به گزارش اکوایران، جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده قصد دارد یک منطقه محدودشده تازه در اطراف تنگه هرمز ایجاد کند. این اقدام همزمان با گزارشهایی مبنی بر فشار بر صادرات نفت ایران اتفاق میافتد.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، گفته این منطقه در روزهای آینده اعلام خواهد شد. او گفت: «این منطقه از خط محاصره نیروی دریایی آمریکا آغاز خواهد شد و مناطقی از خلیج فارس را نیز شامل خواهد شد. هر کشتی که وارد این منطقه جدید شود، در فهرست تحریمهای ایران قرار خواهد گرفت.»
بااینحال، تهران جزئیات اندکی درباره مرزهای دقیق این منطقه یا اینکه قرار گرفتن کشتیها در فهرست تحریمهای ایران برای آنها چه معنایی خواهد داشت، ارائه کرده است. او افزود: «نقشههای یک کریدور بینالمللی تازه که در آبهای ایران و عمان قرار دارد و مدیریت آن با ایران خواهد بود، مورد توافق قرار گرفته و باید در روزهای آینده امضا شود.» او گفت: «ما تنها زمانی متعهد خواهیم شد که تنگه هرمز باز باشد که آنها [آمریکاییها] خرابکاری، تهدیدها و حملات علیه ایران را متوقف کنند.»
اکوایران: کارشناسان هدف قرار دادن دو ناو هواپیمابر آمریکایی توسط ایران را «تشدید حسابشده» نامیدهاند.
این اعلامیه پس از آن منتشر شد که کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، اواخر ماه گذشته گفت ایران و عمان بر سر یک مسیر دریایی موقت برای کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند توافق کردهاند؛ مسیری که «ورود آن از طریق آبهای سرزمینی ما خواهد بود و بخشی از مسیر خروج نیز از طریق آبهای سرزمینی ما خواهد بود.»
در مورد اعلام منطقه تازه از سوی تهران، تاکنون واکنش فوریای از سوی آمریکا یا جامعه بینالمللی بهطور مشخص منتشر نشده است.
وضعیت کنونی تردد در تنگه هرمز چگونه است؟
به نوشته خبرگزاری الجزیره، رفتوآمد در این تنگه، در سطوحی بهمراتب پایینتر، همچنان ادامه دارد. پیش از درگیری، حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام در روز از این آبراه عبور میکرد. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، روز یکشنبه در گفتوگو با رسانهها ادعا کرده تردد کنونی بهطور میانگین بیش از ۹ میلیون بشکه نفت در روز است.
رایت گفت اگر خطوط لولهای را که تنگه را دور میزنند نیز در نظر بگیریم، جریان نفت احتمالاً «دو سوم یا بیشتر از سطح پیش از جنگ» است. او گفت: «بنابراین ایرانیها همچنان مشکل ایجاد میکنند، اما نیروی دریایی آمریکا در آن نبرد در حال پیروز شدن است.»
طرح از خبرگزاری الجزیره
مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) نیز که ادعاهای آمریکا را تقویت میکرد، روز یکشنبه اعلام کرد ۵۹ کشتی طی ۴۸ ساعت گذشته از تنگه هرمز عبور کردهاند.
ایران ادعاهای مربوط به افزایش تردد را رد کرده و گفته که کنترل فشاری آن بر این آبراه همچنان ادامه دارد.
بااینحال، دادههای اخیر شرکتها و وبگاههای دیگر ردیابی دریایی تصویر متفاوت و پیچیدهای ارائه میکنند. آمارها نشان میدهند روز چهارشنبه تنها شش کشتی از تنگه عبور کردهاند، روز سهشنبه ۱۱ کشتی و دوشنبه گذشته پنج کشتی؛ به این ترتیب میانگین ۱۰ روزه تنها ۱۳ کشتی در روز بوده است.
روز دوشنبه، شرکت تحلیل دادههای دریایی کپلر نشان داد که طی ۱۰ روز گذشته، بهطور میانگین روزانه ۱۰ کشتی حامل کالا از تنگه عبور کردهاند که پایینترین میزان از ماه مه تاکنون است.
مسائل نظامی
تهران تاکنون توانایی خود را برای خطرناک کردن عبور از هرمز نشان داده و کشتیها را وادار کرده است از این آبراه دوری کنند. از ماه مارس تاکنون دستکم ۱۹ دریانورد کشته شدهاند و دهها کشتی مورد حمله قرار گرفتهاند.
شناورهایی در تنگه هرمز، در سواحل شهر بندری بندرعباس در جنوب ایران دیده میشوند/عکس از خبرگزاری فرانسه
اما اینکه آیا ایران میتواند منطقه بسیار گستردهتری را که رضایی پیشنهاد کرده است از نظر نظامی اعمال کند، بهویژه در برابر کشتیهایی که تحت حفاظت ارتش آمریکا قرار دارند، همچنان مشخص نیست.
استفان زونز، رئیس بنیانگذار مطالعات خاورمیانه در دانشگاه سانفرانسیسکو، میگوید ایران برای اعمال یک منطقه محدودشده در نزدیکی تنگه هرمز با مشکل مواجه خواهد شد. او به الجزیره گفت: «دشوار است ببینیم آنها واقعاً چگونه قادر خواهند بود آن را اعمال کنند. کشتیها و هواپیماهای ایرانی که تلاش کنند چنین منطقهای را اعمال کنند، در برابر حملات آمریکا بسیار آسیبپذیر خواهند بود.» او افزود: «اما شاید آنها در حال دادن یک هشدار باشند، زیرا همچنان برای شرکتهای کشتیرانی این خطر وجود دارد که نتوانند روی عبور از تنگه بدون متحمل شدن پیامدها حساب کنند.»
زونز گفت ایران ممکن است امیدوار باشد که یک واکنش نظامی گستردهتر از سوی آمریکا را تحریک کند؛ اقدامی که میتواند از نظر سیاسی به نفع تهران باشد، زیرا «حملات» به کشورهای همسایه خلیج فارس و تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه را توجیه خواهد کرد. زونز همچنین خاطرنشان کرد که طرح ایران برای ایجاد یک منطقه محدودشده چهبسا با توافق در دست بررسی این کشور با عمان درباره مسیرهای کشتیرانی از طریق این آبراه مرتبط باشد.
به گفته زونز اگر توافق با عمان عملی باشد و چیزی باشد که آمریکا بتواند آن را بپذیرد، ایران ممکن است از اعمال منطقه محدودشده «عقبنشینی» کند. اما اگر چنین نشود، تهران «چیزی آماده در اختیار خواهد داشت تا امتناع واشنگتن از پذیرش توافق با عمان را برای آن دشوارتر کند.»
وضعیت صادرات نفت ایران چگونه است؟
در این شرایط، روزنامه والاستریت ژورنال در گزارشی ادعا کرده که درآمد صادرات نفت ایران در حال کاهش است؛ زیرا محاصره دریایی آمریکا، محمولههای نفتی از خلیج فارس را نگاه میدارد و ذخایر نفتی روی آب که مقصدشان چین است رو به کاهش گذاشتهاند.
شناورهایی در سواحل جنوب ایران/عکس از عطا کناره از طریق خبرگزاری فرانسه
بر اساس دادههای شرکت ردیابی کشتی کپلر، از زمانی که نیروی دریایی آمریکا در اواسط ژوئیه محاصره را دوباره برقرار کرد، هیچ نفت خام ایرانیای از این محاصره عبور نکرده است. ایران همچنان مقادیر اندکی نفت را روی نفتکشها بارگیری میکند، اما این بشکهها در داخل خلیج فارس گرفتار ماندهاند.
در همین حال، حجم نفت خام ایرانی که پیشتر روی کشتیها و خارج از محدوده محاصره قرار گرفته بود. این ذخیره همچنان برای تهران درآمد ایجاد میکند. طبق دادههای کپلر از حدود ۹۰ میلیون بشکه در میانههای ژوئیه به حدود ۲۹ میلیون بشکه کاهش یافته و شاید ماه آینده به پایان برسد. مقامهای نفتی کشورهای خلیج فارس که پیش از تعیین قیمت ماهانه نفت خود، بررسی میکنند مشتریانشان چه چیزی خریداری میکنند، گفتهاند که محمولههای ایرانی اندکی را در حال معامله پیدا کردهاند.
این وضعیت همچنین فرض واشنگتن را به آزمون گذاشته که فشار اقتصادی بیشتر، ایران را وادار به دادن امتیاز خواهد کرد. مقامهای کشورهای خلیج فارس و تحلیلگران هشدار میدهند که این حلقه فشار ممکن است در عوض، ایران را به تلافی بیشتر تحریک کند. به گفته حماد حسین، اقتصاددان در کاپیتال اکونومیکز: «اکنون، تا حد زیادی همهچیز به میزان درد اقتصادیای بستگی خواهد داشت که تهران حاضر است برای دستیابی به اهداف نظامی و ژئوپلیتیکی خود تحمل کند.»
کاهش حجم بارگیری
دادههای کپلر نشان میدهد ایران در ماه آگوست روزانه ۲۵۵ هزار بشکه نفت روی کشتیهای داخل خلیج فارس بارگیری کرده که ۸۵ درصد کمتر از میانگین دوره فوریه تا آوریل بوده است. این بشکههای تازه بارگیریشده پشت خط محاصره گرفتار ماندهاند و هنوز به سمت خریداران حرکت نکردهاند.
طرح از خبرگزاری الجزیره
محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، روز جمعه گفت: «فرایند فروش نفت و تحویل آن به مشتریان، هزاران کیلومتر دورتر از خلیج فارس و دریای عمان انجام شد.»
کپلر برآورد میکند که تحویل فعلی، یعنی حدود یک میلیون بشکه در روز که عمدتاً به چین میرود، ممکن است ذخیره نفت ایران روی آب را تا میانههای اکتبر به پایان برساند. پرداختهای مربوط به محمولههایی که پیشتر تحویل داده شدهاند نیز احتمالاً تا میانههای دسامبر خشک خواهند شد.
حتی جمعآوری این پرداختها نیز ممکن است دشوارتر شود. تحریمهای ناشی از کارزار جدید فشار اقتصادی واشنگتن، بانکها و دیگر کانالهای مالیای را هدف گرفتهاند که معاملات ایران را تسهیل میکنند. مقامهای انرژی کشورهای خلیج فارس گفتهاند برخی خریداران چینی به نفت خام عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی روی آوردهاند. آنها گفتند در برخی موارد، نفت ایران اکنون به دلیل کمیابی نسبی آن برای پالایشگاهها گرانتر از محمولههای رقیب تمام میشود. به گفته آنها، عراق برای برخی گریدهای نفتی تخفیفهایی نزدیک به ۳۰ دلار در هر بشکه پیشنهاد کرده است. قیمت نفت برنت روز دوشنبه حدود ۹۷ دلار در هر بشکه معامله میشد.
محاصره همچنین ایران را وادار کرده است تولید خود را تا حدی کاهش دهد. همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام در کپلر، گفت ذخایر نفتی افزایش چندانی نداشتهاند که نشان میدهد ایران تولید خود را به سطحی نزدیکتر به نیاز داخلیاش کاهش داده است. این موضوع نشان میدهد سناریویی که تحلیلگران در جریان محاصره اولیه در بهار پیشبینی کرده بودند، اینکه ایران برای جلوگیری از رسیدن نفت انباشتهشده خود به «سقف مخازن» و پر شدن ظرفیت ذخیرهسازی، ناچار خواهد شد تولید را کاهش دهد، در حال تحقق است.
فشار بر جریان صادرات و واردات
مسیرهای زمینی نیز کمک چندانی نمیکنند. در مقایسه با صادرات دریایی، تنها مقادیر اندکی نفت را میتوان با کامیون یا قطار جابهجا کرد و ایران نیز عمدتاً فاقد واگنهای طراحیشده برای حمل نفت خام یا محصولات پالایششده است. فلکشاهی گفت ایران نمیتواند بیش از ۴۰ هزار بشکه در روز از طریق کامیون جابهجا کند؛ رقمی ناچیز در مقایسه با صادرات پیش از جنگ که نزدیک به ۲ میلیون بشکه در روز بود.
مردی در جریان قطع برق در تهران، در ماه گذشته، در مغازه خود نشسته است/عکس از وحید سلیمی از طریق آسوشیتدپرس
فشار به بخش پتروشیمی نیز گسترش یافته است. این بخش که دومین منبع بزرگ درآمد ارزی ایران پس از نفت است، وابستگی زیادی به صادرات دریایی دارد. برآورد کپلر نشان میدهد بارگیریهای پتروشیمی تا ماه آگوست، نسبت به اوایل سال ۲۰۲۶، حدود دو سوم کاهش یافته است.
در مقابل، دیگر تولیدکنندگان نفت خلیج فارس با وجود درگیریها، حجم قابلتوجهی از صادرات خود را حفظ کردهاند؛ آمریکا کاروانهای کشتیها را از تنگه هرمز عبور میدهد و عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز حجم بیشتری از نفت خام را از طریق خطوط لولهای که این آبراه را دور میزنند، منتقل میکنند.
کاهش صادرات، تهران را از ارز سختی که برای حمایت از ریال و پرداخت هزینه واردات، از جمله مواد اولیه کارخانهها، به آن نیاز دارد، محروم میکند. این مسئله واردات را گرانتر کرده و به تورم دامن میزند. تجارت کلی ایران کاملاً متوقف نشده است. بر اساس گزارش رسانههای ایرانی، این کشور از میانههای مارس تا میانههای آگوست نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار کالاهای غیرنفتی صادر کرده است، هرچند این رقم نسبت به سال گذشته کاهش یافته است.
اما یکی از دروازههای اصلی تجارت اخیراً محدودتر شده است. مقامهای مطلع از موضوع گفتند تجارت رسمی از طریق امارات متحده عربی پس از آنکه این کشور ماه گذشته اعلام کرد معاملات مالی و اقتصادی با ایران را متوقف خواهد کرد، تا حد زیادی متوقف شده است؛ هرچند بخشی از تجارت همچنان از طریق شرکتهای سایه ادامه دارد. تجارت همچنین در حال انتقال به مسیرهای ترکیه، عراق، عمان و پاکستان است، اما این امر زمان و هزینه بیشتری به همراه دارد.
مقامهای کشورهای خلیج فارس و تحلیلگران نشانه چندانی نمیبینند که فشار فزاینده اقتصادی، تهران را به عقبنشینی وادار کند. مقامهای سعودی میگویند ایران همچنین به حمایت از انصارالله ادامه میدهد. به گفته الی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا: «کارزار آمریکا تأثیر قابلتوجهی بر خانواده متوسط ایرانی خواهد گذاشت؛ اما اینکه ایران در پای میز مذاکره تسلیم شود؟ در این مورد تردیدهای زیادی دارم. شواهدی که در اختیار داریم نشان میدهد تهران احتمالاً مقاومت خواهد کرد.»
