اکوایران: از یک طرف ترامپ میگوید واشنگتن نیازی به توافق با تهران ندارد و همزمان ایران وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را نمیپذیرد. در همین حال، در اسرائیل نیز احتمال اینکه نتانیاهو بخواهد از طریق بازگشت به جنگ به نخستوزیری خود تداوم ببخشد، مخالفان او را نگران کرده است.
بنبست سیاسی در اسرائیل و اعماق زمین در ایران
بن کاسپیت، گزارشگر المانیتور به نقل از منابع امنیتی اسرائیلی گزارش داده که بنیامین نتانیاهو، با بهرهگیری از نگرانیهای اسرائیلیها درباره انتقال برنامه هستهای ایران به اعماق زمین، در تلاش است حمایتها را برای ازسرگیری حملات علیه تهران جلب کند. تلاشهای لابیگری بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در واشنگتن و در میان افکار عمومی برای جلب حمایت از حملات مجدد به ایران، ناشی از این ادعاست که تهران قصد دارد برنامه هستهای خود را چنان به اعماق زمین منتقل کند که حتی قدرتمندترین بمبها نیز قادر به هدف قرار دادن آن نباشند.
به گفته منابع امنیتی، نخستوزیر اسرائیل نگران است که ایران در نهایت تمامی تأسیسات و مواد هستهای خود را به اعماق زمین منتقل کند؛ جایی که حتی پیشرفتهترین بمبهای سنگرشکن آمریکایی نیز به آن دسترسی نخواهند داشت. این منابع افزودند که رؤسای نهادهای امنیتی اسرائیل نیز نگرانیهای نتانیاهو را دارند، اما معتقدند هماینک نیازی فوری به اقدام نظامی وجود ندارد. به گفته این منابع، اسرائیل هماکنون در وضعیت بلاتکلیفی سیاسی قرار دارد. نتانیاهو پس از انتخابات ۲۷ اکتبر همچنان بهعنوان نخستوزیر موقت فعالیت میکند. از نظر آنها، شاید این مقطع زمانی مناسبی برای آغاز یک عملیات نظامی بزرگ نباشد.
یک مقام ارشد دیپلماتیک اسرائیل به المانیتور گفت: «در نهایت، مسئله اصلی مصونیت ایران در برابر حمله است.» او گفت ایران در آستانه انجام یک آزمایش هستهای موقت و اعلام تبدیل شدن خود به یک قدرت هستهای نیست. همچنین، تهران ذخیره جدید و اعلامنشدهای از سانتریفیوژهای پیشرفته برای غنیسازی اورانیوم در اختیار ندارد. به گفته این مقام، بر اساس ارزیابیهای اسرائیل، تلاشهای تهران برای تبدیل اورانیوم غنیشده به سلاح نیز تهدیدی واقعی، یا دستکم تهدیدی فوری، محسوب نمیشود. یکی از منابع نزدیک به ائتلاف سیاسی به رهبری گادی آیزنکوت نیز معتقد بود احساس فوریت برای اقدام علیه ایران بیمورد است.
نتانیاهو و ایال زمیر، رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل، درباره نحوه مواجهه با ایران اختلافنظر دارند. محور اختلاف آنها این است که آیا باید بلافاصله و احتمالاً بهصورت یکجانبه، تأسیسات هستهای ایران را هدف حمله قرار داد یا خیر. نتانیاهو معتقد است اسرائیل فرصت محدودی برای از میان برداشتن تهدیدی موجودیتی در اختیار دارد؛ اما زمیر ضرورت نظامی فوری برای چنین اقدامی نمیبیند و هشدار میدهد که اقدام بدون هماهنگی با واشنگتن میتواند اسرائیل را وارد جنگی فرسایشی و پرهزینه کند.
جهنم لیبرمن
منبع نزدیک به ائتلاف آیزنکوت گفت: «اختلاف میان نتانیاهو و زمیر بر سر ضرورت اقدام برای جلوگیری از استحکام بخشیدن به برنامه هستهای ایران در اعماق زمین نیست؛ اختلاف بر سر زمان انجام این اقدام است. نگرانی واقعی است، اما این کاری نیست که بتوان آن را ظرف چند هفته یا چند ماه انجام داد. چنین اقدامی به زمان بسیار بیشتری نیاز دارد».
آیزنکوت و دیگر اعضای ائتلاف او، هم پیش از انتخابات ۲۷ اکتبر و هم پس از آن، بارها نسبت به این احتمال ابراز نگرانی کردهاند که نتانیاهو برای به تأخیر انداختن روند سیاسی یا مختل کردن تلاشها برای تشکیل دولت جدید، در پی ایجاد بحرانی با ایران باشد. روز دوشنبه، آویگدور لیبرمن، رهبر حزب اسرائیل خانه ما و از مخالفان دیرینه نتانیاهو، به ریاست کمیته امور خارجی و دفاعی کنست منصوب شد. این کمیته مهم و بانفوذ، بر ارتش و سازمانهای اطلاعاتی اسرائیل، از جمله بودجه آنها، نظارت میکند و به برخی از حساسترین اطلاعات امنیتی دسترسی دارد.
بازدیدکنندگان در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ از نمایشگاهی از موشکها و پهپادها در پارک ملی هوافضا در خارج از تهران، ایران بازدید میکنند/عکس از خبرگزاری فرانسه
یک منبع ارشد سیاسی به المانیتور گفت: «لیبرمن زندگی را برای نتانیاهو جهنم خواهد کرد. او تمام مقامهای ارشد نظامی و امنیتی را به جلسات استماع احضار خواهد کرد، از آنها توضیح خواهد خواست و از جایگاه این کمیته بهعنوان عالیترین نهاد ناظر بر ارتش استفاده خواهد کرد تا به نتانیاهو نشان دهد که هیچکس قصد ندارد به او اجازه دهد جنگی با انگیزههای سیاسی به راه بیندازد.»
به درخواست آیزنکوت، نتانیاهو در ۱۲ نوامبر با او دیدار کرد و گزارشی تفصیلی درباره اطلاعات و ارزیابیهای امنیتی مرتبط با ایران در اختیارش قرار داد. به گفته منبع ارشد سیاسی اسرائیل، آیزنکوت نیز با ارزیابیهایی موافق است که نشان میدهند ایران در تلاش برای احیای برنامه هستهای و بازسازی زرادخانه موشکهای بالستیک خود است؛ بااینحال، او نگران است که نتانیاهو از این وضعیت به شکلی خطرناک بهرهبرداری کند.
فوریت تل آویو در زمان ترامپ
بااینحال، به نظر میرسد احساس فوریت نتانیاهو برای اقدام علیه ایران، تا حدی از نگرانی درباره جانشین دونالد ترامپ در ریاستجمهوری آمریکا ناشی میشود. مقام ارشد دیپلماتیک اسرائیل گفت: «ما فقط دو سال دیگر با ترامپ فرصت داریم. این مهلت ماست. رئیسجمهور بعدی ممکن است یک دموکرات باشد که حمله به ایران را گزینهای قابلقبول نداند. اگر طی دو سال آینده تهدید ایران را از میان نبریم، احتمالاً دیگر هرگز موفق به انجام این کار نخواهیم شد».
به نظر میرسد آیزنکوت و متحدانش نیز نگرانی بنیادین مشابهی دارند، اما درباره زمانبندی تلاشهای نتانیاهو، بهویژه با توجه به انگیزهها و پیامدهای سیاسی احتمالی آن، تردید دارند. به گفته مقام ارشد دیپلماتیک: «به محض اینکه ایران را به مسئله سیاسی تبدیل کنید، هرگونه اجماع باقیمانده در ایالات متحده درباره تهدیدهای هستهای و موشکی ایران را از دست خواهید داد».
بنیامین نتانیاهو در کنار ران درمر و رونی گافمن در دیدار با پت هگست، وزیر دفاع آمریکا در پنتاگون، 9 جولای 2025/ عکس از خبرگزاری فرانسه
با توجه به اظهارات نتانیاهو از زمان انتخابات ۲۷ اکتبر، به نظر میرسد او تلاشهای خود برای جلب حمایت از اقدام مجدد علیه ایران را کنار نگذاشته است. بااینحال، به گفته یک مقام ارشد دیپلماتیک اسرائیل، تلاشهای رومن گوفمن، رئیس موساد، برای جلب حمایت آمریکا و کشورهای منطقه از چنین اقدامی تاکنون نتیجهای به همراه نداشته است.
گافمن در ۱۵ نوامبر از واشنگتن بازگشت. ران درمر، از نزدیکان نتانیاهو و وزیر پیشین امور اطلاعاتی اسرائیل، نیز او را همراهی میکرد. درمر روابط نزدیکی با اعضای دولت ترامپ دارد. به گفته این مقام دیپلماتیک، مأموریت مشترک این دو نفر نشاندهنده اهمیت ویژهای است که نتانیاهو برای جلب حمایت آمریکا قائل است. گافمن همچنین به چند پایتخت دیگر سفر کرد تا دولتهای منطقه را متقاعد کند که جلوگیری از اجرای برنامههای ایران ضرورتی فوری دارد. بااینحال، به گفته منابع آگاه از این گفتوگوها، تلاشهای او موفقیتآمیز نبود.
به گفته یک مقام امنیتی اسرائیل: «تمام کاری که در یک سال گذشته انجام دادهام، تلاش برای فهمیدن این بوده که آمریکاییها واقعاً چه میخواهند. ما انتخابات میاندورهای را هم پشت سر گذاشتهایم. ترامپ میداند که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد؛ تنها چیزی که برایش باقی مانده، میراث سیاسی اوست. او هنوز تصمیمش را نگرفته است». به گفته یک مقام دیپلماتیک اسرائیل: «حتی اگر بتوان واشنگتن را متقاعد کرد که تهدید ایران فوری است، بهسختی میتوان تصور کرد که دولت آمریکا پیش از تشکیل دولت تازه در اسرائیل با حمله به ایران موافقت کند».
تداوم نخستوزیری نتانیاهو به قیمت جنگ دوباره؟
در همین رابطه واشنگتنپست به نقل از چهار نفر از افراد آگاه مینویسد که نتانیاهو در چند هفته منتهی به انتخابات ۲۷ اکتبر اسرائیل، برای حمله به ایران تلاش میکرد، اما با مقاومت عالیترین فرمانده نظامی اسرائیل، سرلشکر ایال زمیر، مواجه شد. زمیر نگران بود که ازسرگیری درگیریهای نظامی، انتخابات برنامهریزیشده را به تأخیر بیندازد یا مختل کند.
حتی اکنون پس از انتخابات نیز اصرار نتانیاهو بر ازسرگیری حملات، رهبران مخالف و بخشهایی از ساختار امنیتی اسرائیل را نگران کرده است. آنها بیم دارند که نتانیاهو در مقام نخستوزیر موقت، از یک بحران جنگی برای تقویت موقعیت سیاسی متزلزل خود استفاده کند؛ آن هم در شرایطی که گادی آیزنکوت مأموریت تشکیل دولت جدید را دریافت کرده است.
دیوارنگاره ضداسرائیلی در تهران، 12 اکتبر 2026/ عکس از رویترز
برخی از حامیان نتانیاهو معتقدند اگر اسرائیل بار دیگر وارد وضعیت جنگی شود، او میتواند آیزنکوت را تحت فشار قرار دهد تا به یک دولت وحدت ملی به رهبری خود نتانیاهو بپیوندد. آیزنکوت هفته گذشته در جریان یک جلسه توجیهی امنیتی با نخستوزیر موقت، خواستار آن شد که در جریان تحولات مهم امنیتی قرار بگیرد. به گفته دو منبع آگاه، رهبران مخالف زمانی ابراز نگرانی کردند که نتانیاهو روز جمعه رئیس موساد، را بدون اطلاع آیزنکوت برای دیدار با مقامهای آمریکایی به واشنگتن فرستاد.
در ماه اکتبر و در آستانه انتخابات، نگرانی رهبران مخالف درباره احتمال حمله اسرائیل به ایران به اوج خود رسیده بود. نتانیاهو در مواجهه با مقاومت ارتش اسرائیل، پیش از انتخابات گزینه دیگری را نیز بررسی کرد: به گفته چهار فرد آگاه، او از گافمن خواسته بود بدون اطلاع کابینه یا زمیر، مقدمات اجرای یک عملیات مخفیانه و جسورانه در داخل ایران را فراهم کند. به گفته این چهار منبع، پیش از آنکه طرح ادعایی به مرحله اجرا برسد، خبر آن به گوش دیگر مقامهای امنیتی اسرائیل، از جمله ایال زمیر، رسید.
ترامپ به زمین بازی بیبی میپیوندد؟
اختلاف بر سر عملیات موساد در شرایطی مطرح شده که شمار فزایندهای از افراد در ساختار امنیتی اسرائیل با دور جدید حملات مخالفاند؛ مگر آنکه ثابت شود ایران با سرعت در حال دستیابی به سلاح هستهای است یا اسرائیل بتواند به هدفی راهبردی و واقعبینانه دست پیدا کند.
به گفته اسرائیل زیو، رئیس پیشین اداره عملیات ستاد کل ارتش اسرائیل، گفت: «او تلاش میکند الگوی غزه را تکرار کند؛ به این معنا که هر شش ماه یا یک سال یک دور جدید حملات انجام شود و تصور کند که در نهایت حکومت ایران سقوط خواهد کرد. این رویکرد کاملاً از هرگونه راهبرد نظامی جداست. حمله دیگری بر سرسختی ایران خواهد افزود و احتمال دستیابی به توافق کمتر خواهد شد.»
یک بیلبورد تبلیغاتی در تلآویو، بر رابطه میان نتانیاهو و ترامپ تأکید دارد، اکتبر 2026/ عکس از خبرگزاری فرانسه
نتانیاهو با روی آوردن به گافمن که پیشتر دبیر نظامی نخستوزیر بود و خود نتانیاهو او را برای ریاست موساد انتخاب کرده بود، تلاش کرد به متحدی سیاسی تکیه کند که به دیدگاه او درباره امکانپذیر بودن تغییرات رادیکال در ایران، در صورت اعمال فشار و صرف زمان کافی، نزدیکتر است. به گفته افرادی که با دیدگاههای مقامهای نظامی آشنایی دارند، زمیر و تحلیلگران اطلاعاتی ارتش اسرائیل نسبت به چنین ارزیابیای بدبینتر هستند.
برخی از حامیان نتانیاهو معتقدند که اگر دونالد ترامپ که حمایت خود را از نتانیاهو اعلام کرده، نیز به این درخواستها بپیوندد، ممکن است بتوان بار دیگر آیزنکوت را تحت فشار قرار داد و او را به پیوستن به دولت وادار کرد؛ اما پس از شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای آمریکا، به نظر میرسد احتمال موافقت ترامپ با دور جدید حملات مشترک آمریکا و اسرائیل در هفتههای آینده بهطور فزایندهای کاهش یافته است. به گفته دنیس سیترینوویچ، تحلیلگر ارشد پیشین ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل: «روشن است که ترامپ در حال فاصله گرفتن از گزینه حمله به ایران است و این برای نتانیاهو مشکلساز خواهد بود. اما تا زمانی که او نخستوزیر است، میتواند دست به اقدامات زیادی بزند».
به گفته یکی از چهار فرد مطلع از اختلاف بر سر عملیات موساد، که از مقامهای ارشد پیشین اسرائیل است، یک عملیات مخفیانه تحریکآمیز میتوانست «آتش یک جنگ با ایران را شعلهور کند» و ترامپ را برخلاف خواست خودش وارد چرخهای از تشدید تنشها کند. این مقام ارشد پیشین گفت: «اگر عملیات موفقیتآمیز بود، ترامپ ناچار میشد به او بپیوندد».
«مناقشه منجمد» یا همان «نه جنگ، نه صلح»
در این شرایط، خبرگزاری الجزیره در گزارش خود مینویسد که ناظران معتقدند پیامهای متناقض ترامپ و اظهارات انتقادی ونس درباره جنگ، نشاندهنده وجود اختلافنظر در داخل حزب جمهوریخواه است. به نظر میرسد دستکم بخشی از اعضای دولت آمریکا با ادامه وضعیت حلنشده کنونی مناقشه راحتتر هستند. این رویکرد میتواند به معنای حفظ محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا و ادامه تحریمهای اقتصادی علیه تهران باشد؛ دو موضوعی که خطوط قرمز ایران محسوب میشوند.
تهران همواره تأکید کرده که تا زمان رفع این محدودیتها و برآورده شدن سایر خواستههایش، نه تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و نه مذاکرات صلح را از سر خواهد گرفت. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در نهم نوامبر گفت که رهبری به مقامهای مسئول دستور داده به وضعیت «نه جنگ و نه صلح» پایان دهند. پزشکیان اضافه کرد که ایران برای مذاکره آمادگی دارد، اما در برابر فشار و اجبار تسلیم نخواهد شد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران، نیز به الجزیره گفت: «اکنون توپ در زمین آمریکاست؛» واشنگتن باید یا شرایط ایران برای مذاکره را بپذیرد یا به جنگ ادامه دهد.
یک بیلبورد ضدامریکایی در تهران، اکتبر 2026/عکس از خبرگزاری آناتولی
اصطلاح «مناقشه منجمد» تعریف حقوقی دقیقی ندارد. این اصطلاح عموماً به مناقشهای اشاره میکند که در آن درگیریهای گسترده نظامی متوقف شده یا بهشدت کاهش یافتهاند، اما هیچ توافق صلح یا راهحل سیاسی برای پایان دادن به مناقشه حاصل نشده است. در چنین شرایطی، مسائلی که موجب آغاز جنگ شدهاند همچنان حلنشده باقی میمانند.
در این وضعیت، خطوط مقدم جبهه یا موازنه کنترل سرزمینی به واقعیتی بالفعل و تثبیتشده تبدیل میشود. در مورد جنگ کنونی، این وضعیت میتواند به معنای ادامه محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا و هدف قرار دادن کشتیها در تنگه هرمز از سوی ایران باشد؛ کشتیهایی که تهران میگوید مجوز عبور دریافت نکردهاند. همچنین ممکن است ایران به شلیک موشک به مواضع و داراییهای آمریکا در کشورهای همسایه ادامه دهد.
هر دو طرف نیروهای نظامی خود را در مواضعشان حفظ میکنند و اغلب با یک خط آتشبس یا منطقه حائل از یکدیگر جدا میشوند. ممکن است طرفین با آتشبس یا مجموعهای از توافقهای موقت موافقت کنند، بیآنکه رسماً به مخاصمات پایان دهند. تفاهمنامهای که در ماه ژوئن در اسلامآباد پاکستان امضا شد و ظرف چند هفته فروپاشید، نمونهای از چنین توافقی است.
اصطلاح «جنگ منجمد» در دهههای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ میلادی برای توصیف مناقشات در کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق رواج پیدا کرد. این مناقشات شامل درگیریهای ترانسنیستریا در مولداوی، آبخازیا و اوستیای جنوبی در گرجستان و قرهباغ کوهستانی میشدند. مناقشه منجمد لزوماً به معنای صلح نیست. درگیریهای محدود نظامی، محاصرهها، جنگ اقتصادی و شعلهور شدن دورهای تنشها در چنین مناقشاتی امری رایج است. ویژگی اصلی این وضعیت آن است که هیچیک از طرفین قادر نیست نتیجهای قاطع به طرف مقابل تحمیل کند و هیچکدام نیز حاضر نیستند امتیازاتی را بدهند که برقراری صلحی پایدار مستلزم آن است.
تغییر ماهیت جنگ؛ آیا جنگ کنونی مصداق جنگ منجمد است؟
مهناد سلوم، استادیار مطالعات انتقادی امنیت در مؤسسه مطالعات عالی دوحه، گفت: «از نظر دیپلماتیک، ما همین حالا در چنین وضعیتی قرار داریم و از ماه ژوئیه، زمانی که تفاهمنامه ژوئن فروپاشید، در این شرایط بودهایم».
بااینحال، او اضافه کرد که استفاده از واژه «منجمد» برای توصیف این مناقشه، در واقع تصویری ملایمتر از واقعیت ارائه میدهد؛ چرا که محاصره دریایی آمریکا، بیش از یک حمله در روز به کشتیرانی در اطراف تنگه هرمز و حملات متقابل دو طرف همچنان ادامه دارند. آمریکا حملات محدودی انجام داده است که از جمله آنها میتوان به حمله به سامانههای پدافند هوایی ایران در جزیره قشم اشاره کرد. ایران نیز نفتکشهایی را که از مسیرهای غیرمجاز در تنگه هرمز استفاده میکنند، هدف قرار داده است.
به گفته مقامات، پس از برخورد آوار یک پهپاد رهگیریشده ایرانی با یک تأسیسات نفتی در فجیره، امارات متحده عربی، در روز شنبه، ۱۴ مارس ۲۰۲۶، آتش و ستونی از دود بلند میشود/عکس از آسوشیتدپرس
بر اساس اطلاعات شرکت اطلاعات تجاری کپلر، در هفتم نوامبر تنها پنج کشتی حامل کالا از تنگه هرمز عبور کردند و در روز بعد هیچ کشتیای از این تنگه نگذشت؛ این در حالی بود که آمریکا مدعی بود کشتیها را از طریق این آبراه اسکورت میکند. سلوم به الجزیره گفت: «ماهیت جنگ تغییر کرده است؛ جنگ از یک کارزار هوایی به یک محاصره تبدیل شده است. محاصره زمانی پایان مییابد که طرف محاصرهشده یا از پا درآید یا راهی برای شکستن محاصره پیدا کند. با توجه به اینکه میزان حمایت از جنگ [در آمریکا] تنها ۳۱ درصد است و کنگره نیز بهتازگی از دست رفته، فروش سیاسی یک عملیات زمینی به افکار عمومی تقریباً ناممکن است.»
تناقض ترامپ و «فرصت محدود» او
بااینهمه، پایان دادن به جنگ بر اساس شرایط فعلی نیز گزینه جذابی برای ایالات متحده نیست. لغو محاصره دریایی بنادر ایران، اقدامی که با هدف متوقف کردن صادرات نفت و وارد کردن ضربهای بیشتر به اقتصاد ایران طراحی شده است و باقی گذاشتن کنترل مورد مناقشه تنگه هرمز در دست ایران، به این معنا خواهد بود که ترامپ پس از هشت ماه جنگ دستاوردی برای ارائه ندارد.
حتی میتوان گفت وضعیت آمریکا در چنین شرایطی از پیش از جنگ نیز بدتر خواهد بود؛ چرا که پیش از آغاز جنگ، تنگه هرمز بهطور آزادانه در اختیار تمامی کشتیهای تجاری قرار داشت. بر اساس گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، ترامپ پذیرفته که عقبنشینی از جنگ درحالیکه تغییر رادیکال در ایران اتفاق نیفتاده باشد، به معنای «شکست» خواهد بود.
نفتکشها و کشتیهای باری در تنگه هرمز، در نمای از خور فکان، امارات متحده عربی، در روز چهارشنبه، ۱۱ مارس ۲۰۲۶، در صف قرار گرفتهاند/عکس از آسوشیتدپرس
طلحه عبدالرازق، پژوهشگر مؤسسه راهبرد و امنیت دانشگاه اکستر، گفت: «به شکلی متناقض، هیچ راهحل نظامیای وجود ندارد که مستلزم استفاده از نیروهای زمینی نباشد.» او افزود ترامپ تمایلی به اعزام نیروهای زمینی ندارد و افکار عمومی آمریکا نیز نسبت به تکرار تجربه عراق یا افغانستان «نگران» است. در نتیجه، به گفته عبدالرازق، «این مناقشه ادامه خواهد یافت، زیرا هیچیک از طرفین حاضر نیست از مواضع خود در مذاکرات عقبنشینی کند.»
عبدالرازق گفت ترامپ به دنبال توافقی است که بسیار فراتر از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ برجام باشد: «او اساساً هیچ فضای مانور سیاسی برای پذیرش توافقی مشابه برجام ندارد و ایرانیها نیز به هیچوجه در موقعیتی نیستند که حتی چنین شرایطی را به او پیشنهاد کنند.»
به گفته او، این وضعیت ترامپ را در موقعیتی بسیار دشوار قرار داده است. رئیسجمهور آمریکا باید یا برای پیروزی قاطع در جنگ تلاش کند یا شرایطی بهمراتب محدودتر از خواستههای اولیه خود را بپذیرد. در غیر این صورت، مناقشه «در وضعیت انجماد باقی خواهد ماند و هر از گاهی با اقدامات تلافیجویانه دو طرف علیه یکدیگر همراه خواهد شد.»
عبدالرازق اضافه کرد که هرگونه تشدید جدی جنگ به ابتکار آمریکا، به احتمال زیاد در دو ماه آینده رخ خواهد داد؛ یعنی پیش از آنکه کنگره آمریکا رسماً تحت کنترل دموکراتها قرار بگیرد. تا ماه ژانویه، جمهوریخواهان همچنان اکثریت شکنندهای را در کنگره فعلی و در حال پایان دوره خود در اختیار دارند. عبدالرازق گفت این وضعیت «فرصتی محدود» در اختیار ترامپ قرار میدهد؛ بهویژه آنکه انتظار میرود سه گروه رزمی ناو هواپیمابر آمریکا تا ماه دسامبر در منطقه باقی بمانند. به گفته او، پس از پایان این فرصت، کاخ سفید ترجیح خواهد داد وضعیت «نه جنگ، نه صلح» ادامه پیدا کند. از دیدگاه او، واشنگتن بهدرستی معتقد است که آمریکا در مقایسه با ایران توانایی بیشتری برای تحمل فشارهای اقتصادی دارد.
اما سلوم از مؤسسه مطالعات عالی دوحه هشدار داد که محاصره در تنگه هرمز و مناطق اطراف آن تنها تا زمانی دوام خواهد آورد که هزینههای آن بیش از حد افزایش پیدا نکند. او گفت: «کشته شدن آمریکاییها، شوک اقتصادی ناشی از تنگه هرمز که بار دیگر قیمت سوخت را افزایش دهد، یا دریافت اطلاعاتی مبنی بر اینکه تهران در حال جابهجایی ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا است، هر یک بهتنهایی میتواند به این وضعیت پایان دهد.»
انتخاب «گزینه سادات»؛ محاسبات تهران در شرایط کنونی چیست؟
ایران نیز با محدودیتها و دشواریهای خاص خود مواجه است. تهران برای برقراری آتشبس رسمی، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات صلح، هفت شرط تعیین کرده است. این شروط شامل لغو محاصره دریایی آمریکا، کاهش تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران و پایان دادن به درگیریها در تمامی جبهههاست؛ از جمله پایان حملات اسرائیل در لبنان و توقف درگیریها علیه متحدان ایران در یمن و عراق.
قالیباف گفته است که در آن صورت ممکن است تنگه هرمز نیز بازگشایی شود، اما این آبراه «هرگز به وضعیت پیش از جنگ، یعنی عبور بدون دریافت عوارض، بازنخواهد گشت». همزمان، اقتصاد ایران تحت فشار شدیدی قرار دارد. این فشارها نتیجه محاصره دریایی، چند دهه تحریم اقتصادی و تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا علیه کشورها و نهادهایی است که از زمان آغاز جنگ با ایران تجارت میکنند.
ناوهای تئودور روزولت و جرج واشنگتن 17 نوامبر 2026 در محدوده سنتکام در دریای عرب/عکس از سنتکام
عبدالرازق ادعا کرد: «مهمترین گزینه غیرنظامی تهران، پیگیری دیپلماسی از طریق میانجیهای منطقهای مانند قطر است؛ اما ایران حاضر نیست بر اساس شرایط آمریکا توافق کند؛ بنابراین فشار اقتصادی، شرایطی را ایجاد خواهد کرد که تهران برای مقابله با آن، روزبهروز بیشتر به استیصال کشیده میشود.» او اضافه کرد که ایران «تلاش میکند با افزایش وابستگی خود به خرید نفت از چین، از طوفان تحریمهای آمریکا عبور کند، اما محاصره دریایی این تلاش را با مانع مواجه کرده است.»
سلوم گفت: «تنها اقدام مناسب برای تهران، اقدامی است که بتوان مسئولیت آن را انکار کرد و از طریق کانالهای امنیتی پیش برد. طرح پیشنهادی قطر میتواند به این معنا باشد که همزمان با لغو محاصره، بازرسان بار دیگر به تأسیساتی که بمباران شدهاند بازگردند». او گزینه دیگر را «گزینه سادات» نامید؛ یعنی آغاز یک جنگ محدود با هدف وادار کردن طرف مقابل به مذاکره. به گفته او، مصر در سال ۱۹۷۳ نیز برای شکستن بنبست «نه جنگ، نه صلح» خود از چنین رویکردی استفاده کرد. سلوم اضافه کرد: «اظهارات قالیباف درباره ضرورت دستیابی به بازدارندگی پایدار نشان میدهد که برخی در تهران به چنین گزینهای تمایل پیدا کردهاند.»
عبدالرازق نیز گفت: «همیشه طرف مقابل هم در این معادله حق تصمیمگیری دارد. ایران ممکن است برای شکستن محاصره دریایی و تحریمهای آمریکا، تصمیم بگیرد بهصورت یکجانبه تنشها را تشدید کند و با هدف قرار دادن تولیدکنندگان انرژی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، به اقتصاد جهانی آسیب بزند.» او اضافه کرد که چنین اقدامی میتواند فشارهای بینالمللی و سیاسی داخلی بر دولت ترامپ را افزایش دهد و واشنگتن را وادار کند از مواضع خود عقبنشینی کرده و به توافقی مطلوبتر برای ایران تن دهد.
«جنگ منجمد» با ایران چه تفاوتی با نمونههای پیشین دارد؟
تحلیلگران معتقدند بنبستهای سرزمینی مانند وضعیت دو کره یا مناقشه روسیه و اوکراین، الگوی مناسبی برای درک جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیستند. سلوم گفت نمونه تاریخی نزدیکتر، عراق در فاصله سالهای ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۳ است؛ «حکومتی که از یک جنگ و سپس ۱۲ سال تحریم و حملات نظامی دورهای جان سالم به در برد؛ چهار مورد از این حملات نیز بدون حضور بازرسان انجام شد.»
آوار مبلمان یک اتاق نشیمن ویرانشده را در یک ساختمان مسکونی که در حمله پیشین آمریکا و اسرائیل در روز دوشنبه، ۲۳ مارس ۲۰۲۶ مورد اصابت قرار گرفته بود، پوشانده است/عکس از وحید سلیمی از طریق آسوشیتدپرس
بیشتر مناقشات منجمد حول اختلافات سرزمینی و خطوط ثابت تماس نظامی شکل میگیرند؛ اما تقابل آمریکا و ایران از مسیرهای کشتیرانی بینالمللی، نظام تحریمها و بازارهای انرژی عبور میکند. سلوم گفت مقایسه وضعیت کنونی با عراق، در نقطه تنگه هرمز با مشکل مواجه میشود. او با اشاره به صدام حسین، رهبر پیشین عراق، گفت: «سیاست مهار صدام در داخل قلمرو عراق اعمال میشد، درحالیکه این مناقشه بر سر آبراهی جریان دارد که پیش از جنگ حدود یکپنجم نفت و گاز جهان از آن عبور میکرد.»
این مسئله باعث میشود حفظ یک وضعیت انجماد پایدار دشوارتر باشد. هر حمله به یک نفتکش میتواند خطر گسترش درگیری را افزایش دهد. در چنین شرایطی، یک جنگ منجمد در این منطقه ممکن است شباهت کمتری به منطقه غیرنظامیشده و نسبتاً آرام شبهجزیره کره داشته باشد و بیشتر به وضعیت دونباس در اوکراین پیش از سال ۲۰۲۲ شبیه باشد.
عبدالرازق گفت اقتصاد جهانی نمیتواند برای مدت نامحدود پیامدهای یک مناقشه منجمد بر سر چنین گلوگاه حیاتیای را تحمل کند. ایجاد مسیرهای جایگزین برای تجارت نیز به زمان و هزینه نیاز دارد. او تأکید کرد که هر دو طرف از نظر اقتصادی «با محدودیت زمانی مواجهاند؛» وضعیتی که در آن، برخلاف کره شمالی و کره جنوبی یا اوکراین و روسیه، فشارهای اقتصادی میتواند بهسرعت بر توان ادامه مناقشه تأثیر بگذارد.
کشورهای حاشیه خلیج فارس، شرکتهای کشتیرانی و کشورهای واردکننده انرژی همگی در معرض پیامدهای این وضعیت قرار دارند. همین مسئله به میانجیهایی مانند قطر و پاکستان انگیزه قدرتمندی میدهد تا برای شکستن بنبست تلاش کنند. هماینک، واشنگتن و تهران هر دو اصرار دارند که گذشت زمان به سود آنهاست. اما تاریخ نشان میدهد که مناقشات منجمد اغلب حتی از رهبرانی که اجازه دادهاند چنین وضعیتی شکل بگیرد، عمر طولانیتری دارند.