به گزارش اکوایران، چپگرایان آمریکای لاتین سالها کوبا را چون ستارهی راهنمای خود میدیدند. اما اکنون، رهبرانی از سراسر طیف سیاسی، در کمک به کشوری که در تیررس دولت ترامپ قرار گرفته مردد شدهاند.
ستاره راهنمای رو به افول
به نوشته نیویورکتایمز، برای دههها، کوبا برای چپگرایان سراسر آمریکای لاتین بهعنوان یک الگوی ایدئولوژیک مطرح بود. فیدل کاسترو و چریکهای بلندموی او الهامبخش نسلی بودند که با ریشهکن کردن بیسوادی، گسترش خدمات درمانی عمومی و افزایش امید به زندگی در کشور تحسین همگان را برانگیختند. حتی میان مخالفان نیز، اغلب نوعی احترام ناگزیر نسبت به کوبا وجود داشت — بهعنوان دژی که در برابر نسلهای پیاپی رؤسای جمهور آمریکا سر خم نکرد.
اما اکنون کوبا در حال تمام کردن ذخایر نفت خود است و اقتصادش در آستانهی فروپاشی قرار دارد. موج تازهای از رهبران راستگرا در آمریکای لاتین، کوبا را نه نماد نوستالژی انقلابی، بلکه نمونهای از ناکارآمدی اقتدارگرایانه میدانند. و در حرکتی لرزهآور، رهبران چپگرای سه کشور پرجمعیت منطقه برزیل، مکزیک و کلمبیا از بیم خشم رئیسجمهور ترامپ، از ارسال سوخت اضطراری به کوبا خودداری کردهاند.
دگرگونی عمیق در لاتین
به گفته خسوس سیلوا-هرسوگ مارکیز، استاد علوم سیاسی در مؤسسه فناوری مونتری مکزیک: «امروز هر ژست کوچکی از استقلال، تهدید به تلافی فوری و ویرانگر از سوی ایالات متحده را بهدنبال دارد. هیچکس نمیتواند پیامد خشم ترامپ را پیشبینی کند».
در مجموع، این تغییر جهت در روابط آمریکای لاتین با کوبا بازتابدهندهی دگرگونی عمیقی در سیاست منطقه است، گسستی از دههها آغوش دیپلماتیکی که جزیرهی کوچک را در بر گرفته بود. اکنون رهبران منطقه دریافتهاند که هزینهی همسویی با کوبا پس از ۶۷ سال حاکمیت تکحزبی کمونیستی بر جزیره، بسیار بالاست.
دو راهی مکزیک
مکزیک نمونهی بارز این دوراهی است. کشوری که مهد انقلاب کوبا بود، جایی که فیدل کاسترو تبعیدی مبارزهی مسلحانهاش را از آنجا آغاز کرد و همچنین حامی دیرینهی کوبا به شمار میرفت، که نفت مورد نیاز این کشور را تأمین میکرد و همواره در مجامع جهانی از آن دفاع مینمود.
در آغاز سال جاری، مکزیک به بزرگترین تأمینکنندهی نفت کوبا تبدیل شده بود. در عین حال، اقتصاد این کشور بهشدت به تجارت با ایالات متحده وابسته است. در اواخر ژانویه، کلودیا شینباوم رئیسجمهور مکزیک، پس از آنکه دولت ترامپ تهدید کرد بر کشورهای صادرکنندهی سوخت به کوبا تعرفههای فلجکننده اعمال خواهد کرد، تمامی صادرات نفت به کوبا را متوقف ساخت.
وقتی چپها هم کنار میکشند
برزیل و کلمبیا، دو کشور صادرکنندهی نفت که تحت حکومت چپگرایان اداره میشوند و پیشتر تلاش کرده بودند با فشار بر دولت آمریکا برای خارج کردن نام کوبا از فهرست کشورهای حامی تروریسم، از انزوای این کشور بکاهند، اکنون در کمک به حل بحران انرژی کوبا نیز کار چندانی انجام نمیدهند.
ونزوئلا، که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به یاری کوبا آمد و تا مدتها بزرگترین تأمینکنندهی نفت آن بود، پس از آنکه نیروهای آمریکایی رهبر ونزوئلا را دستگیر کردند، ۳۲ محافظ کوبایی را در حملهای کشتند و کنترل صنعت نفت ونزوئلا را به دست گرفتند، مدتی است که ارسال سوخت به دولت کوبا را متوقف کرده است.
در ادامهی افزایش انزوای منطقهای کوبا، اکوادور تمام دیپلماتهای کوبایی را از کشور اخراج کرد و آنان را به دخالت در امور داخلی خود متهم ساخت. نیکاراگوئه نیز سفر بدون ویزا برای شهروندان کوبایی را لغو کرد، اقدامی که راهی مهم برای مهاجرت کوباییها به ایالات متحده را مسدود میکند. گواتمالا، هندوراس و جامائیکا توافقهایی را پایان دادند که طبق آنها بهازای اعزام پزشکان کوبایی، پول به دولت هاوانا پرداخت میشد. مأموریتهای پزشکی کوبا در سراسر جهان منبع اصلی ارز برای دولت آن کشور به شمار میروند.
وقتی یار دیرینه نیز جا خالی میکند
در مکزیک، سنت دیرینهی یاریرسانی به کوبا اکنون به نظر میرسد فقط بهصورت نمادین ادامه دارد. پس از انقلاب کوبا در سال ۱۹۵۹، مکزیک تنها کشور آمریکای لاتین بود که در برابر فشار ایالات متحده مقاومت کرد و از قطع روابط دیپلماتیک و تجاری با کوبا سرباز زد. این موضع به یک توافق غیررسمی انجامید بدین معنا که مکزیک همواره در مجامع بینالمللی از کوبا دفاع کند و با تحریمهای اقتصادی آمریکا مخالفت ورزد، در حالی که فیدل کاسترو متعهد شد انقلاب خود را به خاک مکزیک منتقل نکند.
در دوران دولتهای چپگرای کلودیا شینباوم و پیش از او، آندرس مانوئل لوپز اوبرادور، حمایت مکزیک از کوبا از سطح شعارهای دیپلماتیک فراتر رفت و به یک شریان حیاتی اقتصادی برای کوبا تبدیل شد. وقتی ارسال نفت ونزوئلا به کوبا در سالهای اخیر به دلیل آشفتگی اقتصادی در آن کشور بهشدت کاهش یافت، مکزیک به یکی از اصلیترین تأمینکنندگان نفت یارانهای کوبا بدل شد، با وجود اینکه صنعت نفت خود مکزیک نیز با کاهش تولید و بدهیهای سرسامآور روبهرو بود.
پس از آنکه ایالات متحده فشار بر ونزوئلا را افزایش داد و در آستانهی دستگیری رهبر آن، نیکولاس مادورو، قرار گرفت، مکزیک در سال ۲۰۲۵ جای ونزوئلا را گرفت و به بزرگترین تأمینکنندهی نفت کوبا تبدیل شد. اما این جایگاه دیری نپایید. در اواخر ژانویه، زمانی که دولت ترامپ مکزیک را تهدید به اعمال تعرفه کرد اگر صادرات نفت را ادامه دهد، دولت شینباوم ارسال نفت را قطع و آن را به ارسال مواد غذایی و دارو تغییر داد.
محاصره نفتی سراسری
در سراسر آمریکای لاتین، سیاست محاصرهی نفتی کوبا از سوی دولت ترامپ، روابط را در لحظهای سرنوشتساز مورد آزمون قرار داده است. کمبود سوخت برای وسایل نقلیه و خاموشیهای مکرر برق در شبکهی کشور، پرسشهایی جدی دربارهی تداوم حکومت کوبا ایجاد کردهاند.
روز جمعه، دولت کوبا برای نخستین بار تأیید کرد که در حال گفتوگو با ایالات متحده برای کاهش تنشهای میان دو کشور است. در برزیل، پرجمعیتترین کشور آمریکای لاتین، دولت لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا بر سر دو راهی حمایت از سنت دیرینهی کمک به کوبا و تهدید به تلافی از سوی واشنگتن قرار گرفته است — در حالی که در داخل کشور نیز تردیدها نسبت به کمک به کوبا افزایش یافتهاند.
به گفته سلسو آموریم، مشاور ارشد سیاست خارجی لولا: «مسیر فشار فزاینده برای خفه کردن جزیره، در نهایت کل جمعیت را قربانی میکند». به گفتهی او، تلاش آمریکا برای واداشتن رهبران کوبا به مصالحه، «احتمالاً نتیجهای برعکس» خواهد داشت، زیرا رژیمی که مقاومت در برابر ایالات متحده را جوهرهی هویت خود میداند، در چنین فشاری تنها سختتر خواهد شد.
با این حال، برزیل با اقتصادی متنوع و جایگاه خود بهعنوان بزرگترین تولیدکنندهی نفت و کالاهای کشاورزی منطقه، میتوانست نقشی فعالتر در کاهش بحران ایفا کند. اما همچون مکزیک، کمکش را به سطح امدادهای بشردوستانه ــ عمدتاً مواد غذایی ــ محدود کرده است. شرکت نفت دولتی برزیل، پتروبراس، تقریباً دو برابر شرکت نفت مکزیک، پمکس، نفت تولید میکند، اما از ارسال سوخت به کوبا خودداری کرده است.
مایه شرمساری
عوامل دیگری نیز بر تصمیم برزیل برای یاریرسانی به کوبا تأثیر دارند. حزب کارگر چپگرای لولا که تقریباً در یکچهارم قرن گذشته قدرت را در برزیل در دست داشته، با انتقاداتی نسبت به حمایتهای اقتصادی پیشین از کوبا مواجه است.
در نخستین دورهی ریاست جمهوری لولا، برزیل تأمین مالی ساخت بندر عمیق ماریل را آغاز کرد؛ بندری که توانایی پذیرش کشتیهای عظیم باری را دارد. بانک توسعهی ملی برزیل بیش از ۶۰۰ میلیون دلار برای این پروژه اختصاص داد، اما طرح نیمهکاره ماند و بدهیهای پرداختنشدهی کوبا، ضرری سنگین به برزیل زد. در دوران ریاست جمهوری راستگرای ژایر بولسونارو از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳، حمایت رقبای سیاسیاش از کوبا به یکی از محورهای تبلیغاتی او بدل شد.
اکنون، لولا در آستانهی رقابت انتخاباتی با فلاویو بولسونارو، پسر رئیسجمهور سابق، قرار دارد رقابتی بسیار نزدیک و پرتنش.سختگیریهای فزایندهی حکومت کوبا در قبال مخالفان داخلی، از جمله گسترش گروههای مردمی برای جاسوسی از همسایگان و وضع قوانین سانسور تازهای که انتقاد آنلاین از نظام سیاسی را جرمانگاری میکند، نیز آسیب زیادی به اعتبار کوبا زده است. مشابه ونزوئلا در دوران مادورو، که صدها منتقد سیاسی را زندانی کرد، این اقدامات باعث شده حتی بخشهای سرسخت چپ برزیل نیز حمایت خود را از کوبا کاهش دهند.
ماتیاس اسپکتور، استاد علوم سیاسی در بنیاد گِتولیو وارگاسِ سائوپائولو، میگوید: «رفتار کوبا با مخالفانش، پشتیبانی از رژیم را حتی برای وفادارترین اعضای حزب کارگر بسیار دشوار کرده است.»
افزون بر آن، افول اقتصادی کوبا تأثیر مستقیمی بر برزیل و سایر کشورهای منطقه گذاشته است. از سال ۲۰۲۰ تاکنون، حدود ۲٫۷۵ میلیون نفر از کوبا گریختهاند — بزرگترین کاهش جمعیتی در تاریخ مدرن کشور. دیاسپورای کوبایی نیز دچار دگرگونی عظیمی شده است. با وجود اینکه ایالات متحده همچنان مقصد اصلی بسیاری از مهاجران کوبایی است، سیاستهای سختگیرانهی جدید آمریکا باعث شده کشورهایی مانند برزیل و مکزیک مقصدهای اصلی تازهی کوباییها باشند. برزیل شاهد بزرگترین موج مهاجرت از کوبا بوده است؛ در سال ۲۰۲۵، کوباییها برای نخستین بار از ونزوئلاییها پیشی گرفتند و به پرشمارترین ملیتِ پناهجوی کشور تبدیل شدند. ورود این تعداد زیاد مهاجر کوبایی به برزیل و سایر کشورهای منطقه، بازتابی آشکار از شکستهای رژیم کوبا و مدل اقتصادی برنامهریزیشدهی آن است. لیلیان گوئرا، تاریخدان دانشگاه فلوریدا، میگوید: «هیچکدام از آنها طرفدار حکومتشان نیستند. آنان حاملان حقیقتاند دربارهی آنچه واقعاً در کوبا میگذرد.»
این کوچ عظیم در زمینهای کاملاً متفاوت با پانزده سال پیش رخ میدهد، زمانی که کوبا مرکز آغوش منطقهای بود که از احساس نوستالژی انقلابی و تلاش برای استقلال از واشنگتن در بحبوحهی جنگهای عراق و افغانستان نیرو میگرفت. در سال ۲۰۰۹، پس از آنکه موریسیو فونِس، رئیسجمهور چپگرای السالوادور، به قدرت رسید، کشورش آخرین کشور منطقه شد که روابط خود را با کوبا برقرار کرد. جزیرهی کوبا در آن زمان گویی به نقطهی اوج بازگشتی رسیده بود، پس از دههها انزوایی که مکزیک تنها کشور دارای روابط دیپلماتیک با هاوانا بود.
ستاره جدید لاتینها
اکنون رئیسجمهور السالوادور ناییب بوکله است متحد ترامپ که با استفاده از زندانیسازی گسترده و تعلیق آزادیهای مدنی، میزان جرم و جنایت کشورش را کاهش داده و به ستارهی جناح راست آمریکای لاتین بدل شده است. در ماه جاری، بوکله در نشست فلوریدا که به ابتکار دولت ترامپ برگزار شد، در کنار رهبران کشورهایی چون آرژانتین، هندوراس، کاستاریکا، اکوادور و پاراگوئه شرکت کرد.
در این گردهمایی، که ائتلافی گسترده مخالف هاوانا را شکل داد، شرکتکنندگان با شور و شوق هنگامی که ترامپ اعلام کرد «دولت کمونیستی کوبا به زانو درآمده» و «کوبا در واپسین لحظات عمر خود به شکل کنونیاش است»، کف زدند و تشویق کردند.
