اکوایران: اگرچه ترامپ پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات کنگره، همچنان اختیار گستردهای برای پیشبرد مذاکرات صلح دارد، دموکراتها در کنگره مشتاقاند از اختیارات قانونگذاری خود برای تقویت حمایت از اوکراین و اعمال تحریمهای بیشتر علیه مسکو استفاده کنند. آنها همچنین وعده دادهاند از اختیارات نظارتی کنگره برای بررسی دقیق سیاست خارجی ترامپ و منافع تجاری ویتکاف و کوشنر استفاده کنند.
تقلای ترامپ برای دستاورد در اوکراین؟
فایننشیالتایمز به نقل از چهار منبع آگاه مینویسد که دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، به مقامهای اروپایی و اوکراینی گفته است که میخواهد کییف تا اوایل ژانویه با روسیه به توافق صلح برسد؛ یعنی پیش از آنکه دموکراتها کنترل کنگره آمریکا را در دست بگیرند. ویتکاف و کوشنر در ماه جاری میلادی مذاکرات با اوکراین و روسیه را در ابوظبی از سر گرفتند. این مذاکرات پس از وقفهای هشتماهه که در پی جنگ ایران ایجاد شده بود، دوباره آغاز شده است.
به گفته افرادی که از این گفتوگوها اطلاع دارند، کوشنر و ویتکاف در روزهای اخیر مجموعهای از دیدارها را با مقامهای روس، اوکراینی و اروپایی در مسکو، دوبلین و برلین برگزار کردهاند و در این دیدارها بر فوریت دستیابی به توافق تأکید کردهاند. یکی از مقامهای اروپایی پس از دیدار با کوشنر و ویتکاف گفت: «آمریکاییها فشار زیادی وارد میکنند و نگرانیهایی وجود دارد مبنی بر اینکه برای رسیدن به هرگونه توافق، اوکراین باید امتیازات بسیار زیادی بدهد.» یک مقام دیگر گفت: «آمریکاییها عجله دارند، اما پوتین عجلهای ندارد.»
یک مقام ارشد اوکراینی گفت تعیین چنین ضربالاجلی نگرانیها در کییف را افزایش داده است؛ نگرانی از اینکه ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، پیش از آنکه دموکراتها کنترل کنگره را به دست بگیرند، مجبور شود با شرایط مورد نظر مسکو به توافق برسد. این مقام ارشد اوکراینی گفت: «ترامپ پوتین را دوست دارد و میخواهد تا ژانویه همهچیز را تمام کند.» او خاطرنشان کرد که اگر توافق پیش از ژانویه حاصل شود، روسیه «میتواند به شرایط بهتری دست پیدا کند.»
خواستههای مسکو از اروپا
آمریکا تاکنون اوکراین را برای پذیرش امتیازات مشخص در برابر روسیه تحت فشار نگذاشته است. بااینحال، پوتین روز پنجشنبه، پس از نشست خود با ترامپ و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در شنژن، خواستار آن شد که اوکراین و متحدان اروپاییاش «مصالحهها» و «واقعیتها» را بپذیرند. این خواستهها شامل مطالبه دیرینه مسکو برای واگذاری بخشی از خاک اوکراین در منطقه راهبردی دونباس، واقع در خط مقدم جنگ، به روسیه است. ممنوعیت عضویت آینده اوکراین در ناتو و محدود کردن نیروهای مسلح این کشور نیز از دیگر خواستههای روسیه به شمار میروند. روسیه همچنین خواستار تغییرات گسترده در نظم امنیتی اروپا پس از جنگ سرد شده است؛ تغییراتی که بر اساس آن، ناتو باید استقرار نیروها و تسلیحات خود را از جناح شرقی این ائتلاف کاهش دهد.
کوشنر، زلنسکی و ویتکاف در دوبلین/عکس از آسوشیتدپرس
به گفته دو مقام آمریکایی، مقامهای واشنگتن همچنین مطرح کردهاند که ترامپ ممکن است در نشست گروه ۲۰ که ماه آینده در میامی میزبان آن خواهد بود، با رهبران اروپایی درباره راههای پایان دادن به جنگ گفتوگو کند؛ اما یک مقام ارشد فرانسوی گفت در نشست گروه ۲۰ هیچ مذاکرهای با اروپاییها درباره اوکراین انجام نخواهد شد، زیرا اوکراین به این نشست دعوت نشده است. ترامپ پوتین را به این نشست دعوت کرده است، هرچند رهبر روسیه هنوز اعلام نکرده که در آن شرکت خواهد کرد یا نه.
مقامهای اوکراینی محدودیتهای سرعتی اخیر اعمالشده بر استارشیلد، نسخه نظامی سامانه ارتباطات ماهوارهای استارلینک متعلق به شرکت اسپیسایکسِ ایلان ماسک، را در کنار تأخیرهای ماههای اخیر در تحویل موشکهای رهگیر پاتریوت، بخشی از تلاش آمریکا برای تضعیف موقعیت کییف و افزایش فشار بر این کشور بهمنظور پذیرش امتیازاتی به روسیه تفسیر کردهاند. مقام ارشد اوکراینی اقدامات دولت ترامپ را «انتخابی آشکار» برای کمک به مسکو در دستیابی به شرایط مطلوبتر در مذاکرات صلح توصیف کرد.
مذاکرات بهتازگی وارد بررسی مطالبات روسیه درباره مسائل امنیتی گستردهتر در اروپا شده است؛ مسائلی که پوتین گفته باید بخشی از هرگونه توافق نهایی باشند. این مسئله احتمال موافقت مسکو با توافق سریع مورد نظر ترامپ را حتی کمتر میکند؛ مگر آنکه اوکراین و متحدان اروپاییاش تسلیم خواستههای روسیه شوند.
مطالبات روسیه که در سندی موسوم به «سند غیررسمی» (Non-paper) مطرح شده بودند، اصطلاحی برای اسنادی که مواضع غیررسمی طرفها را با هدف پیشبرد مذاکرات بیان میکنند، به همین موارد محدود نمیشدند. مسکو خواستار آن شده بود که ناتو زیرساختهای نظامی خود در اروپای شرقی را به سطح سال ۱۹۹۷ بازگرداند؛ سالی که این ائتلاف و روسیه یک مجمع همکاری مشترک تأسیس کردند.
این سند همچنین بر خارج کردن موشکهایی که توانایی رسیدن به خاک روسیه را دارند از کشورهای مختلف اروپا و قفقاز تأکید میکرد. افزون بر این، مسکو خواستار پس گرفتن پیشنهادهای فرانسه و بریتانیا برای گسترش چتر حمایتی هستهای خود به دیگر کشورهای اروپایی شده بود. مذاکرهکنندگان اروپایی این مطالبات را مواضعی حداکثری توصیف کردند که با هدف تعیین موضع اولیه در مذاکرات مطرح شدهاند، نه بهعنوان طرحی برای توافق نهایی.
ناتو در چارچوب توافقهایی که با روسیه منعقد کرده بود، زیرساختهای نظامی قابلتوجهی در کشورهای عضو شرقی خود ایجاد نکرده است؛ بهاستثنای سامانههای راداری در لهستان و رومانی و پایگاهی برای یک واحد آلمانی که قرار است بهطور دائمی در لیتوانی مستقر شود. استقرار دائمی این واحد آلمانی واکنشی به تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین بود.
اختلاف اروپا و ایالات متحده
کشورهای اروپایی خواهان آن هستند که ابتدا آتشبس برقرار شود و پس از آن، گفتوگو درباره چارچوب امنیتی گستردهتر اروپا در دستور کار قرار گیرد. این کشورها خواستار برخورداری از نقشی رسمی در مذاکرات شدهاند. روسیه نیز اعلام کرده است که هرگونه توافق نهایی به مشارکت و نظر آنها نیاز خواهد داشت؛ بااینحال، پوتین هنوز با گسترش دامنه مذاکرات موافقت نکرده و گفته است کرملین تنها پس از آن تصمیم خواهد گرفت که مقامهای اروپایی با همتایان خود در مسکو دیدار کنند.
مقامهای آمریکایی در پی آن هستند که اختلافات ارضی و مسائل گستردهتر مربوط به امنیت اروپا را بهطور همزمان حلوفصل کنند؛ زیرا هر دو موضوع را برای پایان دادن به جنگ ضروری میدانند. آمریکا همچنین اعلام کرده است که مسکو با توافقی احتمالی موافقت دارد که بر اساس آن، کشورهای غربی تضمینهای امنیتی به اوکراین ارائه کنند؛ تضمینهایی که بر اساس ماده ۵ پیمان ناتو، یعنی بند مربوط به دفاع متقابل اعضای این ائتلاف، طراحی شده باشند.
دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین روز پنجشنبه در نشست شنژن به یکدیگر خوشآمد میگویند/عکس از خبرگزاری فرانسه
جرد کوشنر روز پنجشنبه در برلین گفت: «فکر میکنم رئیسجمهور ترامپ با چنین چیزی موافق است، اما بدیهی است که انجام این کار باید در راستای منافع آمریکا باشد. فکر میکنم روسها را با این ایده همراه کردهایم که هرگونه تضمین امنیتی برای اوکراین باید بر اساس ماده ۵ باشد.»
روز جمعه، از ترامپ درباره احتمال گسترش این تضمین امنیتی به اوکراین و اینکه آیا در اینباره با پوتین گفتوگو کرده است یا نه، سؤال شد. او پاسخ داد: «طرف ما مطالبی را مطرح خواهد کرد، چون این هم بخشی از جنگ روابط عمومی است. ما چیزهایی خواهیم گفت و آنها هم چیزهایی خواهند گفت.»
اما سرگئی ریابکوف، معاون وزیر خارجه روسیه که در دور اخیر مذاکرات در ابوظبی حضور داشت، روز جمعه به نقل از خبرگزاری اینترفکس گفت: «حتی فرمولی که به معنای عضویت شبهناتویی کییف باشد... برای ما گزینهای ناپذیرفتنی است. آنها باید مصونیت و خدشهناپذیری مطالبه ما را به رسمیت بشناسند؛ اینکه [اوکراین] هرگز نمیتواند به ناتو بپیوندد. وقتی این اتفاق بیفتد، فکر میکنم میتوانیم درباره مسئله تضمینهای امنیتی گفتوگو کنیم.»
عضویت اوکراین در ناتو؟
در همین حال، والاستریتژورنال به نقل از منابع آگاه مینویسد که در مذاکرات محرمانه صلح طی چند ماه گذشته، کوشنر ایدهای را مطرح کرده است که پیشتر تصور میشد از همان ابتدا با مخالفت قطعی روبهرو خواهد شد: عضویت اوکراین در ناتو در ازای واگذاری بخشی از خاک این کشور به روسیه. به گفته افرادی که در مذاکرات مشارکت داشتهاند، این ایده طی ماههای اخیر در چندین گفتوگو میان مقامهای اروپایی و کوشنر و همچنین استیو ویتکاف، فرستاده دیگر ترامپ، مطرح شده است.
به گفته افراد آگاه از این گفتوگوها، جدیدترین مورد هفته گذشته در یک فرودگاه نظامی در دوبلین رخ داد؛ جایی که کوشنر درباره احتمال عضویت اوکراین در ناتو با ولودیمیر زلنسکی و مقامهای اروپایی گفتوگو کرد. در آنجا، فرستادگان آمریکا با زلنسکی، رستم عمروف، مشاور او و شماری از مشاوران امنیت ملی کشورهای اروپایی دیدار کردند.
یکی از پیشنهادهای ایالات متحده خواستار آن است که اوکراین به عنوان بخشی از یک توافق صلح، سرزمینهایی را که هنوز در دونباس کنترل میکند، واگذار کند؛ منطقهای که کییف و مسکو در آن به شدت جنگیدهاند/عکس از ZUMA Press
این موضوع همچنین دستکم در یکی از دیدارهای هفته گذشته در امارات متحده عربی مطرح شد. کوشنر و ویتکاف در آنجا در مجموعهای از نشستها با اوکراینیها، اروپاییها و روسها دیدار میکردند تا درباره توافقی برای پایان دادن به جنگ مذاکره کنند. یکی از رهبران اروپایی نیز گفته است که این ایده حتی در ماه آگوست، در یک تماس تلفنی مطرح شده بود. به گفته افرادی که در مذاکرات مشارکت دارند، آمریکا در گفتوگوهای اخیر دو سناریوی احتمالی را مطرح کرده است:
سناریوی نخست مستلزم آن است که اوکراین مناطقی را که هنوز در منطقهای از شرق این کشور به نام دونباس در کنترل دارد، واگذار کند؛ منطقهای که دو طرف در بخش عمدهای از جنگ در آن با یکدیگر درگیر بودهاند. در مقابل، اوکراین عضویت کامل در ناتو را به دست خواهد آورد؛
سناریوی دوم این است که درگیریها در امتداد خط مقدم کنونی متوقف و منجمد شود؛ وضعیتی که بخشی از سرزمین دونباس را همچنان در اختیار اوکراین باقی میگذارد. در این سناریو، اوکراین از طریق یک پیمان بینالمللی با آمریکا و احتمالاً متحدان اروپایی، تضمینهای امنیتی دریافت میکند تا در برابر حمله احتمالی آینده روسیه از آن محافظت شود.
مطرح شدن ایده عضویت اوکراین در ناتو نشان میدهد واشنگتن برای شکستن بنبست مذاکرات میان روسیه و اوکراین تا چه اندازه ممکن است حاضر به پیشروی باشد. ترامپ و دولتهای پیشین آمریکا از اعطای عضویت به اوکراین در این ائتلاف نظامی خودداری کردهاند؛ زیرا نگران بودهاند چنین اقدامی غرب را به رویارویی با مسکو بکشاند. برخی رهبران اروپایی نیز همین نگرانی را دارند.
آیا پوتین خسته شده است؟
کوشنر روز پنجشنبه گفت دولت روسیه با ارائه تضمینهای امنیتی مشابه تضمینهای ناتو به اوکراین «احساس راحتی» پیدا کرده است. او و ویتکاف روز پنجشنبه در برلین با کشورهای حامی اوکراین دیدار کردند تا درباره تأمین مالی آینده و تضمینهای امنیتی برای کییف گفتوگو کنند. کوشنر گفت: «اگر این تضمینها نقض شوند، بازدارندگی عظیمی ایجاد خواهد شد و پیامدهای بسیار سنگینی در پی خواهد داشت.» او با اشاره به اینکه ترامپ با ارائه چنین تضمینهایی موافق است، افزود: «باید آنقدر آن را قدرتمند طراحی کنید که امیدوار باشید هرگز نیازی به استفاده از آن پیدا نکنید، چون بازدارندگی آن بهاندازه کافی قوی است.»
پوتین در نشست سهجانبه شنژن در 19 نوامبر 2026/عکس از استخر مطبوعاتی
به گفته دو نفر از حاضران، ترامپ که در حال بازگشت از نشست خود با پوتین و شی بود، از داخل هواپیمای ایر فورس وان با تلفن همراه کوشنر تماس گرفت و گفت پوتین از جنگ خسته شده و آماده است به توافق برسد. ترامپ در تماس تلفنی با رهبران اروپایی، از جمله زلنسکی، که در کنار کوشنر گرد هم آمده بودند، گفت اگر آنها با پوتین به توافق صلح برسند، میتوانند در هزینههای هنگفت حمایت از اوکراین صرفهجویی کنند.
موضوع پیشبرد درخواست عضویت اوکراین در ناتو در مذاکرات برلین مطرح شد، اما به گفته افرادی که در این نشست حضور داشتند، میزبانان آلمانی تمایلی به پیگیری آن نداشتند. فریدریش مرتس، صدراعظم ۷۰ ساله آلمان، به دستیاران خود گفته است که اوکراین در طول عمر او به عضویت ناتو درنخواهد آمد.
زلنسکی هفته گذشته گفت کییف همچنان در حال مذاکره با آمریکا و اروپا درباره تضمینهای امنیتی است و هرگونه توافقی باید به تأیید مردم اوکراین برسد. او گفت مذاکرهکنندگان آمریکایی این تضمینها را توافقنامههایی دوجانبه توصیف کردهاند؛ «مشابه آنچه اسرائیل دارد.» زلنسکی همچنین تأیید کرد که آمریکا ایده عضویت اوکراین در ناتو را مطرح کرده است. او به خبرنگاران گفت: «آمریکاییها این سؤال را مطرح کردند: اگر اوکراین به ناتو بپیوندد چه میشود؟ آیا اوکراین از دونباس عقبنشینی خواهد کرد؟»
با گذشت نزدیک به پنج سال از آغاز جنگ، روسیه هنوز نتوانسته است تمام منطقه دونباس را تصرف کند. اوکراین نگران است که واگذاری مناطقی که در این منطقه در کنترل دارد، به کرملین کمک کند تا در آینده حملات نظامی تازهای را ترتیب دهد. زلنسکی گفت: «من بارها گفتهام: اوکراین عقبنشینی نمیکند و سرزمین خود را به تروریستها واگذار نخواهد کرد.»
به گفته افراد مطلع از مذاکرات، نمایندگان روسیه در گفتوگوهای هفته گذشته در ابوظبی صراحتاً از اوکراین خواستند هرگونه بلندپروازی برای پیوستن به ناتو را کنار بگذارد. در سندی که میان مذاکرهکنندگان توزیع شده و والاستریت ژورنال آن را مشاهده کرده است، مسکو خواستار آن شده بود که اوکراین تمایل خود برای عضویت در ناتو را از قانون اساسیاش حذف کند. مذاکرهکنندگان روس همچنین اصرار داشتند که این ائتلاف متعهد شود هیچ نیروی نظامی یا تجهیزات نظامی در اوکراین مستقر نکند و ارسال تسلیحات غربی به کییف نیز متوقف شود.
دستاورد پوتین از نشست شنژن
درباره ارتباط احتمالی نشست سهجانبه شنژن با تحولات اوکراین، والاستریتژورنال در گزارشی دیگر مینویسد که قرار گرفتن در کنار دو تن از قدرتمندترین رهبران جهان، تقریباً پنج سال پس از آنکه حمله به اوکراین ولادیمیر پوتین را در بخش بزرگی از جهان غرب به چهرهای مطرود تبدیل کرد، یک موفقیت دیپلماتیک بزرگ برای رئیسجمهور روسیه بود؛ اما این دیدار در چین همچنین محدودیتهای روابط پوتین با ترامپ و شی را در دستیابی به اهداف مشترک نشان داد؛ چراکه هر سه قدرت منافع خاص خود را دنبال میکنند و درباره مسائل مهم ژئوپلیتیکی اختلافنظر دارند. این نشست فرصتی برای پوتین فراهم کرد تا جایگاه روسیه را در صحنه جهانی تقویت کند.
هانا نوته، مدیر بخش اوراسیا در مرکز مطالعات منع گسترش تسلیحات جیمز مارتین و نویسنده کتابی تازه درباره سیاست خارجی و امنیتی روسیه، گفت: «صرفِ حضور رهبران در کنار یکدیگر، جایگاه روسیه بهعنوان یک قدرت بزرگ، همتراز با آمریکا و چین، را تأیید میکند.»
به گفته یوری اوشاکوف، مشاور سیاست خارجی کرملین، دو رهبر درباره اوکراین و روابط دوجانبه گفتوگو کردند. او گفت پوتین پس از این دیدار در «حالوهوایی عالی» قرار داشت. بااینحال، اوشاکوف اذعان کرد که هیچیک از طرفین اظهارنظر مهم و قابلتوجهی مطرح نکردهاند و دیدار دوجانبه را عمدتاً مقدمهای برای نشست سهجانبه توصیف کرد.
رهبر کرملین ماهها برای برگزاری چنین دیداری با ترامپ و شی تلاش کرده بود. این نشست برای پوتین فرصتی فراهم کرد تا مواضع خود درباره اوکراین و تلاشهای روسیه برای ایجاد یک معماری امنیتی جدید را مطرح کند؛ نظمی که مسکو امیدوار است برخی جنبههای نظم پس از جنگ سرد، از جمله گسترش ناتو به سمت شرق، را به عقب بازگرداند.
پوتین جنگ در اوکراین را، تا حدی، با هدف معکوس کردن روند افول نفوذ روسیه و بازگرداندن جایگاه این کشور در میان قدرتهای بزرگ جهان آغاز کرد. احتمال دستیابی به توافقی گستردهتر درباره اوکراین یا نظم امنیتی جهانی، نگرانی مقامهای اروپایی و اوکراینی را برانگیخته است؛ مقامهایی که با کنار گذاشته شدن از مذاکرات مربوط به امنیت خودشان مخالفاند.
افول راهبردی کرملین و کماعتنایی پکن
پوتین شاهد بوده است که آمریکا و چین بهتدریج از نفوذ مسکو کاستهاند؛ پکن در حال کاهش نفوذ روسیه در آسیای مرکزی بوده و ناتو نیز به سمت شرق گسترش یافته است. با وجود روابط شخصی گرم ترامپ با پوتین، رئیسجمهور آمریکا همچنین بر تلاشهایی برای گسترش نفوذ آمریکا در حیاطخلوت شوروی سابق، که زمانی تحت سلطه کرملین بود، نظارت داشته است. به نظر نمیرسد هیچیک از این دو کشور حاضر باشند از نفوذ خود چشمپوشی کنند.
شی شخصاً به هنگام ورود ترامپ به چین از او استقبال کرد/عکس از استخر مطبوعاتی
تفاوت اولویتها حتی در نحوه اجرای تشریفات دیپلماتیک نشست نیز آشکار بود. شی روز چهارشنبه شخصاً در فرودگاه از ترامپ استقبال کرد و او را در آغوش گرفت. جنگندهها نیز بهصورت نمایشی بر فراز محل فرود هواپیمای رئیسجمهور آمریکا پرواز کردند. در مقابل، کای چی، یکی از مقامهای ارشد چین، از پوتین استقبال کرد.
البته کای چی از نزدیکترین افراد مورد اعتماد شی به شمار میرود و شی در گفتوگوی جداگانه خود با پوتین، از روابط «مستحکم و تزلزلناپذیر» روسیه و چین ستایش کرد؛ بااینحال، استقبال گرم شی از ترامپ نشاندهنده عزم پکن برای مدیریت روابط با واشنگتن بود؛ رقیب راهبردی اصلی چین و قدرتی اقتصادی که بسیار بزرگتر از روسیه است.
چین از زمان حمله روسیه به اوکراین، یک پشتوانه اقتصادی حیاتی برای مسکو فراهم کرده است؛ اما این دیدار نشان داد که پکن همچنان اولویتهای خود را دنبال میکند و صرفاً در مسیر دستورکار دیپلماتیک پوتین حرکت نمیکند.
عباس گالیاموف، تحلیلگر سیاسی و نویسنده پیشین سخنرانیهای پوتین، گفت: «بازگشت پوتین و اساساً فراهم شدن امکان برگزاری چنین دیداری، تقریباً بهطور انحصاری مدیون ترامپ است؛ زیرا وقتی رئیسجمهور قدرتمندترین کشور جهان با کسی مانند یک همتراز رفتار میکند، دشوار است که همچنان او را مطرود نگه داشت.»
اما این دستاوردهای تاکتیکی در شرایطی حاصل شدهاند که روسیه از نظر راهبردی رو به افول است. به گفته تحلیلگران، رشد اقتصادی روسیه متوقف شده، محبوبیت پوتین کاهش یافته و افزایش سرسامآور هزینههای نظامی فشار زیادی بر منابع مالی عمومی وارد کرده است؛ بهطوریکه برخی مناطق ناچار شدهاند پرداخت کمکهزینه به خانوادههای سربازان کشتهشده را کاهش دهند. گالیاموف گفت: «روسیه در دوران پوتین بیش از پیش به اتحاد جماهیر شوروی شباهت پیدا میکند؛ دستاوردهای تاکتیکی فراوان، درحالیکه از نظر راهبردی در حال افول است.»