احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال، گفت: سرمایهگذاری در اقتصاد دیجیتال از بالاترین نرخهای بازدهی در میان بخشهای مختلف اقتصادی برخوردار است و بر اساس برآوردهای جهانی، میتواند چندین برابر سرمایهگذاری در بخشهای سنتی، به رشد تولید ناخالص داخلی کمک کند.
وی افزود: آنچه اهمیت دارد، صرفاً میزان سرمایهگذاری نیست، بلکه باید مشخص شود این سرمایهگذاری چگونه بر رشد اقتصادی و تولید ناخالص داخلی اثر میگذارد و این روند در سالهای آینده چه مسیری را طی خواهد کرد.
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال بیان کرد: اگر قرار باشد درباره آینده اقتصاد دیجیتال صحبت کنیم، ناگزیر با عدمقطعیتهای متعددی روبهرو هستیم. اگرچه امکان پیشبینی دقیق آینده وجود ندارد، اما میتوان انتخابهایی انجام داد که در هر سناریوی محتمل، همچنان گزینههای مطلوب و سازگار با شرایط محیطی باشند. از این رو باید سناریوهای پیشروی اقتصاد دیجیتال را بررسی کرده و در نهایت، اقداماتی را که اصطلاحاً «بدون پشیمانی» هستند، شناسایی کنیم؛ اقداماتی که فارغ از اینکه کدام سناریو محقق شود، ارزش اجرا داشته باشند.
چیتساز ادامه داد: پیش از هر چیز باید بدانیم اقتصاد دیجیتال چیست و چگونه اندازهگیری میشود، زیرا پاسخ به بسیاری از پرسشهای سیاستگذاری، وابسته به وجود یک نظام سنجش دقیق است.
وی تصریح کرد: بر اساس مدلهای مختلف اندازهگیری، سرمایهگذاری در اقتصاد دیجیتال به طور متوسط حدود هشت برابر بازدهی اقتصادی ایجاد میکند. البته این میزان در کشورهای مختلف، متناسب با سرعت پذیرش و بهکارگیری فناوری متفاوت است و نمیتوان یک عدد ثابت را برای همه کشورها در نظر گرفت.
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال با تشریح ساختار اقتصاد دیجیتال اظهار کرد: این حوزه معمولاً در سه لایه تعریف میشود. لایه نخست شامل زیرساختها و صنایع پایه نظیر اپراتورهای ارتباطی، مخابرات، فناوری اطلاعات و تولید محصولات سختافزاری است. لایه دوم به خدمات دیجیتال اختصاص دارد و طیف گستردهای از خدمات مبتنی بر فناوری را در بر میگیرد.
وی افزود: لایه سوم، مهمترین بخش اقتصاد دیجیتال است و به میزان نفوذ فناوریهای دیجیتال در بخشهای سنتی اقتصاد میپردازد. به عنوان نمونه، زمانی که هوشمندسازی در صنایع فولاد، پتروشیمی یا سایر بخشهای تولیدی اجرا میشود، بهرهوری بنگاهها افزایش یافته و این افزایش بهرهوری در نهایت خود را در رشد تولید ناخالص داخلی نشان میدهد.
چیتساز تأکید کرد: برای ارزیابی دقیق تأثیر سیاستهای دولت بر رشد اقتصادی و توسعه اقتصاد دیجیتال، لازم است این حوزه به صورت مستمر اندازهگیری شود. به همین منظور، وزارت امور اقتصادی و دارایی با همکاری مرکز آمار ایران، اجرای طرح سنجش سالانه اقتصاد دیجیتال را آغاز کرده است تا سهم واقعی این بخش در اقتصاد کشور به صورت منظم محاسبه و منتشر شود.
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال، با اشاره به سهم اقتصاد دیجیتال در تولید ناخالص داخلی، گفت: سهم این بخش در لایه دوم اقتصاد دیجیتال بسیار قابل توجه است و همواره درباره اعداد و شاخصهای آن صحبت میکنیم. بر اساس آمار، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی در پایان سال ۱۴۰۳ به حدود ۷.۱۴ درصد رسیده است.
وی افزود: البته این سهم در سالهای گذشته حتی از این میزان نیز بیشتر بوده است. برای مثال، در سال ۱۳۹۶ همزمان با اعمال سیاست سرکوب تعرفهها، هسته اصلی اقتصاد دیجیتال با قیمتگذاری دستوری مواجه شد و همین موضوع آثار قابل توجهی بر ارزش اقتصادی این بخش گذاشت.
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال بیان کرد: برای درک بهتر این موضوع کافی است ارزش شرکت همراه اول در بازار سرمایه بررسی شود. این شرکت در زمان عرضه اولیه، ارزشی نزدیک به ۲۰ میلیارد دلار داشت، اما امروز ارزش مجموعه شرکت مخابرات ایران به همراه شرکتهای تابعه از جمله همراه اول و سایر شرکتهای وابسته، به حدود ۴۰۰ میلیون دلار رسیده است؛ یعنی ارزش دلاری این مجموعه به
شدت کاهش یافته است.
چیتساز ادامه داد: این در حالی است که هزینه سرمایهگذاری در این بخش به طور قابل توجهی افزایش یافته و برآوردها نشان میدهد هزینهها دستکم ۶۰ تا ۸۰ درصد رشد کرده است. از سوی دیگر، بخش عمده تجهیزات مورد نیاز این صنعت نیز از بازارهای بینالمللی تأمین میشود و افزایش هزینهها فشار مضاعفی بر توسعه زیرساختها وارد کرده است.
وی اظهار کرد: در نتیجه، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، با وجود اصلاحات تعرفهای، نهتنها افزایش پیدا نکرده، بلکه با کاهش جزئی به حدود ۷.۰۶ درصد رسیده است.
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال تأکید کرد: رشد اقتصاد دیجیتال در ایران، برخلاف بسیاری از کشورهای جهان، عمدتاً ناشی از توسعه اقتصاد پلتفرمی بوده است؛ در حالی که در کشورهای دیگر، لایه دوم و لایه سوم اقتصاد دیجیتال همزمان رشد میکنند. در ایران اما زیرساختهای اقتصاد دیجیتال کوچکتر شده و این موضوع یک زنگ خطر جدی به شمار میرود.
وی افزود: نمودارهای موجود نیز همین وضعیت را نشان میدهد. سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی افزایش یافته، اما این افزایش بیشتر ناشی از بهرهبرداری بیش از ظرفیت از زیرساختهای موجود است، نه توسعه و سرمایهگذاری جدید. به بیان دیگر، از زیرساختهای فعلی بیش از اندازه استفاده میشود، بدون آنکه سرمایهگذاری متناسبی برای توسعه آنها صورت گیرد.
چیتساز تصریح کرد: بخش مهمی از این وضعیت به آن بازمیگردد که سرمایهگذاری در زیرساختهای مخابراتی، به دلیل سیاستهای تعرفهگذاری و قیمتگذاری دستوری، توجیه اقتصادی خود را از دست داده است. در نتیجه، انگیزه سرمایهگذاری کاهش یافته و این موضوع به مانعی جدی برای توسعه زیرساختهای اقتصاد دیجیتال و افزایش ظرفیتهای آن تبدیل شده است.
وی تاکید کرد: ادامه این روند موجب اشباع ظرفیتهای موجود خواهد شد و در سالهای آینده میتواند رشد اقتصاد دیجیتال و حتی رشد اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال در پایان گفت: اقتصاد هوش مصنوعی نیز عمدتاً آثار خود را در لایه دوم و سوم اقتصاد دیجیتال نشان میدهد. بدون وجود ارتباطات پایدار و کانکتیویتی مناسب، توسعه ظرفیتهای پردازشی و بهرهگیری گسترده از هوش مصنوعی امکانپذیر نخواهد بود. بنابراین، رشد نامتوازن لایههای مختلف اقتصاد دیجیتال و افزایش تقاضا در بخش خدمات و اقتصاد پلتفرمی، بدون توسعه متناسب زیرساختها، چالشی جدی برای آینده این حوزه خواهد بود.
