به گزارش اکوایران، در حالی که بازار جهانی نفت پس از ماهها تنش و نااطمینانی، چشم به نتیجه مذاکرات ایران و آمریکا دوخته است، گفتوگوهای فشرده در هتل بورگناشتوک سوئیس نخستین نشانههای یک تغییر مهم در معادلات انرژی جهان را نمایان کرده است. مذاکراتی که در ظاهر با هدف تثبیت آتشبس و دستیابی به توافقی نهایی آغاز شد، اکنون به یکی از مهمترین رویدادهای اثرگذار بر آینده صادرات نفت ایران و توازن بازار جهانی انرژی تبدیل شده است.
نتیجه اولیه این مذاکرات، ایجاد خط تماس مستقیم میان دو طرف، تشکیل کمیته عالی نظارت سیاسی و راهاندازی سه کارگروه تخصصی در حوزههای هستهای، تحریمها و نظارت بوده است. اما مهمترین دستاورد اقتصادی این روند، صدور مجوز ۶۰ روزه از سوی وزارت خزانهداری آمریکا برای تولید، فروش، حمل و تحویل نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآوردههای نفتی ایران تا ۲۱ اوت ۲۰۲۶ است.
بر اساس این مجوز، بخشی از محدودیتهایی که طی سالهای گذشته بر تجارت انرژی ایران سایه انداخته بود، به طور موقت کنار گذاشته میشود. خدماتی نظیر بیمه نفتکشها، ثبت و پرچم کشتیها، سوخترسانی دریایی، مدیریت ناوگان، تعمیرات اضطراری و خدمات فنی مرتبط با حملونقل دریایی نیز در چارچوب این معافیت مجاز اعلام شدهاند. همچنین پرداخت وجوه حاصل از فروش نفت ایران میتواند از طریق منابع دلاری انجام شود؛ موضوعی که از نگاه فعالان بازار، گامی مهم در کاهش هزینههای تجارت نفت ایران محسوب میشود.
در واقع اهمیت این تصمیم تنها در امکان فروش نفت خلاصه نمیشود. طی سالهای گذشته، چالش اصلی صادرات نفت ایران صرفاً یافتن مشتری نبود؛ بلکه محدودیتهای بانکی، بیمهای، حملونقلی و انتقال پول، هزینه تجارت را افزایش داده و انعطافپذیری ایران را در بازار جهانی کاهش داده بود. اکنون کاهش بخشی از این موانع میتواند شرایط رقابتیتری برای صادرات نفت ایران ایجاد کند و مسیر بازگشت تدریجی این کشور به بازارهای جهانی را هموار سازد.
نشانههای اولیه این تغییر نیز در بازار حملونقل نفت مشاهده شده است. شرکتهای رهگیری نفتکشها گزارش دادهاند که برخی نفتکشهای حامل نفت ایران بار دیگر در مسیرهای صادراتی تردد میکنند و تعدادی از کشتیهایی که در سالهای تحریم برای کاهش ریسک شناسایی، سامانههای ردیابی خود را خاموش کرده بودند، دوباره این سامانهها را فعال کردهاند. تحلیلگران معتقدند بازگشت نفتکشها به مسیرهای رسمی، نشانه خروج تدریجی تجارت نفت ایران از فضای غیرشفاف سالهای گذشته است.
در همین حال، ایران نیز تلاش کرده از فرصت ایجادشده برای افزایش صادرات استفاده کند. گزارشها نشان میدهد قرارداد فروش حدود ۱۰ میلیون بشکه نفت به چین نهایی شده و دهها میلیون بشکه نفت ذخیرهشده ایران نیز پس از کاهش محدودیتها در مسیر بازارهای جهانی قرار گرفته است. علاوه بر این، ذخایر موجود در پایانه نفتی خارک میتواند در کوتاهمدت بخشی از نیاز بازار و قراردادهای صادراتی را تأمین کند.
با این حال، باز شدن مسیر صادرات تنها بخشی از ماجراست. چالش اصلی صنعت نفت ایران، بازگشت ظرفیت تولید به سطح پیش از جنگ است؛ مسیری که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، آسان و سریع نخواهد بود.
بر اساس برآوردهای S&P Global، تولید نفت ایران که پیش از آغاز جنگ در ژانویه به ۳.۱۹ میلیون بشکه در روز رسیده بود، در ماه مه به ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. برخی مقامات ایرانی اما ارقام بالاتری را مطرح میکنند. حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفت، گاز و پتروشیمی، تولید پیش از جنگ را حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز اعلام کرده که از این میزان ۱.۵ تا ۱.۶ میلیون بشکه در روز صادر میشد. به گفته او، تولید نفت در دوران جنگ احتمالاً به ۲.۵ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.
حسینی معتقد است بازگشت به ظرفیت پیش از جنگ زمانبر خواهد بود. به گفته او، ابتدا باید مخازن ذخیره تخلیه شوند، کشتیها به چرخه حمل بازگردند و شرکت ملی نفت تولید جدید را آغاز کند. او برآورد میکند این فرآیند دستکم حدود ۲ هفته زمان نیاز دارد. همچنین به گفته وی، حدود ۱ میلیون بشکه در روز از ظرفیت تولید نیازمند بازگشایی تدریجی چاهها و انجام تعمیرات است و حتی پس از احیای کامل نیز ممکن است تولید ایران بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار بشکه در روز کمتر از سطح پیش از جنگ باقی بماند.
در مقابل، برخی کارشناسان نگاه خوشبینانهتری دارند. محسن قمصری، مدیر پیشین امور بینالملل شرکت ملی نفت ایران، معتقد است صادرات نفت ایران پیش از جنگ حدود ۲ میلیون بشکه در روز بوده و در صورت پایداری توافق، تولید میتواند به ۴ میلیون بشکه در روز و صادرات نیز دوباره به حدود ۲ میلیون بشکه در روز برسد. او تأکید میکند ایران علاوه بر افزایش تولید، میتواند از ذخایر شناور و زمینی خود نیز برای تسریع روند صادرات استفاده کند، هرچند فرآیند بازاریابی، مذاکره و عقد قراردادهای فروش همچنان زمانبر خواهد بود. برآورد قمصری این است که صادرات نفت ایران ظرف حدود ۳ ماه میتواند به سطح پیش از جنگ بازگردد.
در کنار چالشهای تولید، مسئله سرمایهگذاری نیز اهمیت ویژهای دارد. برآوردها نشان میدهد خسارت واردشده به زیرساختهای انرژی ایران به چندین میلیارد دلار میرسد. هرچند مدیرعامل شرکت نفت فلات قاره ایران اعلام کرده بازسازی سکوهای نفتی لاوان به ۹۱ درصد پیشرفت رسیده و تنها یک هفته پس از حادثه، ۵۰ درصد تولید منطقه احیا شده است، اما کارشناسان معتقدند بازسازی کامل زیرساختها و افزایش ظرفیت تولید به سرمایهگذاری گسترده، فناوری و زمان نیاز خواهد داشت.
در همین راستا، حمید بورد، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، اعلام کرده که موضوع رفع تحریمهای نفتی و جذب سرمایهگذاری خارجی یکی از محورهای اصلی مذاکرات بوده است. با این حال، تحلیلگران تأکید میکنند که رفع تحریمها تنها پیششرط ورود سرمایهگذاران خارجی است و شرکتهای بینالمللی برای حضور مجدد در ایران به ثبات سیاسی، امنیت سرمایهگذاری، چارچوب قراردادی شفاف و امکان انتقال سود نیز توجه خواهند کرد.
بازار جهانی نفت نیز از هماکنون به این تحولات واکنش نشان داده است. انتظار برای بازگشت نفت ایران یکی از عوامل اصلی کاهش قیمت نفت در هفتههای اخیر بوده است. قیمت نفت برنت که در ابتدای ژوئن به ۱۰۰.۲۹۵ دلار در هر بشکه رسیده بود، در ۱۸ ژوئن به ۷۷.۵ دلار کاهش یافت. معاملهگران معتقدند ورود تدریجی نفت ایران میتواند بخشی از نگرانیها درباره کمبود عرضه در بازار جهانی را کاهش دهد.
با این همه، تجربه برجام نشان میدهد مسیر بازگشت ایران به بازار نفت، تنها به رفع تحریمها وابسته نیست. ایران در سال ۲۰۱۵ و پس از امضای برجام، با وجود تولید ۲.۸۸ میلیون بشکه در روز، تنها از فوریه ۲۰۱۶ توانست تولید خود را به ۳.۱۹ میلیون بشکه در روز افزایش دهد. امروز اما شرایط متفاوت است؛ زیرا علاوه بر تحریمها، بخشی از زیرساختهای انرژی کشور نیز آسیب دیده و صنعت نفت با چالشهای فنی جدیدی روبهرو شده است.
در مجموع، صدور مجوز نفتی آمریکا را میتوان یکی از مهمترین تحولات صنعت انرژی ایران در سالهای اخیر دانست؛ رخدادی که میتواند آغازگر فصل تازهای برای صادرات نفت و پتروشیمی کشور باشد. با این حال، سرعت بازگشت ایران به بازار جهانی، به پایداری توافقات سیاسی، شرایط امنیتی منطقه، توان صنعت نفت در بازسازی ظرفیتهای تولید و میزان موفقیت در جذب سرمایهگذاری وابسته خواهد بود. در نتیجه، اگرچه نفت ایران بار دیگر در آستانه بازگشت به بازار جهانی قرار گرفته، اما مسیر رسیدن به ظرفیتهای پیش از جنگ همچنان مسیری چندماهه و پرچالش به نظر میرسد.
