به گزارش اکوایران، در حالی که مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن در ژنو بدون دستیابی به پیشرفتی تعیینکننده پایان یافته، شکاف بر سر غنیسازی صفر، برنامه موشکی و دامنه توافق همچنان پابرجاست و چشمانداز توافق هستهای را مبهمتر کرده است.
امیدها برای توافق هستهای کمرنگ میشود؟
به نوشته المانیتور، آمریکا و ایران بر خطوط قرمز خود پافشاری میکنند. ترامپ بعید است با یک توافق هستهای محدود موافقت کند؛ توافقی که میتواند با توافق سال ۲۰۱۵ که او زمانی آن را مورد تمسخر قرار میداد مقایسه شود. دو دور مذاکرات میان ایران و ایالات متحده، این احتمال را تقویت کرده که اقدام نظامی ممکن است در افق نزدیک باشد. روز سهشنبه، مذاکرهکنندگان دو کشور بیش از سه ساعت در شهر ژنو سوئیس و با میانجیگری عمان، گفتوگوهای غیرمستقیمی برگزار کردند که هدف آن دستیابی به توافقی برای جلوگیری از حملاتی بود که ترامپ در صورت عدم توافق تهدید کرده است.
اکوایران: افزایش بیسابقه آرایش نظامی آمریکا در خاورمیانه، همزمان با مذاکراتی شکننده در ژنو، احتمال تقابل مستقیم تهران و واشنگتن را به بالاترین سطح در سالهای اخیر رسانده است.
عباس عراقچی، از «پیشرفت خوب» در این مذاکرات سخن گفت، اما جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، محتاطتر بود و اشاره کرد که تهران هنوز خطوط قرمز آمریکا را به رسمیت نشناخته است. ونس گفت ترجیح ترامپ دستیابی به توافق است، اما ممکن است در نهایت به این نتیجه برسد که دیپلماسی به پایان طبیعی خود رسیده است. دو طرف هنوز بر سر دامنه مذاکرات به توافق نرسیدهاند. ایران خواستار آن است که گفتوگوها صرفاً به برنامه هستهایاش محدود شود، در حالی که دولت ترامپ اعلام کرده به دنبال توافقی است که علاوه بر آن، برنامه موشکهای بالستیک ایران و حمایت این کشور از گروههای شبهنظامی منطقهای را نیز در بر بگیرد.
اختلافات عمیق همچنان پابرجاست
در موضوع هستهای نیز واشنگتن و تهران اختلافات عمیقی دارند. ترامپ روز جمعه گفت دولت او «هیچگونه غنیسازی» از سوی ایران را نخواهد پذیرفت؛ در حالی که ایران سالهاست بر حق خود برای غنیسازی اورانیوم برای آنچه اهداف صلحآمیز میخواند تأکید دارد. نیکول گراژفسکی، کارشناس ایران و استادیار دانشگاه علوم سیاسی پاریس، گفت: «مسئله هستهای از نظر جزئیات فنی سادهترین موضوع در میان همه این مسائل است.»
ایران پیشنهادهای مختلفی کمتر از برچیدن کامل برنامه هستهای خود مطرح کرده است؛ از جمله تعلیق موقت غنیسازی اورانیوم که در عمل نیز پس از حملات آمریکا به تأسیسات هستهای ایران در ژوئن گذشته متوقف شده است. روزنامه نیویورک تایمز روز سهشنبه گزارش داد که ایران همچنین پیشنهاد قبلی خود برای ادغام غنیسازی در یک کنسرسیوم منطقهای تولید انرژی هستهای را دوباره مطرح کرده و آماده است ذخایر اورانیوم با غنای بالا را در حضور بازرسان بینالمللی رقیق کند. با این حال، بعید است ترامپ با توافقی محدود موافقت کند که با توافقی که زمانی آن را تحقیر میکرد مقایسه شود.
بازدارندگی همچنان مسئله است
برای ایرانیها، درخواست واشنگتن مبنی بر غنیسازی صفر یادآور شرایطی است که موجب شد معمر قذافی، دیکتاتور وقت لیبی، در سال ۲۰۰۳ تحت فشار بینالمللی برنامه تسلیحات کشتار جمعی کشورش را برچیند، اما نزدیک به هشت سال بعد در جریان قیامی مورد حمایت ناتو کشته شد. علی واعظ، کارشناس ایران در گروه بینالمللی بحران، گفت: «از دید آنها، آنچه آمریکا میخواهد مدل لیبی است؛ یعنی محروم کردنشان از اهرم فشارشان و سپس حمله به آنها.» او افزود: «آنها ترجیح میدهند در حال جنگیدن سقوط کنند.»
توافقنامه ۲۰۱۵ که به عنوان برنامه جامع اقدام مشترک شناخته میشود، از یک همگرایی نادر پدید آمد؛ تمایل سیاسی در واشنگتن، انعطافپذیری استراتژیک در تهران و یک محیط بینالمللی مساعد برای سازش.
ایران به دنبال کاهش تحریمهای سنگین آمریکاست که اقتصاد این کشور را فلج کرده و نارضایتی گسترده عمومی را دامن زده است. واعظ گفت ایرانیها «انتظار امتیازات غیرقابل بازگشت» دارند؛ از جمله آزادسازی داراییهای مسدودشدهشان، که از نظر ظاهری برای دولت ترامپ دشوار خواهد بود. یک مقام آمریکایی که به دلیل حساسیت مذاکرات به شرط ناشناس ماندن صحبت میکرد، گفت انتظار میرود ایران طی دو هفته آینده پیشنهادهایی برای پر کردن شکافهای ظاهراً غیرقابل حل ارائه دهد. روز چهارشنبه، کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، از بیان اینکه ترامپ تا چه زمانی به مذاکرات فرصت خواهد داد پیش از تصمیمگیری درباره اقدام نظامی، خودداری کرد.
آماده نبرد؟
با این حال به نوشته انبیسی، به گفته مقامهای آمریکایی و بر اساس اطلاعات رهگیری عمومی، وزارت دفاع ایالات متحده در حال اعزام مجموعه بزرگی از تسلیحات اضافی به خاورمیانه است؛ از جمله ناوهای جنگی بیشتر، سامانههای پدافند هوایی و زیردریاییها، تا در صورت تصمیم ترامپ برای اقدام نظامی علیه ایران، آمادگی لازم وجود داشته باشد. این افزایش تجهیزات نظامی در حالی صورت میگیرد که آمریکا و ایران همچنان در حال پیگیری گفتوگوهای دیپلماتیک هستند که میتواند به جلوگیری از درگیری کمک کند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پس از گفتوگوهای غیرمستقیم روز سهشنبه در ژنو با استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، و جرد کوشنر، داماد او، از «پیشرفت خوب» سخن گفت.
چشمانداز دستیابی به پیشرفتی اساسی چندان روشن به نظر نمیرسد، زیرا دو طرف در مسائل بنیادین اختلافات عمیقی دارند. دولت ترامپ اصرار دارد که ایران علاوه بر فعالیتهای هستهای، با محدودیتهایی در برنامه موشکی خود نیز موافقت کند؛ درخواستی که تهران تاکنون آن را غیرقابل قبول دانسته است. به گفته یک مقام ارشد دولتی، مشاوران ارشد امنیت ملی ترامپ روز چهارشنبه در اتاق وضعیت کاخ سفید گرد هم آمدند تا درباره ایران گفتوگو کنند. این مقام افزود هنوز هیچ تصمیم نهایی درباره اقدام نظامی احتمالی اتخاذ نشده است، زیرا آمریکا در انتظار پاسخ مکتوب ایران است که میتواند برخی از اختلافات باقیمانده را برطرف کند.
هشدار برای بستن تنگه هرمز
مقامهای ارشد ایرانی طی سالهای اخیر بارها هشدار دادهاند که در صورت حمله به کشور، تنگه هرمز گذرگاه حیاتی کشتیرانی که حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی نفت از آن عبور میکند را بهطور نظامی مسدود خواهند کرد. رسانههای دولتی ایران روز سهشنبه گزارش دادند بخشهایی از تنگه هرمز به دلیل ملاحظات امنیتی و همزمان با برگزاری رزمایشهای نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای چند ساعت بسته خواهد شد.
ناوهای هواپیمابر و کشتیهای جنگی همراه آنها این امکان را برای آمریکا فراهم میکنند که بدون نیاز به استفاده از هواپیماهای مستقر در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، علیه ایران حمله انجام دهد. دولتهای این کشورها که از تلافی ایران با زرادخانه موشکیاش نگران هستند، اعلام کردهاند اجازه نخواهند داد عملیات تهاجمی از خاکشان آغاز شود. هنوز مشخص نیست که هرگونه حمله به ایران صرفاً توسط ارتش آمریکا انجام خواهد شد یا بهصورت عملیات مشترک با ارتش اسرائیل.
تفاوت با حمله پیشین
به گفته یک مقام وزارت خارجه آمریکا، انتظار میرود مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، در تاریخ ۲۸ فوریه به اسرائیل سفر کند تا با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این رژیم، دیدار کند. یک مقام دیگر وزارت خارجه گفت نتانیاهو که هفته گذشته به واشنگتن سفر کرده بود نسبت به وضعیت مذاکرات جاری با ایران نگران است و روبیو قرار است او را در جریان آخرین تحولات قرار دهد. اسرائیل با توافق هستهای ایران در سال ۲۰۱۵ مخالف بود و ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود آمریکا را از آن توافق خارج کرد.
افزایش نیروهای نظامی آمریکا در منطقه مشابه اقداماتی است که پیش از حمله هوایی ژوئن انجام شد؛ حملهای که ترامپ علیه سه سایت هستهای ایران دستور داد و طی آن دو ناو هواپیمابر به دریای عرب اعزام شدند. حملات ژوئن نخستین باری بود که آمریکا حملات هوایی علیه خاک ایران انجام داد. به گفته پنتاگون کمتر از ۳۰ دقیقه طول کشید. این بار، حمله هوایی آمریکا به ایران ممکن است طولانیتر باشد، بهویژه اگر ترامپ بخواهد آسیب پایدار یا حتی مرگبار به حکومت وارد کند.
حمله گسترده یا محدود؟
بر اساس گزارش انبیسی، اگر مذاکرات با ایران شکست بخورد، ترامپ گزینههای گوناگونی پیش رو دارد: از حمله گسترده تا حملات محدود برای جلوگیری از بازسازی تأسیسات هستهای و احتمالاً هدف قرار دادن سایتهای موشکهای بالستیک؛ یا حتی ممکن است هیچ اقدامی نکند. انبیسی نیوز گزارش داده که مقامهای اسرائیلی در ماه دسامبر به ترامپ گفتهاند خواهان حمله به سایتهای موشکهای بالستیک ایران هستند.به گفته یک مقام ارشد بازنشسته دفاعی، آمریکا به احتمال زیاد توان نظامی کافی در منطقه برای انجام حملات محدود بسته به اهداف تعیینشده در اختیار دارد.
بر پایه ادعای انبیسی، بسته به تصمیم ترامپ، اهداف میتواند شامل سامانههای پدافند هوایی که در جنگ ژوئن میان اسرائیل و ایران آسیب دیده بودند، انبارها و پرتابگرهای موشکهای بالستیک، کارخانههای تولید پهپاد و پایگاههای نظامی باشد. به گفته مقامهای پیشین و کارشناسان، هرگونه حمله به سایتهای هستهای احتمالاً شامل هدف قرار دادن کوه کلنگگز سایتی زیرزمینی که در دل کوه حفر شده و در جنگ هوایی ژوئن هدف قرار نگرفت خواهد بود. بر اساس تصاویر ماهوارهای تجاری و تحلیل کارشناسان، ایران از ژوئن تاکنون فعالیتهای ساختمانی در این محل، که در نزدیکی تأسیسات هستهای نطنز قرار دارد، را از سر گرفته است.
