در «تیتر یک» امروز، ابتدا به مهمترین مباحث مطرحشده در همایش «چشمانداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» درباره آینده اقتصاد دیجیتال، چالشهای زیرساختی و مسیر توسعه کسبوکارهای پلتفرمی میپردازیم و سپس نتایج نظرسنجی ایسپا را مرور میکنیم. در ادامه، تازهترین گزارش شامخ و وضعیت صنعت پس از جنگ، افت قابل توجه صدور پروانههای ساختمانی و پیامدهای آن برای بازار مسکن، رقابت تازه چین و آمریکا در هوش مصنوعی پس از رونمایی از مدل کیمی کی3 و در نهایت، ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی توافق هستهای احتمالی آمریکا و عربستان سعودی را بررسی خواهیم کرد.
با «تیتر یک» چهارشنبه 31 تیر 1405 همراه باشید.
چالشهای اقتصاد دیجیتال و کسبوکارها
اقتصاد دیجیتال ایران دیگر فقط با تعداد کاربران اینترنت یا رشد پلتفرمها سنجیده نمیشود؛ امروز پرسش اصلی این است که آیا زیرساختها، سرمایهگذاری و نظام تنظیمگری میتوانند بار موج بعدی تحول دیجیتال را بر دوش بکشند؟
در همایش «چشمانداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵»، این پرسش از دو زاویه بررسی شد؛ از یک سو، احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، هشدار داد که رشد اقتصاد دیجیتال بدون توسعه متناسب زیرساختها، به مصرف تدریجی ظرفیتهای موجود، افت کیفیت شبکه و تعمیق شکاف دیجیتال منجر خواهد شد. از سوی دیگر، مدیران دیجیکالا، اسنپپی، ازکیوام و میلی، آینده اقتصاد پلتفرمی و سوپراپلیکیشنها را وابسته به تکمیل زیرساختهای مالی، تنظیمگری هوشمند، مشارکت بخش خصوصی در سیاستگذاری و افزایش اعتماد میان دولت و کسبوکارها دانستند.
پیام مشترک این نشستها روشن بود؛ آینده اقتصاد دیجیتال تنها با توسعه سرویسهای جدید یا افزایش تعداد کاربران ساخته نمیشود. سرمایهگذاری در شبکههای ارتباطی، مراکز داده، فناوریهای نوین، ایجاد اکوسیستمهای باز، اصلاح مدل اقتصادی اپراتورها و تدوین مقررات متناسب با واقعیتهای بازار، پیششرطهای حفظ رقابتپذیری اقتصاد ایران در عصر هوش مصنوعی و اقتصاد پلتفرمی هستند.
اکنون این پرسش پیش روی سیاستگذاران قرار دارد که آیا تصمیمهای امروز میتواند مسیر اقتصاد دیجیتال ایران را به سمت رشد پایدار تغییر دهد، یا فرسودگی زیرساختها و تداوم نااطمینانی، فرصتهای این بخش را محدود خواهد کرد؟
اینترنت در ایران زیر ذرهبین نظرسنجی ایسپا
اینترنت در ایران فقط یک ابزار ارتباطی نیست؛ حالا به بخشی از زندگی روزمره، اقتصاد و حتی معیشت مردم تبدیل شده است. تازهترین نظرسنجی ملی ایسپا که به سفارش وزارت ارتباطات انجام شده، تصویری قابلتأمل از رفتار و مطالبات کاربران ایرانی ارائه میدهد.
بر اساس این نظرسنجی، نزدیک به ۹۰ درصد مردم از اینترنت استفاده میکنند و میانگین استفاده روزانه آنها به بیش از ۴ ساعت میرسد. در همین حال، ۷۴.۴ درصد کاربران برای دسترسی به اینترنت از فیلترشکن استفاده میکنند که بخش عمده آنها از نسخههای رایگان بهره میبرند.
از سوی دیگر، ۷۲.۳ درصد کاربران از سرعت اینترنت در ایران رضایت ندارند و بیش از نیمی از آنها، افزایش سرعت اینترنت را مهمترین اولویت سیاستگذاری در این حوزه میدانند؛ مطالبهای که حتی از کاهش فیلترینگ نیز بیشتر مورد تأکید قرار گرفته است.
گزارش شامخ خرداد
گزارش شاخص مدیران خرید (شامخ) بخش صنعت در خرداد ۱۴۰۵، تصویری از صنعتی ارائه میدهد که اگرچه از شوک اولیه جنگ فاصله گرفته، اما همچنان در محدوده رکود قرار دارد و با نااطمینانیهای جدی روبهرو است. شامخ صنعت در خرداد به ۴۸.۲رسید؛ رقمی که نسبت به ماههای گذشته بهبود یافته و بالاترین سطح ششماهه از آذر سال گذشته محسوب میشود، اما همچنان پایینتر از مرز ۵۰ قرار دارد؛ مرزی که عبور از آن به معنای خروج از رکود است.
جزئیات این گزارش نشان میدهد بیشتر مؤلفههای اصلی شامخ همچنان کمتر از ۵۰ هستند و تنها سرعت انجام و تحویل سفارشها در محدوده مثبت قرار گرفته است. شاخص تولید نیز که در اسفند به یکی از پایینترین ارقام تاریخ شامخ رسیده بود، در خرداد به ۴۹.۷ افزایش یافته، اما هنوز از بازگشت کامل فعالیتهای تولیدی حکایت نمیکند.
فعالان صنعتی همچنان با مشکلاتی مانند تأمین مواد اولیه، افزایش قیمت نهادهها، اختلال در زنجیره تأمین، محدودیتهای ارزی و آسیب به زیرساختهای لجستیکی مواجهاند. این عوامل علاوه بر کاهش تولید، بر صادرات نیز اثر گذاشته و شاخص صادرات کالا را به یکی از ضعیفترین بخشهای این گزارش تبدیل کرده است.
بررسی رشتهفعالیتها نیز نشان میدهد شرایط صنایع یکسان نیست. صنعت لوازم خانگی با ثبت شامخ ۳۹.۷ ضعیفترین عملکرد را داشته؛ موضوعی که به اختلال در زنجیره تأمین فولاد و مواد اولیه نسبت داده میشود. در مقابل، صنعت وسایل نقلیه و قطعات وابسته با ثبت عدد ۶۶.۱عملکرد بهتری را تجربه کرده است.
در مجموع، شامخ خرداد از کاهش شدت شوک روانی جنگ خبر میدهد، اما با توجه به تداوم حملات و احتمال اختلال دوباره در تأمین مواد اولیه و مسیرهای لجستیکی، چشمانداز صنعت در ماههای پیشرو همچنان با ابهام همراه است.
شوک هوش مصنوعی جدید چینی به بازارهای مالی
رونمایی از مدل جدید Kimi K3 توسط استارتاپ چینی مونشات، بار دیگر بازار فناوری را نگران کرد و سهام برخی شرکتهای تراشهسازی را تحت فشار قرار داد. اما آیا مدلهای کارآمدتر هوش مصنوعی واقعاً به معنای کاهش تقاضا برای تراشههای پیشرفته انویدیا هستند؟
بررسیها نشان میدهد ماجرا به این سادگی نیست. کیمی کی3 اگرچه برای هر درخواست به توان پردازشی کمتری نیاز دارد، اما به دلیل اندازه بسیار بزرگش همچنان به سرورها، حافظه و زیرساختهای قدرتمند وابسته است. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند این مدل، نیاز به سختافزار را از بین نمیبرد؛ بلکه نوع این نیاز را تغییر میدهد.
در عین حال، ظهور شرکتهایی مانند DeepSeek، Moonshot و Alibaba نشان میدهد چین با سرعتی بیش از انتظار در حال نزدیک شدن به آمریکا در رقابت هوش مصنوعی است؛ رقابتی که میتواند آینده صنعت فناوری، ارزشگذاری شرکتها و بازار تراشههای پیشرفته را دگرگون کند.
افت صدور پروانههای ساختمانی
تازهترین گزارش مرکز آمار ایران از صدور پروانههای ساختمانی، از کاهش قابل توجه فعالیتهای ساختوساز در زمستان ۱۴۰۴ حکایت دارد؛ روندی که میتواند بر عرضه مسکن در سالهای آینده اثرگذار باشد. بر اساس این گزارش، تعداد پروانههای احداث بنا در کشور نسبت به زمستان سال قبل ۳۷.۴ درصد کاهش یافته و از بیش از ۴۰ هزار فقره به حدود ۲۵ هزار فقره رسیده است.
همزمان، تعداد واحدهای مسکونی پیشبینیشده در پروانههای صادرشده با افت ۴۳.۵ درصدی، بیشترین کاهش را در میان شاخصهای اصلی ثبت کرده و مجموع مساحت زیربنای ساختمانهای دارای پروانه نیز ۳۶.۶ درصد کاهش یافته است. از آنجا که صدور پروانه ساختمانی نخستین گام آغاز پروژههای عمرانی و یکی از شاخصهای پیشنگر عرضه مسکن محسوب میشود، ادامه این روند میتواند به کاهش ورود واحدهای جدید به بازار در سالهای آینده منجر شود.
در تهران نیز توزیع ساختوساز یکسان نبوده است. منطقه ۱۵ بیشترین تعداد پروانه ساختمانی را به خود اختصاص داده، در حالی که منطقه ۲۱ با وجود تعداد کمتر پروانهها، به دلیل اجرای پروژههای بزرگ و بلندمرتبه، بیشترین تعداد واحدهای مسکونی پیشبینیشده را ثبت کرده است. این موضوع نشان میدهد تعداد پروانهها بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش حجم ساختوساز نیست و مقیاس پروژهها نیز اهمیت زیادی دارد.
بررسی روند فصلی صدور پروانهها از سال ۱۴۰۰ تاکنون نیز نشان میدهد زمستان که معمولاً فصل اوج صدور مجوزهای ساختمانی است، در سال ۱۴۰۴ نتوانسته الگوی سالهای گذشته را تکرار کند. کاهش شتاب ساختوساز در این مقطع، میتواند یکی از نشانههای تداوم رکود در سمت عرضه بازار مسکن و محدودتر شدن ظرفیت تولید واحدهای جدید در سالهای پیشرو باشد.
توافق هستهای آمریکا و عربستان سعودی
گزارشهای منتشرشده از رسانههای بینالمللی و منابع رسمی حاکی از آن است که دولت دونالد ترامپ در حال نهایی کردن توافقی هستهای با عربستان سعودی است؛ توافقی ۳۰ ساله و چند ده میلیارد دلاری که در صورت اجرا، میتواند معادلات انرژی و امنیت خاورمیانه را تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس این طرح، ابتدا گروهی از کارشناسان آمریکایی امکانسنجی اقتصادی غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان را بررسی خواهند کرد. اگر این فعالیت از نظر اقتصادی توجیهپذیر باشد، آمریکا ساخت تأسیسات هستهای را آغاز میکند؛ هرچند گفته میشود تدابیری برای جلوگیری از انتقال فناوری غنیسازی به عربستان در نظر گرفته خواهد شد. در غیر این صورت، عربستان تا ۱۰ سال از انجام غنیسازی محروم خواهد بود.
حامیان این توافق معتقدند همکاری هستهای، روابط راهبردی واشنگتن و ریاض را تقویت میکند، مانع از گرایش عربستان به چین و روسیه میشود و فرصتهای بزرگی برای صنعت هستهای آمریکا ایجاد خواهد کرد. از سوی دیگر، عربستان نیز توسعه انرژی هستهای را راهی برای آزادسازی ظرفیت بیشتر صادرات نفت میداند.
اما منتقدان هشدار میدهند این توافق میتواند استانداردهای عدم اشاعه هستهای را تضعیف کند. نگرانی اصلی، احتمال فراهم شدن زیرساختی است که در آینده امکان حرکت به سمت برنامه تسلیحات هستهای را افزایش دهد؛ آن هم در شرایطی که عربستان هنوز تعهداتی مانند «استاندارد طلایی» امارات یا پروتکل الحاقی آژانس را نپذیرفته است.
اگر این توافق نهایی شود، تنها یک قرارداد انرژی نخواهد بود؛ بلکه میتواند آغازگر رقابتی تازه در خاورمیانه باشد؛ رقابتی که پیامدهای آن از بازار انرژی تا موازنه قدرت و آینده رژیم عدم اشاعه هستهای، فراتر از مرزهای عربستان و آمریکا خواهد رفت.
