اکوایران: تورم در اقتصاد ایران همچنان در حال رکوردزنی است؛ اما این بار، فقط قیمت‌هایی که خانوارها در بازار می‌پردازند نگران‌کننده نیستند. آمار مهرماه بانک مرکزی از شاخص بهای تولیدکننده و مصرف‌کننده، از تشدید فشار قیمت‌ها در مبدأ تولید و احتمال انتقال بخشی از این فشار به بازار مصرف حکایت دارد. در پرونده روز امروز، به سراغ این داده‌ها می‌رویم تا ببینیم تورم در کدام بخش‌های اقتصاد شتاب بیشتری گرفته، شکاف میان تورم تولیدکننده و مصرف‌کننده چه معنایی دارد و خانوارها در ماه‌های آینده با چه چشم‌اندازی روبه‌رو خواهند شد.
در ادامه، به انتقال ذخایر طلای کشورهای اروپایی از آمریکا می‌پردازیم؛ آیا این تصمیم نشانه فاصله گرفتن از دلار است یا صرفاً تلاشی برای مدیریت ریسک‌های سیاسی؟
همچنین از افت تولید آهن اسفنجی و تهدید زنجیره فولاد می‌گوییم، شکاف مصرف گوشت میان دهک‌های درآمدی را بررسی می‌کنیم و به پرونده جنجالی جاسوسی در قلب صنعت هوش مصنوعی و حواشی پیرامون مدیرعامل انویدیا می‌پردازیم.
در پایان هم به مناسبت زادروز رابرت انگل، اقتصاددانی که نوسانات بازار را قابل اندازه‌گیری و تحلیل کرد، نگاهی به میراث علمی او خواهیم داشت.
با تیتر یک امروز سه‌شنبه 19 آبان همراه باشید.
خروج طلا از آمریکا؛ آغاز دلارزدایی یا مدیریت ریسک؟
آیا انتقال ذخایر طلا از آمریکا نشانه کاهش اعتماد به دلار است؟ در سال‌های اخیر، چند کشور اروپایی تصمیم گرفته‌اند بخشی از طلای خود را از خزانه‌های آمریکا خارج کنند. در نگاه اول، این تصمیم می‌تواند نشانه‌ای از فاصله گرفتن آن‌ها از نظام مالی آمریکا به نظر برسد؛ اما بررسی تجربه این کشورها تصویر متفاوتی نشان می‌دهد.
تحقیق جدید فدرال رزرو به قلم کالین ویس نشان می‌دهد که محل نگهداری طلا و ترکیب ذخایر ارزی، دو تصمیم مستقل هستند و الزاماً از منطق یکسانی پیروی نمی‌کنند. طلا می‌تواند در برابر تحریم‌ها و مسدود شدن دارایی‌ها نقش حفاظتی داشته باشد؛ البته به شرط آنکه در قلمرو کشوری که احتمال اعمال تحریم از سوی آن وجود دارد، نگهداری نشود.
تجربه روسیه و ترکیه نشان می‌دهد که نگرانی‌های سیاسی و تحریمی می‌تواند هم به افزایش ذخایر طلا و هم به کاهش سهم دلار منجر شود. اما آلمان، هلند و فرانسه مسیر متفاوتی را تجربه کرده‌اند: انتقال طلا از آمریکا، بدون آنکه لزوماً به کاهش چشمگیر سهم دلار در ذخایر ارزی آن‌ها بینجامد.
دلیل این تفاوت را باید در کارکرد متفاوت این دو دارایی جست‌وجو کرد. طلا ابزاری برای کاهش ریسک‌های سیاسی است، درحالی‌که بازارهای مالی آمریکا همچنان از عمق و نقدشوندگی بالایی برخوردارند و جایگزینی برای آن‌ها به‌سادگی ممکن نیست.
بنابراین، خروج طلا از آمریکا الزاماً به معنای خروج از نظام دلاری نیست. برای سنجش روند دلارزدایی، باید به ترکیب ذخایر ارزی بانک‌های مرکزی نگاه کرد، نه فقط به محل نگهداری طلا.
آیا تورم همچنان در حال رکوردزنی است؟
انتشار هم‌زمان آمار شاخص بهای تولیدکننده و تورم مصرف‌کننده مهرماه ۱۴۰۵، تصویری نگران‌کننده از وضعیت قیمت‌ها در اقتصاد ایران ترسیم می‌کند. داده‌ها نشان می‌دهند فشار تورمی فقط به بازار مصرف و هزینه‌های روزمره خانوار محدود نیست؛ در مبدأ تولید نیز قیمت‌ها با شتابی قابل‌توجه افزایش یافته‌اند. این فاصله می‌تواند به معنای انباشته شدن موج تازه‌ای از فشار قیمتی باشد.
شاخص بهای تولیدکننده در مهرماه به ۸۳۷.۸ رسید؛ یعنی قیمت کالاها و خدمات در مبدأ تولید نسبت به ماه قبل ۱۰.۵ درصد افزایش پیدا کرد. تورم نقطه‌به‌نقطه این شاخص به ۱۲۵.۹ درصد و تورم سالانه آن به ۹۸.۳ درصد رسید. در میان بخش‌های اقتصادی، آموزش با رشد ماهانه ۲۷.۱ درصدی در صدر قرار گرفت. پس از آن، استخراج معدن با ۱۵.۳ درصد و صنعت با ۱۲.۷ درصد بیشترین افزایش قیمت را ثبت کردند. قیمت کالاها در مبدأ تولید نیز ۱۱ درصد و قیمت خدمات ۸.۴ درصد بالا رفت.
در سمت مصرف‌کننده هم نشانه‌ای از فروکش کردن فشار قیمت‌ها دیده نمی‌شود. تورم ماهانه مناطق شهری در مهر به ۴.۶ درصد رسید و تورم سالانه با ثبت رقم ۷۱.۴ درصد، به سطحی کم‌سابقه افزایش یافت. هرچند تورم نقطه‌به‌نقطه از اوج ۸۴.۴ درصدی مرداد به ۸۳.۵ درصد در مهر کاهش یافته، این افت محدود به معنای بهبود محسوس وضعیت معیشتی خانوارها نیست.
در کنار پیامدهای دو جنگ پیاپی، محاصره دریایی و افزایش انتظارات تورمی، کسری بودجه و سلطه مالی بر سیاست پولی نیز از عوامل تشدید فشار قیمت‌ها به شمار می‌روند.
نکته مهم، فاصله میان تورم نقطه‌به‌نقطه تولیدکننده و مصرف‌کننده است: ۱۲۵.۹ درصد در برابر ۸۳.۵ درصد. این شکاف می‌تواند از وجود فشار هزینه‌ای در زنجیره تولید حکایت داشته باشد؛ فشاری که در صورت انتقال به قیمت نهایی، احتمالاً در ماه‌های آینده هزینه بیشتری به خانوارها تحمیل خواهد کرد.
زنگ خطر برای زنجیره فولاد
افت ۱۳.۲ درصدی تولید آهن اسفنجی ایران در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، در شرایطی رقم خورد که تولید جهانی این محصول تنها یک درصد کاهش یافت و هند با ثبت رشد ۶ درصدی، فاصله خود را با ایران افزایش داد؛ روندی که در سایه محدودیت‌های انرژی، زنگ خطر تازه‌ای برای تأمین خوراک فولادسازان و پایداری زنجیره فولاد کشور به صدا درآورده است.
مصرف گوشت ثروتمندان ۸ برابر فقراست
بررسی داده‌های تخصیص بودجه خوراکی خانوارهای شهری حاکی از ثبات ساختاری سهم نان و غلات در تمامی دهک‌هاست، در حالی که شکاف اصلی مصرف در میزان دسترسی به اقلام پروتئینی نمایان می‌شود.
تحلیل ترکیب هزینه‌های خوراکی خانوار شهری نشان می‌دهد که اقلام پایه نظیر نان و غلات سهمی ثابت و غیرقابل‌انعطاف (حدود ۱۸ تا ۲۰ درصد) از سبد معیشت تمامی دهک‌های هزینه‌ای را به خود اختصاص داده‌اند. با این حال، مطالعه تطبیقی دهک‌های اول و دهم حاکی از واگرایی ساختاری در مصرف اقلام پروتئینی است؛ به‌طوری‌که سهم هزینه‌های گوشت و فرآورده‌های پروتئینی در دهک دهم به نزدیک ۲۵ درصد بالغ می‌گردد، در حالی که خانوارهای کم‌درآمد به ناچار سهم این اقلام را کاهش داده و بر سهم میوه و سبزیجات افزوده‌اند.
این الگو در سطح گروه‌های شغلی نیز بازتولید شده است؛ مدیران و کارفرمایان سهم بالاتری از بودجه خوراکی خود را به پروتئین تخصیص می‌دهند، در حالی که کارگران و شاغلان بخش‌های ساده‌تر ساختار مصرف متمرکزتری بر کربوهیدرات‌های ارزان‌تر دارند. افزون بر این، تعداد اعضای شاغل خانوار نیز متغیر اثرگذاری است؛ به‌گونه‌ای که در خانوارهای دارای شاغلان متعدد، سهم هزینه‌های مرتبط با خدمات غذایی (مانند غذای آماده) جهش معناداری را تجربه می‌کند. این یافته‌ها دلالت بر آن دارد که امنیت غذایی اقشار آسیب‌پذیر نیازمند مداخله هدفمند در حوزه تأمین اقلام اساسی و پروتئینی است.
جاسوسی در قلب جنگ هوش مصنوعی
در رقابت نفس‌گیر آمریکا و چین بر سر هوش مصنوعی، حالا پای یک داستان جاسوسی و عاشقانه هم به میان آمده است؛ داستانی که نام یکی از قدرتمندترین مدیران دنیای فناوری را در مرکز توجه قرار داده: جنسن هوانگ، مدیرعامل انویدیا.
گزارش‌هایی که ابتدا نیویورک‌تایمز منتشر کرد، از ظن نهادهای اطلاعاتی آمریکا درباره ارتباط هوانگ با زنی به نام آلیس هوانگ حکایت دارد؛ زنی که گفته می‌شود با دولت چین ارتباط داشته و تلاش کرده اطلاعاتی درباره مدیرعامل انویدیا جمع‌آوری کند و بر سیاست‌های این شرکت در قبال دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته تأثیر بگذارد. البته این اتهامات هنوز در حد گزارش‌ها و ادعاهای امنیتی مطرح‌شده باقی مانده‌اند.
اهمیت این ماجرا فقط به زندگی خصوصی یک مدیرعامل محدود نمی‌شود. انویدیا در قلب زیرساخت هوش مصنوعی جهان قرار دارد و هوانگ یکی از اثرگذارترین چهره‌ها در تعیین مسیر این صنعت است. او نه‌تنها بر استراتژی تجاری شرکتش تأثیر می‌گذارد، بلکه در سال‌های اخیر به یکی از بازیگران مهم مذاکرات واشنگتن درباره صادرات تراشه به چین تبدیل شده است.
حالا پرسش این است: آیا این جنجال می‌تواند جایگاه هوانگ در واشنگتن را متزلزل کند؟ و مهم‌تر از آن، آیا رقابت اطلاعاتی و سیاسی دو ابرقدرت بر سر هوش مصنوعی وارد مرحله تازه‌ای شده است؟
رابرت انگل؛ اقتصاددانی که نوسان را قابل پیش‌بینی کرد
۱۰ نوامبر، زادروز رابرت انگل، اقتصاددان آمریکایی و برنده جایزه نوبل اقتصاد است؛ کسی که با پژوهش‌های خود، ابزارهای تازه‌ای برای بررسی رفتار بازارهای مالی و اندازه‌گیری ریسک ارائه کرد.
انگل که تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته فیزیک آغاز کرده بود، بعدها به اقتصاد روی آورد و بر تحلیل داده‌ها و شناسایی الگوهای آماری تمرکز کرد.
یکی از دستاوردهای اصلی او، معرفی مدل ARCH در سال ۱۹۸۲ بود. این مدل نشان داد که نوسانات اقتصادی و مالی تصادفی و مستقل از گذشته نیستند؛ بلکه شدت آن‌ها می‌تواند تحت تأثیر نوسانات دوره‌های پیشین قرار گیرد.
پژوهش‌های انگل زمینه توسعه روش‌هایی را فراهم کرد که امروزه برای برآورد ریسک، تحلیل بازارهای مالی و تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران و بانک‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند.
او در سال ۲۰۰۳ به پاس توسعه روش‌های تحلیل سری‌های زمانی اقتصادی با نوسانات متغیر، همراه با کلایو گرنجر موفق به دریافت جایزه نوبل اقتصاد شد.
دستاوردهای انگل نشان می‌دهند که بررسی رفتار گذشته بازارها می‌تواند به شناخت بهتر ریسک‌های آینده و تصمیم‌گیری در شرایط عدم‌اطمینان کمک کند.
