اکوایران: ترامپ، شی و پوتین در حال برگزاری نشستی سهجانبه و بیسابقه هستند که در آن گفتهاند درباره جنگ اوکراین و کنترل تسلیحات هستهای گفتوگو خواهند کرد. ایران، تجارت و هوش مصنوعی نیز از جمله دیگر مواردی است که انتظار میرود پیرامون آنها مذاکراتی انجام بشود.
آغاز نشست سهجانبه تاریخی
به نوشته خبرگزاری رویترز، رهبران سه قدرت هستهای بزرگ جهان، در اطراف میزی بزرگ و گرد در ویلایی در شهر شنژن در جنوب چین نشستهاند و به نوبت اظهارات آغازین خود را بیان کردهاند. رسانههای دولتی چین اعلام کردند که ریاست این نشست بر عهده شی جینپینگ است. به گفته تحلیلگران، با توجه به اختلافات عمیق سه کشور درباره اوکراین، ایران، تسلیحات هستهای و تجارت، بعید است مذاکرات سهجانبه به توافقهای مهمی منجر شود. بااینحال، این نشست موجب نگرانی کشورهای کوچکتر شده است؛ کشورهایی که بیم دارند منافعشان در مذاکرات قدرتهای بزرگ نادیده گرفته شود. ترامپ پیش از آغاز نشست، جداگانه با شی و پوتین دیدار کرده و هر دو را «دوست» خود خوانده بود.
ترامپ در اظهارات آغازین خود در نشست سهجانبه، همچنین پیشنهاد کرد که آمریکا، روسیه و چین برای مقابله با دیوان کیفری بینالمللی با یکدیگر متحد شوند. ترامپ خطاب به شی و پوتین گفت: «در یکی دیگر از حوزههای همکاری بالقوه میان ما، پیشنهادهایی برای حفاظت از حاکمیت ملی کشورهای خود در برابر سازمانهای جهانیگرای سرکش، مانند دیوان کیفری بینالمللی، مطرح خواهم کرد.» او افزود که این دادگاه «از کنترل خارج شده و به باور من، همه ما توافق داریم که بهطور جدی از حدود صلاحیت خود فراتر رفته است.»
ترامپ گفت: «ما واقعاً در حال تاریخسازی هستیم. هر سه نفر ما موضوعات زیادی برای گفتوگو داریم. هیچ صلحی هرگز از طریق از دست دادن فرصتهای تعامل و گفتوگو شکل نگرفته است.»
پوتین گفت سه کشور «منافع مشترک متعددی در حلوفصل مناقشات منطقهای، از جمله آشکارا مناقشه اوکراین» دارند. شی برخلاف ترامپ و پوتین، اشاره مستقیمی به اوکراین نکرد، اما گفت: «تاریخ به ما میآموزد که وقتی قدرتهای بزرگ در هماهنگی با یکدیگر زندگی میکنند، جهان در صلح است؛ اما وقتی قدرتهای بزرگ با یکدیگر درگیر میشوند، جهان دچار آشوب میشود.»
به گزارش خبرگزاری دولتی چین، شینهوا، شی جینپینگ گفت ایالات متحده باید در قبال تایوان «کار درست» را انجام دهد تا از بروز عقبگردهای جدی در روابط چین و آمریکا جلوگیری شود. شی گفت روابط چین و آمریکا در مجموع باثبات بوده است. او افزود دو کشور باید «فهرست همکاریها را گسترش دهند و فهرست اختلافات را کوتاهتر کنند» و همزمان، اختلافات حلنشده را به شکلی سازنده مدیریت کنند.
بیانیه مشترک نشست سهجانبه
خبرگزاری رویترز متن کامل بیانیه مشترک این نشست را به نقل از رسانههای دولتی چین، به شرح زیر منتشر کرده است:
«شی جینپینگ، رئیسجمهور جمهوری خلق چین، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور فدراسیون روسیه، و دونالد جی. ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، در تاریخ ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر شنژن دیدار کردند.
رؤسای جمهور روسیه و آمریکا از چین بهدلیل میزبانی این نشست سهجانبه تاریخی قدردانی کردند. سه رئیسجمهور درباره وضعیت کنونی بینالمللی تبادلنظر عمیقی داشتند و بر تعهد خود به حفظ ثبات راهبردی و امنیت بینالمللی تأکید کردند.
۱. چین، روسیه و ایالات متحده، بهعنوان اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، متعهد شدند که سازمان ملل را اصلاح کنند تا این نهاد بتواند بهطور مؤثرتری به چالشهای جهانی پاسخ دهد و با مأموریت بنیادین خود در زمینه حفظ صلح و امنیت بینالمللی مطابقت بیشتری پیدا کند.
۲. سه کشور قصد دارند تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده را بهمنظور تأمین منافع همه کشورها افزایش دهند. آنها بار دیگر بر اهمیت جریان باثبات انرژی تأکید کردند.
۳. سه رئیسجمهور اذعان کردند که اصل رضایت دولتها و احترام به مصونیت مقامات دولتی از اهمیت اساسی برخوردار است. آنها توافق کردند که دیوان کیفری بینالمللی و نهادهای مشابه دیگر نباید از صلاحیت قضایی خود سوءاستفاده کنند.
۴. سه رئیسجمهور بار دیگر تأکید کردند که جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و هرگز نباید آغاز شود. سه کشور گفتوگوهایی را درباره کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش تسلیحات هستهای برگزار خواهند کرد.»
دو دستور کار نشست: تسلیحات هستهای و جنگ اوکراین
در همین رابطه به نوشته خبرگزاری آسوشیتدپرس، این رویداد ممکن است نقطه عطفی در تاریخ جهان باشد یا صرفاً به یک فرصت عکاسی تبدیل شود که خیلی زود به فراموشی سپرده خواهد شد. ترامپ این نخستین دیدار سهجانبه با شی و پوتین، دو رقیب اصلی آمریکا، را فرصتی برای مذاکره درباره قواعد کنترل تسلیحات هستهای و آغاز روند حلوفصل جنگهای اوکراین و ایران معرفی کرده بود. بااینحال، کارشناسان از ابتدا انتظارات چندانی برای دستیابی به توافقهای بزرگ نداشتند.
پوتین، شی و ترامپ در شنژن، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶/عکس از طریق خبرگزاری رویترز
شبکه تلویزیونی دولتی چین، سیسیتیوی، گزارش داد که شی به دو رهبر دیگر گفته است به باور او سلاحهای هستهای باید ممنوع و نابود شوند و خواستار ایجاد جهانی عاری از سلاح هستهای شده است. پوتین نیز به تاریخ مشترک روسیه، چین و آمریکا بهعنوان «پیروزمندان جنگ جهانی دوم» اشاره کرد و گفت: «ما مسئولیت مشترکی برای حفظ صلح بینالمللی بر عهده داریم.»
آخرین پیمان کنترل تسلیحات هستهای میان روسیه و آمریکا، موسوم به «استارت جدید» (New START)، در ماه فوریه منقضی شد. ترامپ گفته است خواهان توافقی «جدید، بهتر و مدرنسازیشده» است که چین را نیز دربر بگیرد. بااینحال، انگیزه چین برای پذیرش محدودیتها کمتر است؛ زیرا زرادخانه هستهای این کشور با بیش از ۶۰۰ کلاهک، بهمراتب کوچکتر از زرادخانه آمریکا و روسیه است که هر یک بیش از پنج هزار کلاهک برآورد میشود. ترامپ گفت: «وقتی سلاح هستهای داشته باشید، کنار گذاشتن آن بسیار دشوار است. بنابراین واگذار کردن این سلاحها کار آسانی نیست.»
داریل کیمبال، مدیر اجرایی انجمن کنترل تسلیحات، گفت نمایش دیپلماتیک ترامپ در بهترین حالت میتواند آغازگر روندی باشد که در نهایت به مذاکرات مستمر برای کاهش زرادخانههای هستهای منجر شود. کیمبال گفت: «ما به چیزی فراتر از نمایش دیپلماتیک و فرصتهای عکاسی ترامپ، شی و پوتین در نشست اپک نیاز داریم. بعید است یک دیدار بهتنهایی دستاوردهای چشمگیری به همراه داشته باشد.»
رهبران درباره ایران و تجارت نیز گفتوگو کردند
پیش از آغاز نشست سهجانبه در بعدازظهر پنجشنبه، رئیسجمهور ایالات متحده دیداری دوجانبه با شی برگزار کرد. این سومین دیدار مهم دو رهبر در سال جاری بود. ترامپ از دوستی خود با شی و علاقه مشترکشان به ادامه انتقال نفت از تنگه هرمز تمجید کرد؛ گذرگاهی که در جریان جنگ ایران به یکی از کانونهای اصلی حملات تبدیل شده است. ترامپ همچنین تلویحاً گفت که شی را برای خرید بیشتر محصولات کشاورزی آمریکا تحت فشار خواهد گذاشت. شی گفت روابط آمریکا و چین در دوران ریاستجمهوری ترامپ «بهطور کلی باثبات بوده و بهبود یافته است.»
شی، پوتین و ترامپ روز پنجشنبه در حاشیه نشست اپک (APEC) در شنژن، چین، در یک نشست سهجانبه شرکت میکنند/عکس از اسپوتنیک
خبرگزاری رسمی شینهوا گزارش داد که شی در گفتوگو با ترامپ مسئله تایوان را مطرح کرده و گفته است دو کشور باید ارتباطات خود را در زمینه مسائل اقتصادی و تجاری بهبود دهند. ترامپ همچنین دیدار جداگانهای با پوتین را به برنامه روز پنجشنبه خود اضافه کرد. این نخستین بار بود که دو رهبر پس از مذاکراتشان در آلاسکا در سال گذشته با یکدیگر گفتوگو میکردند؛ مذاکراتی که نتوانست به توافقی برای کاهش تنش در جنگ روسیه علیه اوکراین منجر شود.
ترامپ پس از پیوستن به پوتین برای دیدار دوجانبه در حاشیه نشست همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه گفت: «ممکن است اتفاقات فوقالعادهای از این دیدار حاصل شود؛ یا دستکم آغازگر اتفاقات خوبی باشد.» او پوتین را «دوست من» خطاب کرد. ترامپ پس از دست دادن با پوتین گفت: «ما سالهای زیادی رابطه بسیار خوبی داشتهایم.» این دیدار حدود ۴۰ دقیقه طول کشید.
ترامپ بارها از رابطه شخصی خوب خود با پوتین سخن گفته است؛ این در حالی است که روابط آمریکا و اوکراین در هفتههای اخیر بهشدت تیره شده است. ترامپ با اعمال تحریمهای تازه علیه روسیه مخالفت کرده و در همین حال، اختلال در پشتیبانی ماهوارهای از پهپادهای اوکراینی، موقعیت کییف را در جنگ تضعیف کرده است.
ستایش ترامپ از روابط شخصی خود، درحالیکه رابطه شی و پوتین مستحکمتر است
جاهطلبیهای رئیسجمهور آمریکا یادآور دورانی از سیاست قدرتهای بزرگ است که در آن کشورهای ثروتمندتر خود را محق میدانستند درباره سرنوشت کشورهای ظاهراً ضعیفتر تصمیم بگیرند. ترامپ با چین و روسیه، بدون حضور اوکراین یا کشورهایی مانند آلمان، فرانسه، بریتانیا، ژاپن و کره جنوبی مذاکره میکند؛ کشورهایی که آنها نیز در نتایج احتمالی این گفتوگوها منافع مهمی دارند.
عکس از خبرگزاری فرانسه
ترامپ مدتهاست باور دارد توانایی او در ایجاد روابط شخصی با رهبران دیگر، به دیپلماسیاش برتری میبخشد. شی روز چهارشنبه با استقبال از هواپیمای ریاستجمهوری آمریکا در باند فرودگاه، به غرور ترامپ میدان داد. دو رهبر هنگام دست دادن، یکدیگر را در آغوشی کوتاه و یکطرفه گرفتند.
بااینحال، به نظر نمیرسد ترامپ همیشه از همان رابطه عمیق و مبتنی بر منافع مشترکی برخوردار باشد که میان شی و پوتین وجود دارد. با وجود تمام تمجیدهایی که رئیسجمهور آمریکا از این دو رهبر کرده، گرمی روابط همیشه به همان اندازه از سوی آنها پاسخ داده نشده است. شی روز چهارشنبه در حاشیه نشست اپک، پوتین را «دوست قدیمی من» خطاب کرد. رهبر روسیه نیز در پاسخ، شی را «دوست عزیز من» نامید.
چین پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، از نظر اقتصادی به مسکو کمک کرده است. این حمایت، پس از اعمال تحریمهای جدید آمریکا و متحدانش، به پوتین یک منبع حیاتی برای تأمین مالی داده است. در مقابل، زمانی که شی در ماه سپتامبر برای یک سفر رسمی به کاخ سفید رفت، در برخورد با ترامپ بسیار محتاطتر بود و گفت دو طرف به «رابطهای شخصی و ارتباطی مستمر» دست یافتهاند.
قرار است ترامپ و شی در مجموع چهار بار در سال جاری میلادی با یکدیگر دیدار کنند. آخرین دیدار آنها در ماه دسامبر و در حاشیه نشست گروه ۲۰ برگزار خواهد شد؛ نشستی که در باشگاه گلف ترامپ نشنال دورال در ایالت فلوریدا برگزار میشود.
بااینحال، روز پنجشنبه نشانههایی از تنش در روابط آمریکا و چین نیز دیده شد؛ آن هم با وجود تمجیدهای ترامپ از شی. مقامهای چینی مانع حضور آنماری هوردرن، خبرنگار بلومبرگ، در نشست سهجانبه شدند. این اتفاق پس از آن رخ داد که او در نشست قبلی ترامپ و شی پرسشی مطرح کرده بود. تلویزیون چین ویدئویی از ترامپ پخش کرد که در آن به نظر میرسید خوابآلود است. در مقابل، کاخ سفید کلیپی منتشر کرد که ترامپ را در حال کمک به شی هنگام بالا رفتن از پلهبرقی نشان میداد.
آیا آنها بهراستی «در حال تاریخسازی» هستند؟
واشنگتنپست در گزارش خود پیرامون برگزاری این دیدار مینویسد که نخستین گردهمایی رهبران آمریکا، چین و روسیه نشانه دیگری از پایان نظم جهانی تکقطبی تحت سلطه ایالات متحده بود؛ و همزمان نشان میداد نظمی که ممکن است جایگزین آن شود، واقعیتی نامطمئنتر و بیثباتتر خواهد بود. سه رهبر پشت میزی بزرگ، گرد و چوبی نشسته بودند و تابلوی عظیمی با منظرهای از طبیعت چین در بالای سرشان قرار داشت. ترامپ افزود: «هیچ مشکلی تاکنون با روش قدیمیِ خودداری از گفتوگو درباره آنها حل نشده است.»
شی پیش از یک دیدار دوجانبه از ترامپ استقبال میکند، شنژن، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶/عکس از خبرگزاری رویترز
بااینحال، سه کشور همچنان بر سر جاهطلبیهای متعارض و برداشتهای بهشدت متفاوت خود از شکل نظم جهانی جدید اختلاف دارند. روسیه و آمریکا درگیر جنگهایی هستند و پکن نیز با مشکلات اقتصادی فزایندهای روبهروست و تمایل چندانی ندارد مسئولیت رهبری جهانیای را بر عهده بگیرد که از نظر تاریخی ایالات متحده ایفا کرده است. وجه اشتراک هر سه رهبر، تمایل به فعالیت بدون محدودیت در حوزههای نفوذ خودشان است. پوتین میخواهد واشنگتن در اوکراین مانع اقدامات او نشود. شی میخواهد آمریکا ادعای چین مبنی بر تعلق تایوانِ خودمختار به این کشور را بپذیرد. ترامپ نیز بیرون راندن نفوذ چین و روسیه از نیمکره غربی را به یکی از محورهای اصلی آنچه «دکترین دانرو» مینامد، تبدیل کرده است؛ دکترینی که هدف آن احیای سلطه آمریکا در این منطقه است.
نشانه چندانی وجود نداشت که سه رهبر بتوانند درباره مهمترین موضوعات مطرحشده در این نشست پیشرفتی حاصل کنند: جنگهای اوکراین و ایران و گسترش تسلیحات هستهای؛ اما برای مردانی که در مرکز توجه قرار داشتند، صرفاً گرد هم نشستن خودِ هدف بود.
این دیدار در ویلای کیلین برگزار شد؛ مهمانسرایی دولتی و دورافتاده در دامنه تپههای شنژن که میزبان نخبگان سیاسی چین و مقامات خارجی بوده است. ترامپ پیش از این نشست، از این گردهمایی تاریخی برای تقویت تصویر خود بهعنوان یک صلحطلب جهانی استفاده کرد؛ آن هم در کنار دو رهبر اقتدارگرا که مدتهاست تحسینشان میکند.
ترامپ پیش از نشست در مصاحبهای با شبکه فاکسنیوز گفت: «تمام عمرم میخواندم که نباید اجازه داد روسیه و چین با هم متحد شوند. این یکی از اصول بدیهی سیاست یا جنگ بود. هر دوی آنها ترامپ را دوست دارند. اما بعد از من چه اتفاقی میافتد؟ این را نمیتوانم به شما بگویم.»
او در شرایطی واشنگتن را ترک کرد که حزب جمهوریخواه در پی شکستهای انتخاباتی میاندورهای دچار آشفتگی شده بود. ترامپ مشتاق بود از دو سال پایانی ریاستجمهوری خود برای تثبیت میراثش در عرصه جهانی استفاده کند. او هنگام عزیمت به آسیا گفت: «فرصت داریم کارهای زیادی انجام دهیم.»
نشست سهجانبه: نمایش شکست انزوا برای پوتین
هنگامی که ترامپ روز چهارشنبه وارد شنژن شد، شی با تشریفاتی باشکوه از او استقبال کرد؛ همان نوع استقبالی که ترامپ به آن علاقه دارد. شی شخصاً در باند فرودگاه به استقبال او رفت؛ اقدامی که برای نخستین بار از سوی یک رئیسجمهور چین انجام میشد. همچنین پرواز نمایشی و رنگارنگ هواپیماهای نظامی برای استقبال از ترامپ ترتیب داده شد؛ درست همانطور که ترامپ هنگام ورود شی به آمریکا در ماه سپتامبر چنین استقبالی از او به عمل آورده بود.
ترامپ پیش از ضیافت خوشآمدگویی نشست همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (APEC) در شنژن، استان گوانگدونگ، جنوب چین، در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، با پوتین دست میدهد، درحالیکه شی در کنار آنها ایستاده است/عکس از طریق رویترز
ترامپ درباره آنچه امیدوار بود در شنژن با شی و پوتین به دست آورد، جز آغاز مذاکرات درباره کنترل تسلیحات هستهای، توضیح چندانی نداد. مقامهای آمریکایی نیز احتمال دستیابی به توافقی مهم را کماهمیت جلوه دادند. ترامپ در مصاحبه با فاکسنیوز اذعان کرد که دستیابی به توافقی برای کاهش زرادخانههای هستهای دشوار خواهد بود. او گفت: «وقتی آنها به من نگاه میکنند و میگویند: بسیار خب، ما این کار را انجام میدهیم، اما آیا شما حاضر هستید تعداد سلاحهای هستهای خود را ۲۰۰۰ فروند کاهش دهید؟... این کار دشواری است. برای من دشوار است و احتمالاً برای آنها هم دشوار خواهد بود.»
پیمان پیمان کاهش تسلیحات راهبردی جدید، موسوم به «استارت نو» (New START)، آخرین توافقی بود که زرادخانههای هستهای راهبردی واشنگتن و مسکو را محدود میکرد. این پیمان در اوایل سال جاری میلادی منقضی شد. ترامپ خواهان توافقی گستردهتر است که چین را نیز دربر بگیرد؛ کشوری که رشد سریع قدرت هستهای آن، تلاشها برای خلع سلاح هستهای را با پیچیدگیهای تازهای روبهرو کرده است.
ترامپ همچنین بارها احتمال داده بود که سفرش به آسیا شامل دیدار با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، نیز بشود؛ کشوری که در حال توسعه زرادخانه هستهای خود است. اما با پایان نشست سهجانبه، هیچ نشانهای از برگزاری دیدار ترامپ و کیم دیده نمیشد. برای پوتین، این گردهمایی به معنای بازگشتی دیپلماتیک و چشمگیر بود؛ آن هم نزدیک به پنج سال پس از تهاجم روسیه به اوکراین که او را به چهرهای مطرود در عرصه بینالمللی تبدیل کرد.
ترامپ پس از استقبال از پوتین در دیداری دوجانبه که اوایل همان روز برگزار شد، گفت: «او دوست من است. مدتهاست همدیگر را میشناسیم و فکر میکنم اتفاقات فوقالعاده زیادی میتواند از این دیدار حاصل شود.» ترامپ بعداً گفت که گفتوگویی طولانی با پوتین درباره اوکراین داشته است. او بدون ارائه جزئیات، از احتمال پیشرفت در این زمینه سخن گفت و افزود: «فکر میکنم اتفاقاتی در حال رخ دادن است.»
در نهایت، حضور پوتین در کنار رهبران دو اقتصاد بزرگ جهان، محدودیتهای تلاشهای غرب برای منزوی کردن او را آشکار کرد. پوتین در این نشست گفت: «سه کشور ما نهتنها به دلیل جایگاهشان بهعنوان پیروزمندان جنگ جهانی دوم، بلکه بیش از هر چیز به دلیل مسئولیت مشترکشان در حفظ صلح بینالمللی، به یکدیگر پیوند خوردهاند.»
چین در بازی بزرگان
شی، با وجود آنکه میزبان نشست بود، از برخی جهات در میان این سه رهبر نقشی محتاطانهتر داشت. پکن مدتهاست اعلام میکند که نباید در مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای مشارکت کند؛ با این استدلال که زرادخانه هستهای چین در مقایسه با زرادخانههای آمریکا و روسیه بسیار کوچکتر است. بااینحال، صرف حضور در این نشست به سود شی تمام میشود. این دیدار برای سومین بار در سال جاری میلادی، رهبر چین را در جایگاهی برابر با رئیسجمهور آمریکا قرار میدهد؛ آن هم در کنار شریک نزدیکش، پوتین، که شی از برتری قابلتوجهی نسبت به او برخوردار است.
شی جین پینگ و دونالد ترامپ روز چهارشنبه در پایگاه مشترک اندروز/عکس از گتیایمجز
جولیان گِوِرتز، مقام پیشین شورای امنیت ملی آمریکا در دولت بایدن که در حوزه چین تخصص دارد، گفت: «آنچه شی از این نشست سهجانبه به دست میآورد، فرصتی است تا خود را بازیگر محوری سیاست بینالملل نشان دهد؛ کسی که این گروه سهنفره بالقوه، موسوم به «جی۳»، را در خاک چین گرد هم آورده و در کنار نزدیکترین شریکش در عرصه جهانی، یعنی پوتین، با رئیسجمهوری آمریکایی که بهشکلی چشمگیر با او دوستانه برخورد میکند، به مذاکره میپردازد.»
ترامپ پیش از آغاز نشست سهجانبه و در جریان دیدار با شی، رابطه «بسیار ویژه» خود با رهبر چین را سنگبنای ثبات روابط آمریکا و چین توصیف کرد. ترامپ در دیدار با شی گفت: «تا زمانی که من و شما مسئول امور هستیم، هرگز مشکلی نخواهیم داشت. هرگز مشکلی پیش نخواهد آمد.»