به گزارش اکوایران، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، روز دوشنبه ادعا کرد که قصد داشته «فردا» (سهشنبه) به ایران حمله کند، اما برای دادن فرصتی دوباره به مذاکرات، فعلاً دست نگه داشته است. او ادعا کرد این تصمیم را به درخواست چندین رهبر عرب گرفته است.
توقف عملیات به درخواست سران چند کشور منطقه؟
به نوشته آکسیوس، کاخ سفید پیشنهاد بهروزشدهای را که ایران روز یکشنبه ارسال کرده بود ناکافی دانست؛ موضوعی که باعث شد انتظارها، حتی در داخل کاخ سفید، برای حمله قریبالوقوع ترامپ افزایش یابد. ترامپ از زمان آغاز جنگ تاکنون دستکم شش بار ضربالاجلها را تمدید کرده و حملات برنامهریزیشده علیه ایران را به تعویق انداخته است.
دو مقام آمریکایی به آکسیوس گفتند که انتظار میرفت ترامپ روز سهشنبه تیم ارشد امنیت ملی خود را در اتاق وضعیت کاخ سفید گرد هم آورد تا درباره گزینههای نظامی گفتوگو کنند. یک مقام ارشد آمریکایی به آکسیوس گفت اگر ایران موضع خود را تغییر ندهد، آمریکا ناچار خواهد بود مذاکرات را «از طریق بمبها» ادامه دهد.
اکوایران: حملات پهپادی روز یکشنبه خطر بازگشت دوباره جنگ را برجسته کرد. این در حالی است که ایالات متحده و ایران اعلام کردند در صورت وقوع درگیری آماده هستند.
ترامپ در شبکه اجتماعی تروث نوشت: «امیر قطر، ولیعهد عربستان سعودی و رئیس امارات متحده عربی از من خواستهاند حمله نظامی برنامهریزیشده ما علیه ایران را که برای فردا تعیین شده بود، متوقف کنم». او افزود رهبران عرب به او گفتهاند که «اکنون مذاکرات جدی در جریان است و به نظر آنها، بهعنوان رهبران بزرگ و متحدان، توافقی حاصل خواهد شد که برای ایالات متحده آمریکا، همچنین همه کشورهای خاورمیانه و فراتر از آن، بسیار قابل پذیرش خواهد بود.»
ترامپ ادعا کرد این توافق تضمین خواهد کرد که ایران به سلاح هستهای دست پیدا نکند. او از زمان آغاز جنگ بارها مدعی پیشرفت در مسیر توافق شده بود، اما اخیراً هیچ پیشرفت چشمگیری حاصل نشده است. ترامپ گفت که به وزیر جنگ، پیت هگست، و رئیس ستاد مشترک ارتش، ژنرال دن کین، دستور داده برنامههای حمله را متوقف کنند، اما همزمان آماده باشند که «در صورت نرسیدن به توافقی قابل پذیرش،» در هر لحظه «با یک حمله تمامعیار و گسترده علیه ایران» پیش بروند.
رد پیشنهاد بهروز شده ایران
نشریه آکسیوس در گزارشی دیگر از قول یک مقام ارشد آمریکایی مینویسد که پیشنهاد تازه ایران ناکافی است و خطر ازسرگیری جنگ را در پی دارد. یک مقام ارشد آمریکایی و منبعی آگاه از موضوع به آکسیوس گفتند که ایران پیشنهاد بهروزشدهای برای توافق بهمنظور پایان دادن به جنگ ارائه کرده، اما کاخ سفید معتقد است این پیشنهاد بهبود معناداری ندارد و برای دستیابی به توافق کافی نیست.
دیوارنگاره با موضوع جنگ در تهران/ عکس از خبرگزاری وانا
مقامهای آمریکایی میگویند ترامپ خواهان توافقی برای پایان دادن به جنگ است، اما بهدلیل رد شدن بسیاری از خواستههایش از سوی ایران و امتناع تهران از دادن امتیازهای معنادار درباره برنامه هستهای، در حال بررسی ازسرگیری جنگ است.
دو مقام آمریکایی گفتند که انتظار میرود ترامپ روز سهشنبه تیم ارشد امنیت ملی خود را در اتاق وضعیت کاخ سفید گرد هم آورد تا درباره گزینههای نظامی گفتوگو کند. مقام ارشد آمریکایی گفت اگر ایران موضع خود را تغییر ندهد، آمریکا ناچار خواهد شد مذاکرات را «از طریق بمبها» ادامه دهد. ترامپ در گفتوگویی تلفنی با آکسیوس در روز یکشنبه، پیش از آنکه آمریکا پیشنهاد تازه ایران را دریافت کند، گفته بود: «زمان در حال گذر است» و اگر ایران انعطاف نشان ندهد، «ضربات بسیار شدیدتری دریافت خواهد کرد.»
جزئیات بیشتری پیرامون پیشنهاد ایران
به گفته یک مقام ارشد آمریکایی، پیشنهاد متقابل ایران که شامگاه یکشنبه از طریق میانجیگران پاکستانی به آمریکا منتقل شد، تنها بهبودهای ظاهری و محدودی نسبت به نسخه قبلی دارد. پیشنهاد تازه شامل توضیحات بیشتری درباره تعهد ایران به دنبال نکردن سلاح هستهای است، اما هیچ تعهد جزئی و مشخصی درباره تعلیق غنیسازی اورانیوم یا تحویل اندوخته موجود اورانیوم با غنای بالا ارائه نمیکند. درحالیکه رسانهها گزارش داده بودند که آمریکا در جریان مذاکرات با لغو برخی تحریمهای نفتی ایران موافقت کرده، یک مقام آمریکایی گفت هیچ کاهش تحریمی «بهصورت رایگان» و بدون اقدام متقابل از سوی ایران انجام نخواهد شد.
مردم در خیابانی نزدیک دیوارنگارهای در تهران، ایران، ۱۸ مه ۲۰۲۶، قدم میزنند/عکس از خبرگزاری وانا
به گفته مقام ارشد آمریکایی مذکور: «واقعاً پیشرفت زیادی حاصل نمیکنیم. امروز در نقطهای بسیار جدی قرار داریم. فشار بر آنهاست که بهدرستی پاسخ دهند. زمان آن رسیده که ایرانیها کمی شیرینی تعارف کنند. ما به گفتوگویی واقعی، محکم و جزئینگر [درباره برنامه هستهای] نیاز داریم. اگر چنین چیزی رخ ندهد، گفتوگو از طریق بمبها انجام خواهد شد که مایه تأسف است».
این مقام ارشد آمریکایی گفت آمریکا و ایران در حال حاضر مذاکرات مستقیمی درباره محتوای توافق ندارند، بلکه درگیر گفتوگوهای غیرمستقیم هستند تا بر سر چارچوب و شکل این مذاکرات به اجماع برسند. این مقام آمریکایی مدعی شد اینکه ایران با وجود تغییرات بسیار محدود، پیشنهاد متقابل تازهای ارائه کرده است، نشان میدهد ایرانیها نگران اقدام نظامی بیشتر آمریکا هستند.
بزرگترین خطر پیش رو؛ نه توافقی، نه راه خروجی
در همین رابطه خبرگزاری رویترز نوشت، سه ماه پس از آنکه ایالات متحده و اسرائیل حملهای علیه ایران انجام دادند، محاصره آمریکا و تسلط تهران بر تنگه هرمز به یک بنبست انجامیده است؛ وضعیتی که در آن هیچیک از طرفین عقبنشینی نمیکند، فشار اقتصادی عمیقتر میشود و خطر ازسرگیری جنگ رو به افزایش است.
دیوارنگاره با موضوع جنگ در تهران/ عکس از خبرگزاری وانا
نگرانی فزاینده در میان سیاستگذاران دیگر این نیست که آیا توافقی نزدیک است یا نه، بلکه این است که تنشها تا چه مدت میتوانند ادامه پیدا کنند پیش از آنکه یک اشتباه محاسباتی از سوی واشنگتن یا تهران به درگیری دوباره منجر شود.
در آمریکا و اسرائیل درخواستها برای حملهای تازه بلندتر شده است؛ برخی مقامها استدلال میکنند فشار بیشتر میتواند اهرمهای تهران را تضعیف کرده و ایران را وادار به بازگشت به میز مذاکره کند. به گفته دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد مسائل ایران در مؤسسه مطالعات امنیت ملی: «یک مشکل اساسی در این نظریه وجود دارد: ما پیشتر بارها آن را آزمودهایم و ایران تسلیم نشده است». به گفته یک مقام منطقهای: «ما درگیر جنگ فرسایشی شدهایم و احتمال حمله تازه آمریکا و اسرائیل هر روز بیشتر میشود».
مصالحه تسلیم است؟
مقامهای ایرانی به رویترز گفتند که امتیاز دادن درباره برنامه موشکی، توان هستهای یا کنترل تنگه هرمز صرفاً ابزارهای سیاستی نیستند، بلکه ستونهای ایدئولوژیک بقای جمهوری اسلامی به شمار میروند؛ کنار گذاشتن آنها مصالحه نیست، بلکه تسلیم است. به گفته سیترینوویچ همین مسئله توضیح میدهد که چرا حتی رویارویی نظامی طولانی نیز نتوانسته تهران را از خطوط قرمز خود عقب براند و چرا تشدید بیشتر تنشها نیز احتمالاً موفق نخواهد بود. چندین دور گفتوگوی غیرمستقیم با میانجیگری پاکستان نیز هیچ پیشرفتی به همراه نداشته است. شکافها همچنان عمیقاند. هر دو طرف زمان را اهرم فشار خود میدانند؛ مسئلهای که مصالحه را دشوار میکند.
ایالات متحده میخواهد ایران غنیسازی اورانیوم را به مدت ۲۰ سال متوقف کند و اندوخته خود را به آمریکا منتقل کند. ایران خواهان پایان حملات، تضمینهای امنیتی، غرامت جنگی و بهرسمیت شناخته شدن حاکمیتش بر هرمز است؛ شروطی که واشنگتن آنها را رد کرده است. وزارت خارجه ایران به درخواست برای اظهار نظر پاسخ نداد. وزارت خارجه آمریکا نیز بیدرنگ به درخواست اظهار نظر درباره موضوعات مطرحشده در این گزارش واکنشی نشان نداد.
به گفته علی واعظ از گروه بینالمللی بحران، هیچیک از دو طرف تمایلی برای اعطای «امتیازهای دردناک» لازم برای توافق نشان ندادهاند. او افزود: «هر دو معتقدند زمان به سود آنهاست و دست برتر را دارند، و همین تصور دقیقاً همان چیزی است که توافق را ناممکن میکند».
نتیجه، جنگی فرسایشی بر سر یکی از حیاتیترین آبراههای جهان است. پیش از جنگ، تنگه هرمز حدود ۲۵ درصد تجارت جهانی نفت و ۲۰ درصد گاز طبیعی مایع را منتقل میکرد. اکنون، با نزدیک شدن تنگه به وضعیت بسته، پیامدهای اقتصادی در حال گسترش است و زنجیره تأمین را مختل کرده است. آلن آیر، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا در امور ایران که در مذاکرات پیشین آمریکا و ایران حضور داشته، گفت ممکن است دستیابی به توافق ناممکن باشد. او گفت: «این دو طرف هرگز به توافق نخواهند رسید. ترامپ فقط نمیخواهد پیروز شود؛ او میخواهد ایران را تحقیر کند و بهعنوان کسی دیده شود که ایران را درهم شکسته است.»
تهران اندوخته اورانیوم غنیشده و کنترل هرمز را داراییهای راهبردی حیاتی برای بقا میداند. یک مقام ارشد ایرانی گفت: «بنابراین ایران مصمم است از این داراییها برای تضمین منافع خود استفاده کند» و افزود تسلیم شدن گزینهای نیست. آیر گفت: «میجنگیم، میمیریم، اما تحقیر را نمیپذیریم. تسلیم شدن اساساً با هویت ایران ناسازگار است.»
موضع سرسختانه و فشار بر اقتصاد ایران؛ نه جنگ نه صلح
یک مقام ایرانی دیگر استدلال کرد که تهران پیشاپیش پیروز شده است؛ نه از طریق شکست نظامی واشنگتن، بلکه با خودداری از تسلیم شدن. هفتهها حملات آمریکا و اسرائیل نتوانست اراده ایران را در هم بشکند و این دیدگاه را تقویت کرد که اندوخته هستهای و کنترل هرمز همچنان هسته اصلی بازدارندگی ایران هستند. آیر میگوید که واگذاری این اهرمها آن توازن را نابود خواهد کرد: «ترامپ میخواهد اعلام پیروزی کند، اما ایران این فرصت را به او نخواهد داد. آیا اقتصاد جهان میتواند این فشار را تحمل کند؟ این پرسشی است که ترامپ باید به جهان پاسخ دهد». او افزود حملات بیشتر نیز محاسبات ایران را تغییر نخواهد داد و فقط تشدید تنشها را سرعت میبخشد. به گفته او، ایران بدون مصالحه از سوی واشنگتن نه غنیسازی را کنار خواهد گذاشت و نه در برابر اولتیماتومها سر خم خواهد کرد.
کشتیها در تنگه هرمز، مسندم عمان، ۱۸ مه ۲۰۲۶/عکس از خبرگزاری رویترز
بااینحال، پشت این موضع مقاوم، منابع ایرانی نزدیک به حاکمیت از واقعیتی پیچیدهتر سخن میگویند: تهران خواهان ادامه طولانیمدت وضعیت «نه جنگ، نه صلح» نیست؛ وضعیتی که در آن تورم افزایش یافته، بیکاری بدتر شده و حملات به صنایع کلیدی، اقتصادی را که از پیش آسیبدیده بود، بیشتر فرسوده میکند. به گفته آنها، ایران بهدنبال توافقی مقدماتی برای پایان دادن به جنگ است: بازگشایی هرمز تحت نظارت ایران در برابر لغو محاصره آمریکا؛ و سپس پرداختن به مسائل دشوارتری مانند رفع تحریمها و محدودیتهای هستهای. آمریکا میگوید پایان جنگ باید به مذاکرات بعدی موکول شود.
در موضوع هستهای، منابع ایرانی میگویند که تهران ممکن است اندوخته ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالای خود را رقیق کند یا بخشی از آن را — ترجیحاً به روسیه — منتقل کند، با این استدلال که اگر واشنگتن هر توافقی را نقض کند، ایران بتواند آن را بازپس گیرد. واشنگتن این پیشنهاد را رد کرده است. این منابع افزودند که ایران همچنین خواهان توقفی کوتاهتر از درخواست ۲۰ ساله واشنگتن برای غنیسازی و دسترسی کامل به ۳۰ میلیارد دلار دارایی بلوکهشده خود است، اما واشنگتن فقط با آزادسازی یکچهارم این داراییها طبق جدول زمانی مشخص موافقت کرده است.
نبود راهحل نظامی و تنها گزینه موجود
تهران بهدنبال سازوکار حکمرانی تازهای بر هرمز است و بازگشت به وضعیت پیش از جنگ را رد میکند، درحالیکه آمریکا بر بازگشایی بدون قید و شرط تنگه، بدون عوارض و بدون حق وتو، اصرار دارد؛ شکافی که شاید حتی دشوارتر از مسئله هستهای حلشدنی باشد.
اکوایران: جنگ ایران بهتدریج پیامدهای خود را بر اقتصاد کشورهای جهان از جمله آمریکا آشکار میگرداند. برای نمونه افزایش قیمت سوخت به صورت زنجیرهای موجب افزایش قیمتها در کالاها و خدمات دیگر شده است.
آرون دیوید میلر، مقام پیشین آمریکایی و مذاکرهکننده خاورمیانه، میگوید کنترل هرمز معیار اصلی موفقیت یا شکست واشنگتن خواهد بود. او افزود چگونگی پایان این بحران میتواند سیاست خارجی ترامپ را تعریف کند، زیرا رئیسجمهور آمریکا بهشدت نسبت به خطر اینکه بازنده دیده شود، حساس است. میلر افزود بازگشایی این آبراه بدون توافق سیاسی، نیازمند «اشغال طولانیمدت خاک ایران توسط نیروهای زمینی آمریکا» خواهد بود. اما واعظ استدلال کرد هیچ راهحل نظامی برای هرمز وجود ندارد، مگر گزینهای پرهزینه که ترامپ شاید تمایلی به اجرای آن نداشته باشد؛ و همین مسئله مذاکرات را به تنها مسیر عملی تبدیل میکند.
سیترینوویچ گفت با وجود دستاوردهای عملیاتی کارزار آمریکا و اسرائیل، این حملات نتوانستهاند ضربهای راهبردی و تعیینکننده وارد کنند. به گفته او: «ما دولت را سرنگون نکردیم، بلکه با دولتی خشمگینتر روبهرو شدیم. توان موشکی ایران را از بین نبردیم. و آنها هنوز اورانیوم را در اختیار دارند.» سیترینوویچ هشدار داد که بیشبرآورد فشار و دستکم گرفتن تابآوری تهران، خطرات خاص خود را دارد. او گفت: «این خطر را افزایش میدهد که واشنگتن بار دیگر وارد رویاروییای شود با این انتظار که فشار و اجبار به تسلیم منجر خواهد شد، و خیلی دیر متوجه شود که حکومت آماده تحمل درد بسیار بیشتری نسبت به آن چیزی بوده که تصور میشد.»
