحد ترک‌زبان خود، جمهوری آذربایجان، بر سر محدودیت‌های تازه این کشور درباره پوشش مذهبی در مدارس دولتی و همچنین روابط نزدیک باکو با اسرائیل، دچار تنش شده است. هرتزوگ نیز در هفتمین اجلاس کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا شرکت خواهد کرد؛ نشستی که در آن هاکان فیدان به نمایندگی از رجب طیب اردوغان حضور خواهد داشت. رسانه‌های جمهوری آذربایجان روز چهارشنبه گزارش دادند که کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، نیز در این اجلاس شرکت خواهد کرد. انتظار می‌رود شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، هم در این نشست حاضر شود.
دیدار الهام علی‌اف و اسحاق هرتزوگ در باکو در 14 اکتبر 2026/عکس از وبگاه دولت جمهوری آذربایجان
روابط ترکیه و اسرائیل بر سر غزه و اخیراً سوریه به پایین‌ترین سطح خود رسیده است. رهبران اسرائیل اکنون ترکیه را از نظر تهدیدهایی که متوجه اسرائیل می‌کند، در کنار ایران قرار می‌دهند. از نظر نظری، نشست سیکا می‌تواند فرصتی برای کشورهای متخاصم و میانجی‌ها فراهم کند تا در حاشیه اجلاس با یکدیگر گفت‌وگو کنند. علی‌اف نقش مهمی در ایجاد سازوکاری برای جلوگیری از برخورد نظامی میان ترکیه و اسرائیل ایفا کرد؛ به‌طوری‌که در آوریل ۲۰۲۵ دو طرف را در نشستی در باکو گرد هم آورد.
بااین‌حال، پس از حمله هوایی اسرائیل به پایگاه هوایی ابوالظهور در شمال‌غرب سوریه در ۱۸ آگوست، همچنان نگرانی‌هایی درباره وقوع درگیری ناخواسته میان دو طرف وجود دارد. اسرائیل اعلام کرد این حمله را بر اساس اطلاعاتی انجام داده که نشان می‌داد ترکیه در حال آماده‌شدن برای استقرار نیرو و سامانه‌های راداری در این پایگاه است. دمشق این حملات را اقدامی تجاوزکارانه و فاقد توجیه خواند. با وجود این، تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش میان ترکیه و اسرائیل ممکن است در اولویت بعدی قرار بگیرند و جای خود را به تلاش‌های فیدان برای ترمیم روابط آنکارا و باکو بدهند.
علی‌اف خود را پایین‌تر از اردوغان نمی‌داند
دولت باغچلی، متحد ملی‌گرای اردوغان، روز چهارشنبه درباره این اختلاف موضع‌گیری کرد. او هشدار داد: «در برابر هرگونه تلاش برای تضعیف پیوندهای برادرانه میان دو کشور، بسیار مهم است که بر اساس عقل سلیم، درک متقابل و خرد جمعی عمل کنیم.» باغچلی افزود: «از دریای اژه تا دریای خزر، از گذشته تا امروز، این دو کشور قدرتمند در گستره جغرافیایی مشترکِ قلب‌ها قرار دارند.»
الهام علی‌اف در پایتخت باکو، با سلجوق بیرقدار، رئیس شرکت دفاعی ترکیه‌ای بایکار، دیدار می‌کند/عکس از وبگاه شرکت بایکار
بااین‌حال، رسانه‌های نزدیک به اسلام‌گرایان روز چهارشنبه همچنان به انتقاد شدید از محدودیت‌های مربوط به حجاب ادامه دادند و در تیترهای تحریک‌آمیز خود اسرائیل را نیز هدف گرفتند. روزنامه ینی آکیت اعلام کرد: «صهیونیست‌ها مغز متفکر ماجرا هستند.» این روزنامه مدعی شد که تضعیف روابط جمهوری آذربایجان با جهان ترک و اسلام بخشی از این «نقشه» است.
اظهارات پی‌درپی و تند رهبران اسرائیل علیه اردوغان که ترکیه نیز با مواضعی مشابه به آن‌ها پاسخ داده است، ممکن است این تصور را ایجاد کند که اسرائیل از وخامت روابط آنکارا و باکو ناراضی نخواهد بود. اشارات انتقادی و نسبتاً آشکار علی‌اف به ترکیه در سخنرانی ماه سپتامبر خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، می‌تواند مقدمه افشای اطلاعاتی ناخوشایند درباره ماهیت برخی معاملات جمهوری آذربایجان با دولت اردوغان باشد؛ به‌ویژه در بخش‌های انرژی و دفاعی.
تیگران گریگوریان، رئیس مرکز منطقه‌ای دموکراسی و امنیت، اندیشکده‌ای مستقر در ایروان، گفت این اظهارات همچنین نشان‌دهنده افزایش اعتمادبه‌نفس علی‌اف در مقام یک بازیگر منطقه‌ای و تلاش او برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن این جایگاه است. علی‌اف در سخنان خود از تأمین‌کنندگان تسلیحاتی نامشخصی انتقاد کرد که برخی محصولات خود را با قیمت‌هایی بالاتر از نرخ متعارف بازار به دولت او فروخته بودند.
پهپادهای بیرقدار تی‌بی۲ که شرکت متعلق به سلجوق بیرقدار، داماد اردوغان، تولید می‌کند، در جنگ سال ۲۰۲۰ جمهوری آذربایجان علیه ارمنستان به‌طور گسترده به کار گرفته شدند. علی‌اف در تقدیر از نقش شرکت بیرقدار در پیروزی جمهوری آذربایجان، به سلجوق بیرقدار نشان افتخار اعطا کرد. بنا بر گزارش رسانه‌های محلی، بیرقدار آخرین بار در ماه ژوئیه در باکو با رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان دیدار کرد.
اتهام‌های فساد علیه خانواده‌های علی‌اف و اردوغان سال‌هاست مطرح می‌شود. گزارشی از پروژه گزارش‌دهی درباره جرایم سازمان‌یافته و فساد نشان داد که یک بازرگان آذربایجانی که پیش‌تر روابط نزدیکی با علی‌اف داشت، یک نفتکش چندمیلیون‌دلاری به برادر همسر اردوغان هدیه داده بود.
چرا اسرائیل لزوماً از تنش میان باکو و آنکارا نفعی نمی‌برد؟
جمهوری آذربایجان، به‌عنوان یکی از قدرت‌های منطقه‌ای در حوزه نفت و گاز، همچنان جایگاهی راهبردی در برنامه ترکیه برای تبدیل‌شدن به قطب انرژی و لجستیک دارد؛ قطبی که اروپا را به آسیای مرکزی و مناطق فراتر از آن متصل می‌کند. این وابستگی منافع دوطرفه دارد. ترکیه نیز همچنان مسیر اصلی دسترسی جمهوری آذربایجان به اروپا و خاورمیانه است. افزون بر این، برخی تحلیلگران می‌گویند اسرائیل، با وجود خصومتش با ترکیه، ممکن است فروپاشی روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان را در راستای منافع خود نداند.
مسیر خط لوله باکو-تفلیس-جیهان که نفت خام را از دریای خزر به مدیترانه می‌رساند
نخست آنکه جمهوری آذربایجان بزرگ‌ترین تأمین‌کننده نفت خام اسرائیل است. این نفت از طریق خط لوله‌ای به پایانه‌های صادراتی در سواحل جنوبی مدیترانه ترکیه منتقل می‌شود. پایگاه اجتماعی اسلام‌گرای اردوغان مدت‌هاست فشار مستمری برای متوقف‌کردن این جریان وارد می‌کند.
گالیا لیندن‌اشتراوس، کارشناس ترکیه در مؤسسه مطالعات امنیت ملی در تل‌آویو، گفت برخلاف نظریه‌های توطئه درباره نقش اسرائیل در ممنوعیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، اسرائیل از اعتراض‌ها در این کشور و تشدید تنش میان آنکارا و باکو غافلگیر شده بود.
بااین‌حال، تاکنون دخالت خارجی به‌طور قطعی در اعتراضات اخیر جمهوری آذربایجان اثبات نشده است. چند تحلیلگر جمهوری آذربایجانی که به شرط ناشناس‌ماندن با المانیتور گفت‌وگو کرده‌اند، اظهار داشتند که اعتراض‌ها عمدتاً خودجوش بوده‌اند.
دیدار کم‌سابقه هرتزوگ با وزیر خارجه بحرین در جمهوری آذربایجان
المانیتور همچنین گزارش می‌دهد که در جریان اجلاس سیکا (CICA) در باکو، اسحاق هرتزوگ روز چهارشنبه با عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، دیدار کرد. هرتزوگ در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، این دیدار را «عالی» توصیف کرد و نوشت: «درباره دوستی و روابط میان اسرائیل و بحرین و همچنین اهمیت توافق‌های ابراهیم، به رهبری آمریکا، در تقویت امنیت، ثبات و رفاه در خاورمیانه گفت‌وگو کردیم.» هرتزوگ افزود که دو طرف درباره تحولات اخیر منطقه نیز صحبت کردند، اما جزئیات بیشتری در این‌باره ارائه نداد.
اسرائیل و بحرین در سال ۲۰۲۰ و در چارچوب توافق‌های ابراهیم روابط خود را عادی‌سازی کردند. این توافق‌ها همچنین به برقراری روابط دیپلماتیک اسرائیل با امارات متحده عربی، مراکش و سودان انجامید. نخستین سفیر بحرین در اسرائیل در آگوست ۲۰۲۱ وارد این کشور شد و اسرائیل نیز ماه بعد سفارت خود را در منامه افتتاح کرد. نفتالی بنت، نخست‌وزیر پیشین اسرائیل، در سال ۲۰۲۲ نخستین مقام اسرائیلی بود که به بحرین سفر کرد. روابط دو کشور از زمان حمله حماس در ۷ اکتبر و جنگ متعاقب آن در غزه، با تنش‌هایی روبه‌رو شده است.
