به گزارش اکوایران، آیا شاخص اعتماد به پزشکان یا سیستم درمانی در ایران تغییر کرده است؟ این پرسش از این نظر ایجاد شده که برخی پیامها در فضای مجازی نشان میدهد که مجروحان اعتراضات ترجیح میدادند، به مراکز درمانی مراجعه نکنند. این موضوع به نوعی در صحبتهای سخنگوی وزارت بهداشت هم منعکس شد، حسین کرمانپور، سخنگوی وزارت بهداشت، 6 بهمن به ایلنا گفته بود: «بعد از انجام مصاحبهها و درخواست از مردم برای اعتماد و پیگیری روند درمان، تأکید کردیم که مجروحان بههیچوجه درمان در منزل را ادامه ندهند، چرا که در برخی موارد این موضوع میتواند خطرات جدی و حتی جانی به همراه داشته باشد.» کرمانپور اضافه کرده بود: «در چهار تا پنج روز گذشته، حدود سه هزار نفر از مجروحان با علائم و آسیبهای مختلف به اورژانسها و مراکز درمانی سراسر کشور مراجعه کردهاند و روند درمان آنها در حال انجام است.» آیا مراجعه نکردن مجروحان به بیمارستان و محیطهای درمانی میتواند، نشاندهنده کاهش شاخص اعتماد به سیستم درمانی باشد؟
دلایل کاهش مراجعه به بیمارستان از دید سخنگوی وزارت بهداشت
از نگاه سخنگوی وزارت بهداشت، مراجعه نکردن مجروحان اخیر به بیمارستان به موضوع امنیت مرتبط است نه اعتماد به نطام درمانی. حسین کرمانپور، در گفتوگوی تازه خود با اکوایران، دلیل مراجعه نکردن مجروحان به بیمارستان را کالبدشکافی کرد. او میگوید: این موضوع به دلیل بیاعتمادی به جامعه درمانی نیست و بیشتر به نگرانی از مسائل امنیتی ارتباط دارد. افراد میدانند که مراجعه به بیمارستان احراز هویت دارد، باعث تشکیل پرونده میشود، ما برای هر بیماری این فرآیند را انجام میدهیم. برای هر فردی که وارد بیمارستان میشود با هر بیماریای یا هر حادثهای از سکته گرفته تا تصادف به این دلیل که بتواند از خدمات درمان و از بیمه استفاده کند، این اتفاق رخ میدهد. بچههای ما نمیتوانند بدون احراز هویت، بیمه را اعمال کنند. این افراد چون فکر میکنند این اسامی به مراکز امنیتی میرود یا مراکز امنیتی سراغ آنها میرود، موجب شده که به بیمارستانها نیایند.
او در پاسخ به این پرسش که آیا انتشار تصاویر حملات به بیمارستانها هم موجب این بیاعتمادی شده یا نه نیز میگوید: تمام تلاش ما این است که وزارت بهداشت خط سیر خود را از یک برخورد حرفهای، بینالمللی، اخلاقی و دینی و انسانی خارج نکند و براساس اصول حرفهای چند کار مهم را در این تعارضات پیش گرفتیم، اول اینکه هر فردی با هر نگاه و نگرش و از هر گروهی که وارد بیمارستان شد، تحت مداوا قرار بگیرد، بدون اینکه از او پرسیده شود، چرا و چگونه این اتفاق برای او رخ داده است. صرفا جان و سلامت فرد مد نظر باشد نه هیچ چیز دیگری.
این پزشک تاکید میکند: دوم اینکه در یک تعاملی که بالادستی و با همراهی گروههای امنیتی باشد، تمام تلاش خود را می کنیم که فضای بیمارستان برای کارکنان خودمان هم امن باشد تا بتوانند با خیال راحت به بیماران خدمات دهند و بیماران خدمت بگیرند و آخرین بخش هم این بود که تلاش کنیم فضای اطراف بیمارستان از حیث اعتراضات یا هرچیزی فضای امنی باشد که بیماران دیگری که در بیمارستان مستقر هستند، خدماتشان دچار اختلال نشود. تمام تلاش ما این بوده که این مسیر را طی کنیم. مورد چهارمی هم که انجام دادیم این بود که افراد خیالشان از پرداخت هم راحت باشد، فرانشیز رایگان شد تا اگر کسی وارد بیمارستان شد، دغدغهای بابت هزینه نداشته باشد و از این جهت هم تصور میکنم که مشکل مرتفع شد. ما سامانه 190 را هم اعلام کردیم که اگر افراد نارضایتی داشتند از این طریق اعلام کنند تا ما به آنها رسیدگی کنیم. تا این لحظه هم شکایت آنچنانی نداشتیم.
کرمانپور میگوید: تا این لحظه تلاش کردیم و تا حد زیادی که امکان داشته، بین کسانی که مراجعه کردند رضایتمندی ایجاد کردیم و به صورت میدانی هم در بیمارستانهایی که مجروحان برده شدند، مسئولان وزارت بهداشت حضور داشتند و صحبت کردند.
او در پایان تاکید کرد: فرد چون فکر میکند که از نظر امنیتی مشکلی ایجاد میشود یا در فضای مجازی تاکید شد وقتی فرد به بیمارستان مراجعه کند، چنان میشود و چنین میشود، تاثیرگذار بود، همانطور که گفتوگوی ما هم موثر واقع شد و وقتی گفتیم که نگران نباشید و به بیمارستان بیایید تا درمان شوید، تعداد قابل توجهی تا حد 3 هزار نفر مراجعه کردند و تحت مداوا قرار گرفتند، افراد زیادی دور اول درمان را انجام دادند و مراجعه مکرر برای درمانهای بعدی داشتند.
کاهش اعتماد به پزشکان در بازه 20 ساله
باوجود نکات وزارت بهداشت اما به نظر میرسد که روند اعتماد عمومی به پزشکان همچون سایر نهادها در جامعه نزولی بوده است. موج چهارهم، پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان که نتایج آن در سال 1402 منتشر شده بود، روند اعتماد در جامعه را تشریح میکرد. مصطفی معین، استاد دانشگاه در یکی از گفتوگوهای خود با استناد به این پیمایش گفته بود: بیاعتمادی در سطح عمومی به 81 درصد رسیده است، با اینکه پزشکان همچنان در صدر منابع مورد اعتماد مردمند.
در سال 82، سه گروه، اساتید دانشگاه، هنرمندان و پزشکان جزو سه گروه حرفهای بودند که دارای بیشترین اعتماد عمومی بودند. در سال 1402 اما این گروهها و نهادها، نه همه گروههای قبلی بلکه فقط پزشکان، استادان و معلمان و وکلا بودند.
میزان اعتماد به پزشکان در سال 82 هم نسبت به 1402 کاهش پیدا کرده بود، به این ترتیب که نسبت اعتماد به بیاعتمادی از 4.83 در دهه هشتاد به 1.91 در سال 1402 رسیده است.
عباس عبدی، روزنامهنگار در کنگره علمی سالانه جامعه جراحان ایران که اردیبهشت امسال برگزار شد، در تحلیل این آمار گفته بود: «اعتماد برای این حرفه مثل آب برای ماهی است. درحالیکه اهمیت اعتماد برای برخی دیگر از حرفهها زیاد نیست. شما میتوانید خودروی خود را برای تعمیر به تعمیرکار بدهید و اعتماد داشتن و نداشتن شما اثر چندانی در نتیجه عملکرد او ندارد. ولی پزشک باید اعتماد مردم را داشته باشد و اگر نداشته باشد، مراجعه به پزشک کم میشود و همین موجب گسترش بیماری میشود. از دستورات پزشکی پیروی نمیشود و بیمار درمان نخواهد شد و عدم بهبودی، تقصیر پزشک انداخته و بیاعتمادی بیشتر میشود.» او تاکید کرده بود: «مردم بیاعتماد به پزشک، به خوددرمانی و شبهعلم روی میآورند، شکایات از پزشکان زیاد میشود، پزشک حتی اثر دارونمایی خود را نیز از دست میدهد و... همچنین در فضای بیاعتمادی ممکن است بیمار اطلاعات مهم را از پزشک پنهان کند و این مانع جدی در درمان است. بنابراین فقدان اعتماد، مخل کارکرد حرفه پزشکی است و در اصطلاح جامعهشناسی بهعنوان یک فرآیند تشدیدشونده، منفی شناخته میشود. یعنی بیاعتمادی موجب فرآیندی میشود که نتیجه آن، بیاعتمادی را تشدید میکند و اختلال کارکردی ایجاد خواهد کرد.»
مراجعه بیماران به بیمارستان در موقعیتهای اضطراری
«نادر جهانمهر»، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دکترای اقتصاد سلامت در گفتوگو با اکوایران، تحلیل دیگری درباره وضعیت فعلی و علت مراجعه نکردن بیماران به بیمارستانها دارد. او میگوید: تحلیل کردن موضوع سخت است، به نظر میرسد که مردم در کل بیاعتماد شدند و این موضوع به پزشکان هم تسری پیدا کرده است.
او تاکید میکند: به نظر میرسد که در موقعیتهای اضطراری که پای زندگی و مرگ در میان باشد بعید است که موضوع اعتماد، برای مردم در اولویت باشد، در دوران کرونا هم چنین اتفاقی رخ داد، مثلا مطالعاتی که همان زمان انجام شد، نشان میداد که هر زمان که مردم ضرورت مراجعه داشتند، مراجعه کردند. اما در موارد غیر اورژانسی مردم ممکن است درمان را به تاخیر بیندازند.
جهانمهر اضافه میکند: اگر موضوع مرگ و زندگی باشد، مردم مراجعه میکنند اما اگر مسالهای بوده که میتوانستند با درمان سنتی و خانگی موضوع را جلو ببرند؛ مراجعه نکردند.
این استاد دانشگاه ادامه میدهد: اگر بیاعتمادی هم وجود دارد باید آن را از دل فضای اجتماعی و امنیتی که در جامعه وجود دارد؛ جست وجو کرد خصوصا که در شبکه های اجتماعی اخباری درباره پزشکان وجود دارد که باعث وضعیت دفاعی افراد میشود.
اعتماد عمومی به پزشکان چگونه ساخته و ارزیابی میشود؟
لنست، در پژوهشی که ژانویه 2024 منتشر شده، میزان اعتماد به سیستم سلامت را در 15 کشور سنجیده است. از نگاه این پژوهش: «امنیت سلامت» به این معنا که نظام سلامت در صورت بیماریهای شدید میتواند، پاسخگو باشد، «قضاوت درباره مسیر و کارکرد نظام سلامت»، «کیفیت ادراک شده خدمات سلامت» از جمله سنجههایی هستند که پژوهشگان این پژوهش با کمک آنها میزان اعتماد به سیستم سلامت را سنجیدند. پژوهش دیگری که تبریز و در سال 2014 انجام شده هم اعتماد عمومی به نظام سلامت را با اعتماد به گروههای حرفهای و شایستگی علمی به معنای تخصص حرفهای مرتبط دانسته است. نتایج این پژوهش همچنین تایید میکرد که کماعتمادترین بعد، اعتماد به تصمیمگیریهای کلان سیاست در حوزه سلامت است.
پژوهش دیگری که در مجله اخلاق پزشکی در بازه زمانی 98 تا 1400 منتشر شده است، نشان میدهد که اعتماد بیمار به پزشک پدیدهای پیچیده و دوسویه است که تحت تأثیر مجموعهای از عوامل در سه سطح کلان (اجتماعی–فرهنگی)، میانی (قانونی–اخلاقی) و خرد (حرفهای–تخصصی و فردی–روانشناختی) شکل میگیرد. مهمترین مؤلفههای اعتمادساز شامل اعتماد و رضایت اجتماعی، آموزش فرهنگی، مدیریت و محیط درمان، حقوق قانونی، اصول اخلاقی، محرمانگی، تعهد شغلی، دانش و مهارت تخصصی پزشک، مهارتهای ارتباطی و ویژگیها و تجربه درمانی بیمار است. بر اساس نتایج پژوهش، تقویت اعتماد میان بیمار و پزشک مستلزم ایجاد زیرساختهای اجتماعی و حرفهای مناسب است.
به نظر میرسد که همه ساله بعد از انتشار برخی اخبار مانند اخبار اعتراضات اخیر و عملکرد نظام سلامت یا اخبار مربوط به خطای پزشکی، یا موضوعات اقتصادی مربوط به کادر درمان، به صورت نقطهای اعتماد عمومی به جامعه درمان تغییر میکند اما براساس آنچه برخی از پژوهشگران میگویند، وقتی مساله اضطرار است، موضوع اعتماد از اولویت کمتری برخوردار است.
