به گزارش اکوایران، دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، روز سهشنبه گفت که دولت او تحریمهای اعمال شده علیه ترکیه که تحت قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریمها (کاتسا) هستند را لغو خواهد کرد. این موضوع نشاندهنده بهبود در موضوع مورد اختلاف دو طرف طی سالهای اخیر بر سر خرید سیستم موشکی روسیه است.
در حاشیه اجلاس ناتو در آنکارا، ترامپ در دیدار با رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، گفت: «ما تحریمها را لغو خواهیم کرد. وقت آن رسیده است. ما نمیخواهیم دوستان را تحریم کنیم. این بسیار ساده است». اما لغو تحریمها به سادگی اعلام یک رئیسجمهور نیست. این مجازاتها طبق قانونی که در سال ۲۰۱۷ توسط کنگره تصویب شد، اعمال شدهاند و حذف آنها نیاز به تأیید قانونگذاران آمریکایی دارد.
تحریمهای کاتسا چیست؟
به نوشته المانیتور، کاتسا در سال ۲۰۱۷ به عنوان بخشی از تلاش گستردهتر کنگره برای تحریم روسیه، ایران و کره شمالی از جمله فروش نظامی خارجی، به قانون تبدیل شد. بخش ۲۳۱ این قانون، دولت ایالات متحده را ملزم میکند تا علیه نهادهایی که آگاهانه در معاملات قابل توجه با بخشهای دفاعی و اطلاعاتی روسیه مشارکت دارند، تحریمهایی اعمال کند.
اکوایران: افزایش نفوذ ترکیه در ناتو با وجود سالها اختلاف با متحدان غربی بر سر روابط با روسیه، عقبگرد دموکراتیک داخلی و تنش با یونان رخ داده است. بااینحال، جنگهای اوکراین و ایران نه تنها جایگاه ترکیه را در ناتو تقویت کرده، بلکه وابستگی خود این کشور به چتر امنیتی ناتو را نیز آشکار ساخته است.
در سال ۲۰۲۰، ترکیه پس از خرید سامانه موشکی زمین به هوای S-۴۰۰ روسیه در سال ۲۰۱۹، به اولین متحد ناتو تبدیل شد که تحت قانون مقابله با دشمنان آمریکا (CAATSA) هدف قرار گرفت. این اختلاف همچنین منجر به حذف ترکیه از برنامه F-۳۵ در سال ۲۰۱۹ شد و مانع از دستیابی آنکارا به این جتهای جنگنده پیشرفته شد. ترکیه به این اقدام به عنوان اقدامی ناعادلانه و غیرقانونی اعتراض کرد.
چگونه میتوان تحریمهای کاتسا را لغو کرد؟
رئیسجمهور آمریکا در صورتی که دولت تشخیص دهد که این کار به نفع منافع امنیت ملی ایالات متحده است، اختیار دارد که از تحریمهای کاتسا صرف نظر کند. این قانون همچنین در موارد خاصی که کشورها وابستگی خود را به تجهیزات دفاعی روسیه کاهش میدهند، معافیتهایی را مجاز میداند، همانطور که کنگره در سال ۲۰۲۲ با ایجاد معافیت برای هند به دلیل خرید سیستم موشکی اس-۴۰۰، این کار را انجام داد. با این حال، معافیت، تحریمها را به طور دائم لغو نمیکند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در مراسم ورود رسمی به مجتمع ریاست جمهوری بستپه در اجلاس ناتو در آنکارا، به همراه رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، قدم میزند، 7 ژوئیه 2026/ عکس از خبرگزاری رویترز
کاتسا به رئیسجمهور اجازه میدهد در صورتی که دولت تشخیص دهد طرف تحریمشده فعالیتی را که باعث مجازاتها شده متوقف کرده، گامهای قابل تأیید قابل توجهی برای پایان دادن به آن برداشته و تضمین داده که در آینده درگیر فعالیتهای مشابه نخواهد شد، تحریمها را لغو کند. هرگونه اقدامی از این دست تحت بخش ۲۱۶ مشمول بررسی کنگره است که دولت را ملزم میکند قبل از اجرایی شدن لغو تحریمها، کنگره را مطلع کند و به قانونگذاران فرصتی برای اعتراض میدهد. حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، حمایت از قانون مقابله با تحریمها (کاتسا) را در میان قانونگذاران تقویت کرد. در ماه آوریل، سناتور تیم کین (دموکرات-ویرجینیا) لایحهای را که توسط رئیس جمهوریخواه کمیته خدمات مسلح سنا، راجر ویکر (آلاباما)، ارائه شده بود، ارائه داد که دست قوه مقننه را در تحریمهای CAATSA تقویت میکرد.
به گفته سینان اولگن، عضو ارشد کارنگی اروپا در بروکسل: «تنها نهاد سیاسی که میتواند کاتسا را [به طور دائم] لغو کند، کنگره ایالات متحده است. و در حال حاضر، نگرش کلی نسبت به ترکیه در کنگره ایالات متحده برای لغو کامل کاتسا مساعد نیست». گروههای کلیدی مخالف در کنگره همچنان با پاداش دادن به آنکارا به دلیل گرایشش به سمت مسکو مخالف هستند. برای ترکیه، مسیر لغو دائمی تحریمها با بندی در قانون مجوز دفاع ملی ۲۰۲۱ که به طور خاص به خرید سامانه اس-۴۰۰ توسط آنکارا میپردازد، پیچیدهتر شده است.این قانون دولت را ملزم میکند که تأیید کند ترکیه دیگر اس-۴۰۰ یا سامانه جایگزین آن را در اختیار ندارد. به گفته اولگن: «این از نظر سیاسی معیار بسیار دشوار برای هر دولتی در ترکیه است». او افزود: «بنابراین ترکیه نمیتواند به تنهایی این سیستم را به یک کشور ثالث بفروشد، مگر اینکه روسیه به آن چراغ سبز نشان دهد».
بازتنظیم اساسی در روابط دفاعی با واشنگتن؟
برای آنکارا، لغو تحریمها میتواند نشاندهنده یک بازتنظیم اساسی در روابط دفاعی با واشنگتن پس از سالها اختلاف باشد. ترکیه، از اعضای بنیانگذار ناتو، دومین ارتش دائمی بزرگ این اتحاد را دارد. اما اختلاف بر سر اس-۴۰۰ یکی از عمیقترین شکافها را در روابط ایالات متحده و ترکیه در دهههای اخیر ایجاد کرده و همکاریهای دفاعی را مختل و روابط بین این دو متحد را تیره کرده است.
جنگنده رادارگریز اف-۳۵ به رنگ قرمز/ عکس از گتی ایمیجز
به گفته گونول تول، عضو ارشد موسسه خاورمیانه: «این اقدام، همکاریهای صنعتی دفاعی ایالات متحده و ترکیه را از سر خواهد گرفت. این امر همچنین به نفع صنعت دفاعی بومی ترکیه خواهد بود. بسیاری از برنامههای شاخص، از جمله جنگنده کان، هلیکوپترها، موشکها و سیستمهای دریایی، هنوز به فناوریهای ساخت آمریکا یا مجوزهای صادراتی وابسته هستند. حذف کاتسا این محدودیتها را کاهش میدهد، حتی در حالی که ترکیه همچنان به دنبال خودکفایی بیشتر است».
حل مسئله تحریمها همچنین میتواند راه را برای مذاکرات مجدد در مورد فروش عمده تسلیحات ایالات متحده، از جمله درخواست ترکیه برای بازگشت به برنامه F-35 و تلاشهای متوقف شده آن برای دستیابی به سایر تجهیزات دفاعی، هموار کند. اما تول هشدار داد که لغو کاتسا به تنهایی تمام موانع را حل نمیکند. او گفت: «برنامه F-35 با یک محدودیت قانونی جداگانه مرتبط با داشتن سیستم S-400 توسط ترکیه اداره میشود. به عبارت دیگر، لغو کاتسا گامی ضروری برای عادیسازی روابط دفاعی است، اما به خودی خود برای بازگرداندن F-35 به روی میز کافی نیست».
مسابقهای برای هژمونی منطقهای
در همین رابطه، بن کاسپیت، تحلیلگر المانیتور هم نوشت، در میانه رقابت بر سر هژمونی منطقهای در خاورمیانه، با چراغ اولیه سبز ترامپ به ترکیه برای فروش جنگنده های پیشرفته مذکور، اسرائیل بیم دارد که واشنگتن گزینههای استراتژیک خود را به سمت ترکیه تغییر دهد.
بر اساس این گزارش، نشست ناتو در ترکیه، نفوذ رو به کاهش بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل را محک میزند و نگرانیهای عمیقتر این رژیم در مورد روابط نزدیکتر آنکارا با واشنگتن و افزایش نفوذ منطقهای این کشور را برجسته میکند. یک منبع ارشد امنیتی اسرائیل، رقابت ترکیه و اسرائیل را به عنوان مسابقهای برای هژمونی منطقهای توصیف کرده و به المانیتور گفت: «این یک درگیری بین دو قطب مخالف است. این یک مبارزه برای هژمونی در خاورمیانه و نزدیکی به ایالات متحده است. نگرانکنندهترین چیز برای ما این است که ترکیه با اختلاف زیادی اسرائیل را در این بازی رهبری میکند که به نظر غیرقابل جبران میرسد».
نگرانی تلآویو از «کیف هدیه بزرگ»
در حال حاضر، تمایل آشکار ترامپ برای فروش جتهای جنگنده رادارگریز پیشرفته اف-۳۵ به ترکیه از سوی تلآویو بسیار خطرناک تلقی و به شدت مورد مخالفت اسرائیل قرار گرفته است. ترامپ روز سهشنبه در گفتگو با خبرنگاران گفت: «ما رابطه بهتری با ترکیه داریم و ترکیه از بسیاری جهات بسیار وفادارتر از سایر کشورهایی بوده است که فکر میکنیم وفادار خواهند بود، بنابراین این چیزی است که ما در نظر خواهیم گرفت. این قطعاً چیزی است که ما در نظر خواهیم گرفت».
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هنگام ورود به مجتمع ریاست جمهوری بستپه در مراسم استقبال رسمی برای اجلاس ناتو در آنکارا، با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، دست میدهد، 7 ژوئیه 2026/ عکس از خبرگزاری رویترز
اسرائیل همچنین نگران فروش احتمالی موتورهای اف-۱۱۰ ساخت آمریکا برای جنگندههای کان ترکیه -پروژه شاخص صنعت دفاعی این کشور- است. ترامپ در ۲۴ ژوئن در پاسخ به پرسش خبرنگاران در مورد درخواست آنکارا برای موتورهای F110 و جنگندههای F-35 گفت که «با یک کیف هدیه بزرگ» به آنکارا خواهد آمد و با اشاره به رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، گفت: «احتمالاً کاری خواهم کرد که او را بسیار خوشحال کند».
در گفتگویی که پرتنش توصیف شده، نتانیاهو از ترامپ خواسته که از این معامله جلوگیری کند و تهدیدی را که F-35ها برای برتری هوایی اسرائیل در خاورمیانه ایجاد میکنند، توضیح داده است. نیروی هوایی اسرائیل در حال حاضر تنها نیرویی در منطقه است که جتهای جنگنده F-35 را در اختیار دارد. این نیرو در حال حاضر ۵۰ فروند از این هواپیما را در اختیار دارد و در سال ۲۰۲۳ سفارش ۲۵ جت دیگر را داده که انتظار میرود در سال ۲۰۲۷ یا ۲۰۲۸ تحویل داده شوند. او همچنین به مجموعهای از اظهارات اردوغان و هاکان فیدان، وزیر امور خارجه، در مورد اسرائیل اشاره کرد و آنها را یهودستیزانه توصیف کرد.
در مسیر تأثیرگذارترین عضو ناتو
به گفته یک دیپلمات ارشد اسرائیلی، اردوغان به دنبال تبدیل ترکیه به تأثیرگذارترین عضو اتحاد 32 عضوی ناتو است، زیرا پنتاگون در حال بررسی هزینههای دفاعی کشورهای عضو و همچنین حضور نظامی خود در چندین کشور متحد است. او به المانیتور گفت: «اردوغان میخواهد به شکلگیری دیدگاه جدید ناتو کمک کند که دیگر اسرائیل را نه به عنوان یک دارایی در خاورمیانه، بلکه به عنوان یک بار اضافی میبیند. ما نباید اجازه دهیم این اتفاق بیفتد و نتانیاهو این موضوع را به تفصیل با رئیسجمهور در میان گذاشت».
با توجه به عقب بودن نتانیاهو در نظرسنجیهای پیش از انتخابات حساس اواخر اکتبر و در بحبوحه تنشهای آمریکا و اسرائیل بر سر نتیجه جنگ مشترکشان علیه ایران، هنوز مشخص نیست که او تا چه حد میتواند در این مورد نفوذ داشته باشد. نشست ناتو ممکن است نشانه اولیهای از تفکر واشنگتن باشد. این دیپلمات اسرائیلی گفت: «اگر ترکیه واقعاً به برنامه تولید F-35 بازگردد یا حتی حق خرید این هواپیما به آن اعطا شود، خواهیم فهمید که نتانیاهو شکست خورده است».
وزن تعادلی تازه؛ زمین بازی به ضرر تلآویو عوض میشود؟
ترکیه فراتر از درخواستهایش برای تجهیزات دفاعی آمریکا، به دنبال حمایت واشنگتن برای جاهطلبیهای منطقهای گستردهتر خود، به ویژه تمایلش برای ایفای نقش وزنه تعادل اصلی در برابر ایران به جای اسرائیل است. این دیدگاه شامل برنامههای ترکیه برای ایجاد اتحاد منطقهای با عربستان سعودی، پاکستان و سایر کشورها و در عین حال رقابت با اسرائیل برای نفوذ در میان کشورهای خلیج فارس است.
رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، در مراسمی رسمی در مجتمع ریاست جمهوری در آنکارا، از احمد الشرع، رئیس جمهور موقت سوریه، استقبال میکند، ۳ فوریه ۲۰۲۵/ عکس از خبرگزاری آناتولی
اسرائیل امیدوار است که استدلالهای نتانیاهو با وجود نزدیکی آشکار رئیسجمهور آمریکا به رهبر ترکیه، مورد توجه ترامپ قرار گرفته باشد -هر چند این نگرانی در تلآویو وجود دارد که ممکن است استدلالات بیبی ناکافی و دیرهنگام باشد. یک منبع ارشد سیاسی اسرائیلی به المانیتور گفت: «ترامپ ممکن است از اردوغان بخواهد که از بیان اظهارات تحریکآمیز درباره اسرائیل، چه شخصاً و چه از طریق دیگر مقامات ارشد، خودداری کند. اما این چیزی را برای ما حل نمیکند. اردوغان پیش از این نیز علیه اسرائیل موضع گرفته و بعداً بارها تحت فشار آمریکا، لفاظیهای خود را تعدیل کرده است. مشکل کوچک ما حرف زدن و مشکل بزرگتر عمل او است».
به گفته این منبع، اردوغان عملاً کنترل سوریه را به دست گرفته و در حال ایجاد پایگاههایی در آنجا است و یک محور استراتژیک ایجاد میکند که اسرائیل را در بهترین حالت یک مانع و در بدترین حالت دشمنی میداند که باید حذف شود. به گفته مقامات اسرائیلی، سوریه به عنوان مهمان ویژه به اجلاس اواسط ژوئن گروه هفت در فرانسه دعوت شده بود، جایی که پتانسیل خود را به عنوان مسیری جایگزین به تنگه هرمز برای انرژی و سایر تدارکاتی که به مقصد غرب در حال توسعه است، تبلیغ کرد.
مقامات اسرائیلی استدلال میکنند که چنین ابتکاراتی، همراه با یک پروژه راهآهن بلندپروازانه عربستان سعودی و ترکیه که در حال حاضر در دست توسعه است، میتواند اهمیت استراتژیک منطقهای اسرائیل را کاهش دهد. آنها همچنین نگرانیهایی را در مورد رزمایشهای مشترک هوایی، دریایی و عملیات ویژه مصر و ترکیه ابراز کردند. انتظار میرود ترامپ روز چهارشنبه در حاشیه اجلاس ناتو در ترکیه با احمد الشرع، رئیس جمهور سوریه، دیدار کند.
به گفته یک دیپلمات ارشد خاورمیانهای : «این بازی واقعی اکنون است: مبارزه برای هژمونی در خاورمیانه». در تحولی که عمیقاً مقامات اسرائیلی را نگران میکند، به نظر میرسد نفوذ منطقهای این رژیم، تحت رهبری یکی از پرطرفدارترین چهرههای اسرائیل در تاریخ ایالات متحده، در حال کاهش است. این دیپلمات گفت: «اسرائیل معتقد بود که پس از نشان دادن قدرت نظامی خود در سالهای اخیر، دیگر هیچ شکی در مورد جایگاه آن به عنوان قدرت برتر منطقهای وجود نخواهد داشت. اما نتیجه جنگ با آنچه اسرائیل برنامهریزی کرده بود، فاصله زیادی دارد و اردوغان به سرعت برای پر کردن خلاء ناشی از آن اقدام کرده است. همه اینها در دوران ترامپ اتفاق میافتد، که به طور گسترده به عنوان یک رئیس جمهور طرفدار اسرائیل شناخته میشود. باید دید که اوضاع تحت رهبری جانشین او چگونه تغییر خواهد کرد».
