اکوایران: در قسمت تازه برنامه «آن طرف» با اجرای گفتوگوهایی با سیاستمداران، دیپلماتها و کارشناسان غربی درباره ایران، آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکا و نخستین سخنگوی فارسیزبان وزارت خارجه این کشور، مهمان برنامه است. ایر که سابقه حضور در مذاکرات هستهای ایران را نیز دارد، در این گفتوگو علی واعظ، معاون مدیر بخش خاورمیانه گروه بینالمللی بحران همراه برنامه است. همچنین در این برنامه به بررسی نگاه آمریکا به ایران، شکاف شناختی و اطلاعاتی واشنگتن درباره تحولات ایران، پیامدهای جنگ و چشمانداز پایان تقابل تهران و واشنگتن میپردازیم.
آلن ایر، سخنگوی پیشین فارسیزبان وزارت خارجه آمریکا، در گفتوگو با برنامه «آن طرف» با تأکید بر اینکه برتری نظامی آمریکا لزوماً به موفقیت راهبردی در برابر ایران منجر نمیشود، گفت: واشنگتن باید بپذیرد که نمیتواند ایران را با تهدید نظامی به تسلیم وادار کند و برای پایان دادن به درگیریها باید راهحلی مبتنی بر مصالحه و مذاکره پیدا کند.
ایر که در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ سخنگوی فارسیزبان وزارت خارجه آمریکا بود، در این گفتوگو با اشاره به تجربه پنجساله خود در مذاکرات هستهای با ایران اظهار کرد: مذاکره با ایران فرایندی طولانی، دشوار و فرسایشی است و نمیتوان انتظار داشت با چند دور گفتوگو و در مدت کوتاهی به توافق رسید.
او با اشاره به تجربه مذاکرات برجامی گفت: توافق هستهای حاصل ساعتها مذاکره، بررسی و چانهزنی بر سر تکتک بندها و جملات بود. به گفته ایر، توافق برجام حدود ۱۵۰ صفحه، بهعلاوه ضمیمههای متعدد داشت و هر بخش آن بازتابدهنده اختلافنظرهای دو طرف بود. بنابراین، رسیدن به توافقی پایدار نیازمند صرف زمان و حضور مستمر در میز مذاکره است.
آلن ایر: مذاکرهکنندگان ایرانی حرفهای و مسلط به جزئیات بودند
سخنگوی پیشین فارسیزبان وزارت خارجه آمریکا در ارزیابی عملکرد تیم مذاکرهکننده ایران در مذاکرات برجامی گفت: مذاکرهکنندگان ایرانی بسیار حرفهای بودند و تسلط کاملی بر جزئیات، اطلاعات و خواستههای خود داشتند. آنها میدانستند چه میخواهند و از سلسلهمراتب مطالبات و اولویتهای خود آگاه بودند.
ایر با اشاره به حضور برخی اعضای آن تیم، از جمله عباس عراقچی، در مذاکرات کنونی ایران و آمریکا، تأکید کرد که تیم مذاکرهکننده ایران از تجربه و تخصص قابلتوجهی برخوردار است و توانسته است بهخوبی از منافع ملی ایران نمایندگی کند.
او در پاسخ به پرسشی درباره نقاط ضعف تیم ایرانی نیز گفت که در تجربه خود ضعف مشخصی در عملکرد این تیم ندیده و برای حرفهایگری و کیفیت کار مذاکرهکنندگان ایرانی احترام قائل است.
واشنگتن درباره ایران دچار سوءبرداشتهای ساختاری است
ایر یکی از مشکلات اصلی سیاست خارجی آمریکا در قبال ایران را فقدان شناخت مستقیم و مستمر از جامعه و ساختار سیاسی ایران دانست و گفت: نبود روابط دیپلماتیک و تعامل روزمره میان دو کشور موجب شده است برداشتهای نادرست و کلیشههای زیانباری درباره ایران شکل بگیرد.
به گفته او، بسیاری از سیاستگذاران آمریکایی همچنان تحت تأثیر خاطره بحران گروگانگیری سال ۱۹۷۹ قرار دارند و به دلیل نبود ارتباط مستمر با نخبگان ایرانی، تصویر ذهنی آنها از ایران بهروز نشده است.
ایر تأکید کرد که نمیتوان درباره نحوه تفکر ایرانیها یا هر جامعه دیگری تعمیمهای کلی ارائه کرد. ایران، مانند آمریکا، کشوری پیچیده با گروهها، منافع و دیدگاههای متفاوت است و سادهسازی این واقعیتها به تصمیمگیریهای نادرست منجر میشود.
او با اشاره به تجربه مذاکرات هستهای گفت: سه سال نخست مذاکرات بیشتر از طریق واسطهها و انتقال پیام انجام میشد، اما از سال ۲۰۱۳ و با آغاز گفتوگوهای مستقیم میان مذاکرهکنندگان ایرانی و آمریکایی، روند مذاکرات بسیار مؤثرتر شد. به اعتقاد او، ارتباط مستقیم میتواند بسیاری از سوءتفاهمها را برطرف کند.
اهمیت شناخت زبان و فرهنگ ایران در تصمیمگیری آمریکا
ایر که به دلیل تسلط بر زبان فارسی و آشنایی با ادبیات و فرهنگ ایران شناخته میشود، درباره اهمیت حضور کارشناسان ایرانشناس در ساختار تصمیمگیری آمریکا گفت: تسلط بر زبان فارسی صرفاً برای خواندن اخبار و انتشار پیام به زبان فارسی نیست، بلکه به سیاستگذاران کمک میکند اطلاعات را در بستر واقعی خود درک کنند و میان سیگنالهای مهم و اخبار کماهمیت تمایز قائل شوند.
او توضیح داد که بخش مهمی از مسئولیتش در وزارت خارجه آمریکا، انتقال گفتوگوها و مباحث جاری در جامعه ایران به سیاستگذاران آمریکایی بود؛ نه صرفاً بیان مواضع واشنگتن به زبان فارسی.
ایر همچنین تأکید کرد که اطلاعات طبقهبندیشده بدون برخورداری از دانش عمومی و شناخت زمینهای از یک کشور، ممکن است بهدرستی تفسیر نشود. به گفته او، نبود حضور دیپلماتیک آمریکا در ایران، هم کیفیت و هم کمیت گزارشهای مربوط به این کشور را تحت تأثیر قرار داده است.
ایر: روند تصمیمگیری در ایران عقلانی و مبتنی بر اجماع است
سخنگوی پیشین وزارت خارجه آمریکا در پاسخ به پرسشی درباره برداشتهای نادرست واشنگتن از سازوکار تصمیمگیری در ایران گفت: یکی از اشتباهات آمریکا این است که تصور میکند جمهوری اسلامی به دلیل ماهیت ایدئولوژیک خود، به شکلی متفاوت از سایر کشورها تصمیم میگیرد.
او با رد این نگاه تأکید کرد که سیاست خارجی ایران در بسیاری از ابعاد، ادامه همان خواستههای تاریخی این کشور برای تبدیل شدن به قدرت مسلط منطقهای در خلیج فارس است؛ با این تفاوت که در دوران پهلوی این نقش در چارچوب هژمونی آمریکا تعریف میشد، اما جمهوری اسلامی خود را در جایگاه قدرتی مخالف نظم تحت رهبری آمریکا قرار داده است.
ایر معتقد است نخبگان سیاسی و اقتصادی در ایران، مانند سایر کشورها، منافع و محاسبات خاص خود را دارند و روند تصمیمگیری در جمهوری اسلامی طی دهههای گذشته، عمدتاً عقلانی، محافظهکارانه و مبتنی بر سازوکارهای اجماع بوده است.
او البته احتمال داد که جنگ اخیر موجب محدودتر شدن حلقه تصمیمگیری در ایران و همگونتر شدن ترکیب افراد حاضر در فرایند تصمیمسازی شده باشد.
به گفته ایر، این تصور که واشنگتن نمیداند چه کسی در ایران تصمیم میگیرد، برداشت درستی نیست؛ تصمیمگیری در ایران محصول تعامل و اجماع گروهی از افراد است، نه تصمیم یک فرد بهتنهایی.
آمریکا برتری نظامی را با موفقیت راهبردی اشتباه گرفته است
ایر در ارزیابی عملکرد دولت ترامپ در جنگ با ایران گفت: دولت کنونی آمریکا تصور کرده است که برخورداری از برتری نظامی به معنای توانایی دستیابی به اهداف راهبردی در برابر ایران است؛ درحالیکه چنین تصوری اشتباه است.
او با اشاره به دیدگاه دیوید گریبر، انسانشناس آمریکایی، درباره ضرورت همدلی میان قدرتهای همسطح، گفت: آمریکا به دلیل جایگاه ابرقدرتی خود، گاهی تصور میکند نیازی به درک طرف مقابل ندارد. درحالیکه وقتی بودجه نظامی کشوری به حدود یک تریلیون دلار میرسد، این خطر وجود دارد که برای هر مسئلهای راهحل نظامی در نظر گرفته شود.
ایر معتقد است دولت ترامپ بهتدریج متوجه شده است که برای جنگ کنونی راهحل نظامی وجود ندارد. او همچنین با اشاره به انتخابات میاندورهای آمریکا و دغدغه ترامپ درباره میراث سیاسی خود، گفت که رئیسجمهور آمریکا احتمالاً دیگر مانند گذشته بر حل مستقیم این بحران متمرکز نیست و بخشی از مسئولیت را به جیدی ونس و همچنین کشورهایی مانند قطر و پاکستان واگذار کرده است.
ایر: ایران اجازه نخواهد داد محاصره اقتصادی بدون پاسخ ادامه پیدا کند
سخنگوی پیشین وزارت خارجه آمریکا با اشاره به ادامه محاصره اقتصادی ایران گفت: به نظر میرسد ترامپ امیدوار است با تضعیف تدریجی اقتصاد ایران، تهران را به تغییر مواضع خود وادار کند؛ اما این وضعیت لزوماً به نفع ایران نیست و ممکن است تهران را به سمت تشدید تنش سوق دهد.
او تأکید کرد که ایران در تعیین سرانجام جنگ نقش مهمی دارد و برای بازسازی بازدارندگی راهبردی خود تلاش خواهد کرد. به اعتقاد ایر، برای تصمیمگیرندگان ایرانی این درگیری به مسئله بقا و حفظ نظام سیاسی گره خورده است.
ایر با اشاره به تجربه پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی آیتالله خمینی و تعبیر نوشیدن جام زهر گفت که رهبر وقت جمهوری اسلامی آتشبس را پذیرفت، زیرا معتقد بود این تصمیم به حفظ نظام کمک میکند.
او در عین حال احتمال استفاده آمریکا از سلاح هستهای را بعید دانست، هرچند انجام حملات نظامی جدید را کاملاً منتفی ندانست. ایر معتقد است واشنگتن به این جمعبندی رسیده است که حملات نظامی نمیتواند اهداف راهبردی آمریکا را محقق کند و هزینه اقدامات تلافیجویانه ایران برای اقتصاد جهانی و خود آمریکا بسیار سنگین خواهد بود.
توافقی بهتر از برجام در دسترس آمریکا نیست
ایر با اشاره به پیچیدگی شرایط کنونی گفت: آمریکا احتمالاً باید بپذیرد که به توافقی بهتر از توافق هستهای دوران اوباما دست پیدا نخواهد کرد و حتی ممکن است توافق احتمالی جدید، از برجام نیز ضعیفتر باشد.
او اضافه کرد که اکنون علاوه بر پرونده هستهای، مسئله بازگشت وضعیت عبورومرور کشتیها از تنگه هرمز به شرایط پیشین نیز باید حلوفصل شود.
به اعتقاد ایر، استقرار چند گروه ناو هواپیمابر در خلیج فارس و حفظ نظارت نظامی بر تردد کشتیها، راهکاری پایدار برای مدیریت تنگه هرمز نیست.
او پیشنهاد کرد راهحل نهایی بحران، بیش از آنکه از سوی آمریکا طراحی شود، باید با مشارکت کشورهای منطقه از جمله ایران، عراق، اعضای شورای همکاری خلیج فارس و احتمالاً ترکیه شکل بگیرد و سپس آمریکا با آن همراه شود.
ایر همچنین تأکید کرد که شرایط کنونی از زمان مذاکرات برجام پیچیدهتر شده است؛ زیرا برنامه هستهای ایران پیشرفتهتر شده و تهران نیز بیش از گذشته به دنبال ایجاد نوعی بازدارندگی راهبردی برای جلوگیری از آن چیزی است که تلاش آمریکا و اسرائیل برای بیثباتسازی یا سرنگونی جمهوری اسلامی میداند.
توصیه ایر به دولت ترامپ: دیپلماسی عمومی را متوقف کنید و به مذاکرات مستقیم بازگردید
ایر در پاسخ به این پرسش که اگر جیدی ونس برای پایان دادن به جنگ از او مشورت بخواهد چه توصیهای خواهد کرد، گفت: نخستین اقدام باید توقف اظهارنظرهای رسانهای و دیپلماسی عمومی از سوی هر دو طرف باشد؛ زیرا تلاش برای پیشبرد مذاکرات از طریق رسانهها نتیجه معکوس دارد.
او با اشاره به تجربه وندی شرمن در مذاکرات هستهای تأکید کرد که هیچچیزی توافقشده نیست، مگر اینکه درباره همهچیز توافق شود.
به گفته ایر، بهجای تمرکز بر اقدامات اعتمادساز، باید ابتدا یک گام رویهای برداشت و مذاکرات مستقیم را آغاز کرد. او پیشنهاد داد آمریکا یک تیم فنی متشکل از کارشناسان تحریمها، مسائل هستهای و حقوق بینالملل دریایی تشکیل دهد تا در کنار مذاکرهکنندگان ارشد فعالیت کنند.
ایر معتقد است آمریکا هنوز از کارشناسان باتجربهای برخوردار است که میتوانند در مذاکرات حضور داشته باشند، اما باید به جای اتکا به فهرستی از مطالبات و تهدید نظامی، تیمی متخصص و آشنا به جزئیات را برای گفتوگو با ایران انتخاب کند.
او در پایان تأکید کرد: هیچ تضمینی برای موفقیت مذاکرات وجود ندارد، اما دو طرف هنوز تلاش جدی و صادقانهای برای دستیابی به توافق انجام ندادهاند. آمریکا توان نظامی کافی برای وادار کردن ایران به پذیرش تمام خواستههایش را ندارد و ناگزیر باید راهحلی مبتنی بر مصالحه پیدا کند.
علی واعظ: یکی از دلایل شکست سیاست ترامپ، کنار گذاشتن کارشناسان آشنا با ایران است
در بخش پایانی برنامه «آن طرف»، علی واعظ، معاون مدیر بخش خاورمیانه گروه بینالمللی بحران، در جمعبندی دیدگاههای آلن ایر گفت: مهمترین نکته در سخنان او، تأکید بر نقش شناخت فرهنگی در کاهش سوءتفاهمها و برداشتهای نادرست از سیاستهای جمهوری اسلامی است.
واعظ با اشاره به تسلط ایر بر زبان و فرهنگ ایران و تجربه حضور او در مذاکرات هستهای گفت: یک مشکل ساختاری در دستگاه تصمیمگیری آمریکا وجود دارد؛ اینکه این کشور به دلیل جایگاه ابرقدرتی خود و برتری قدرت نسبت به ایران، تلاش کافی برای شناخت طرف مقابل انجام نمیدهد.
او با مقایسه روابط آمریکا با چین و اتحاد جماهیر شوروی گفت: زمانی که واشنگتن با قدرتهایی همسطح خود مواجه بود، کارشناسان مسلط به زبان و فرهنگ آن کشورها در ساختار سیاستگذاری آمریکا حضور داشتند؛ اما امروز نهتنها افرادی مانند آلن ایر در فرایند تصمیمگیری درباره ایران نقشی ندارند، بلکه حتی بسیاری از کارشناسان آشنا با مسائل ایران نیز از این روند کنار گذاشته شدهاند.
واعظ این مسئله را یکی از دلایل مهم شکست سیاستگذاری دولت ترامپ در قبال ایران دانست.