به گزارش اکوایران، کشورهای حوزه خلیج فارس و روسیه طی یک دهه گذشته دهها میلیارد دلار در پالایشگاهها سرمایهگذاری کردهاند تا سهم بیشتری از بازار جهانی گازوئیل به دست آورند. اکنون جنگ در هر دو منطقه باعث سقوط صادرات شده و عرضه سوختی را که بخش بزرگی از اقتصاد جهان را به حرکت درمیآورد، تحت فشار قرار داده است.
قفسههای فروشگاهها در کییف قربانی جنگ شدهاند
به گزارش فایننشیالتایمز، برای میلیونها نفر از ساکنان کییف، ستونهای دود بر فراز شهر، صدای شلیک پدافند هوایی و کمبودهای مقطعی در قفسههای فروشگاههای زنجیرهای، به یادآورنده کارزار هوایی جدید روسیه علیه اقتصاد اوکراین تبدیل شدهاند.
اکوایران: روسیه از زمان حمله به اوکراین از یک «دیکتاتوریِ تبلیغاتی» که در آن حکومت عمدتاً از طریق دستکاری اطلاعات، نهادها و انتخابات قدرت را به دست میآورد و حفظ میکرد، به نوعی «دیکتاتوری ترس» تبدیل شده است؛ زیرا پوتین بهطور فزایندهای به ابزارهای سخت سرکوب روی آورده است.
موشکها و پهپادهای جدید مجهز به موتور جت در اواخر آگوست و اوایل سپتامبر مراکز خرید، انبارها و مراکز توزیع را هدف قرار دادند و فعالیت شرکتهایی از جمله خردهفروشان بزرگ اوکراینی، انتشارات، شرکتهای داروسازی و «نوا پُشتا»، بزرگترین شرکت پست خصوصی کشور، را مختل کردند.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، هفته گذشته گفت: «روسیه میخواهد اقتصاد اوکراین را نابود کند و از این طریق مقاومت ما را در هم بشکند.»
این حملات همچنین باعث نخستین کمبودهای مواد غذایی در فروشگاههای زنجیرهای کییف از هفتههای نخست تهاجم روسیه در سال ۲۰۲۲ شده است. در برخی فروشگاههای نووس، خریداران با نوشتههایی روی قفسههای خالی مواجه شدهاند که روی آنها آمده است: «روسیه این محصول را نابود کرد.»
زیرساختهای اوکراین زیر ضرب حملات روسیه
حملات روسیه در واکنش به کارزار پهپادی دوربرد خود اوکراین علیه پالایشگاهها، انبارها و کشتیهای باری روسیه انجام میشود؛ مقامهای اوکراینی میگویند هدف این حملات کاهش درآمدهای مسکو و وادار کردن ولادیمیر پوتین به بازگشت به میز مذاکره است.
یک پمپ بنزین آسیبدیده پس از حمله پهپادی روسیه در کییف، اوکراین/عکس از آسوشیتدپرس
به گفته روسلان شوستاک، کارآفرین اوکراینی و بنیانگذار زنجیرههای خردهفروشی اوا و واروس، ۲.۱ میلیون مترمربع از مجموع ۵ میلیون مترمربع انبارهای مدرن کشور تخریب شده است و تنها در ماههای اخیر ۹۰۰ هزار مترمربع از این فضاها هدف قرار گرفتهاند.
اوایل این ماه، حملات موشکهای بالستیک سه کارخانه بزرگ فولاد باقیمانده اوکراین را در مناطق صنعتی زاپوریژیا و دنیپروپتروفسک از کار انداخت؛ حملاتی که ۱۷ کارگر را کشت و صنعتی را تهدید کرد که برای دههها پس از استقلال اوکراین یکی از موتورهای رشد اقتصادی کشور بود. روز پنجشنبه هم دو موشک بالستیک بار دیگر به کارخانه زاپوریژیا اصابت کردند؛ چهارمین حمله به این کارخانه در کمتر از یک ماه.
اولکساندر وودوویز، رئیس دفتر مدیرعامل شرکت متینوست، یک شرکت فولاد و معدن که مالک دو کارخانه از سه کارخانه هدف قرارگرفته در حملات اخیر است، به فایننشیالتایمز گفت: «تا امروز، [اوکراین] دیگر صنعت فولاد ندارد. آنها همهچیز را درباره کارخانه میدانستند؛ دقیقاً میدانستند کجا باید ضربه بزنند. در حال حاضر نمیدانیم تعمیرات چقدر طول خواهد کشید؛ روزها، هفتهها، ماهها یا سالها.»
او گفت تعطیلی این کارخانهها که در مجموع بیش از ۱۵ هزار کارگر دارند، میتواند پیامدهای گستردهای ایجاد کند و «تأثیر بسیار بزرگی بر درآمدهای مالیاتی» داشته باشد. موشکهای بالستیک کورههای بلند سه کارخانه را هدف قرار دادند؛ دو کارخانه متعلق به متینوست و یک کارخانه متعلق به آرسلورمیتال در شهر کریویریه، زادگاه زلنسکی. متینوست و آرسلورمیتال اعلام کردند کارخانهها که در مجموع ۹۰ درصد تولید فولاد کشور را تشکیل میدادند، اکنون از فعالیت بازماندهاند.
فرسایش اقتصادی اوکراین
پهپادهای روسی همچنین آخر هفته گذشته زیرساختهای ریلی در غرب اوکراین را هدف قرار دادند؛ از جمله یک خط راهآهن که تنها چند دقیقه پس از عبور مقامهای خارجی از مرز لهستان مورد حمله قرار گرفت. این حملات شامل حدود ۸۰۰ پهپاد در طول ۲۴ ساعت بود و جایگاههای سوخت نیز هدف قرار گرفتند؛ اتفاقی که در مناطق خارج از خط مقدم جنگ بهطور فزایندهای رخ میدهد.
آتشنشانان بر روی یک واگن قطار در حال سوختن که در اثر حمله پهپادی آسیب دیده است، آب میپاشند/عکس از خبرگزاری فرانسه
سرگئی کورتسکی، نخستوزیر اوکراین، گفت دولت ممکن است در نتیجه حملات روسیه حدود ۱.۵ میلیارد دلار از درآمدهای مالیاتی خود را از دست بدهد؛ آن هم در شرایطی که کییف با کسری بودجهای مجدد روبهروست که برآورد میکند امسال به ۲۷ میلیارد دلار برسد.
بر اساس برآورد دولت اوکراین، محاصره دریای سیاه توسط روسیه نیز حدود ۱.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور هزینه دارد. تاراس ویسوتسکی، وزیر کشاورزی، گفت مسیرهای جایگزین تنها به اوکراین اجازه دادهاند ۴۰ درصد از حجم معمول صادرات محصولات کشاورزی خود را صادر کند.
آنتون ژمردیف، مدیر تجاری شرکت کشاورزی اوکراینی تاس آگرو، گفت گلوگاههای صادراتی این شرکت را مجبور کردهاند گندم خود را در کیسههای بزرگ سیلو که در زمینهای خالی گسترده شدهاند، ذخیره کند. در حال حاضر احساس میکنیم از همه طرف راهها به روی ما بسته شده است. پایانههای بندری ما تعطیل هستند و مسیر دانوب نیز به دلیل حملات و کمبود نیرو، عمدتاً بسته است.»
اولنا بیلان، اقتصاددان ارشد بانک سرمایهگذاری دراگون کپیتال در کییف، گفت بعید است اوکراین امسال هیچگونه رشد اقتصادی ثبت کند. او هشدار داد شرکتهایی که در حملات به انبارها آسیب دیدهاند، «چارهای جز انتقال این هزینه به مصرفکنندگان نخواهند داشت. این یک جنگ فرسایشی است و اکنون شاهد یک جنگ فرسایشی اقتصادی نیز هستیم؛ روسیه تلاش میکند تا حد امکان به اقتصاد اوکراین آسیب بزند و اوکراین نیز همین کار را انجام میدهد.»
جنگ پالایشگاهها
راجعبه پیامدهای دو جنگ بر وضعیت عرضه مواد سوختی والاستریت ژورنال در گزارشی مینویسد: قیمت گازوئیل در حال جهش است؛ قیمت آن هفته گذشته برای نخستین بار در آمریکا از ۶ دلار به ازای هر گالن عبور کرد و روند صعودی خود را ادامه داد و روز جمعه به ۶.۴۵ دلار رسید. این جهش، دولتها و بازارهای سراسر جهان را که به گازوئیل بهعنوان سوخت اصلی صنایع، حملونقل و کشاورزی خود متکی هستند، نگران کرده است. کمبود این سوخت در برخی جایگاههای سوخت در مناطق روستایی برزیل، لیبی و برخی کشورهای آفریقایی که توانایی مالی واردات آن را ندارند، ظاهر شده است.
یک پالایشگاه نفت روسیه که در ماه ژوئن در اثر حمله پهپادی اوکراین هدف قرار گرفت/عکس از خبرگزاری فرانسه
جنگهای ایران و اوکراین باعث شدند آمریکا به تولیدکننده نهایی و تأمینکننده اضطراری گازوئیل و سایر فرآوردههای پالایششده تبدیل شود، اما اکنون فشارها برای ممنوعیت صادرات این سوخت با هدف کاهش قیمتها پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا در حال افزایش است. تیم برچت، نماینده جمهوریخواه ایالت تنسی، این هفته طرحی برای ممنوعیت صادرات ارائه کرد.
ممنوعیت صادرات آمریکا احتمالاً قیمتها را در سایر نقاط جهان بهشدت افزایش خواهد داد و ممکن است دیگر صادرکنندگان بزرگ گازوئیل، از جمله چین و هند، را نیز به اتخاذ چنین اقدامی ترغیب کند. روسیه پیشاپیش صادرات خود را بهشدت محدود کرده است، زیرا حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاههای این کشور آسیب زدهاند. چین صادرات فرآوردههای پالایشگاهی خود را محدود کرده و هند نیز بر صادرات گازوئیل و بنزین مالیات وضع کرده است.
هرچند ترامپ حملات اوکراین به پالایشگاههای روسیه را عامل اصلی اختلال در بازار معرفی کرده است، اما بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی گرد آورده است، میزان گازوئیلی که در خلیج فارس از دسترس بازار خارج شده، تقریباً سه برابر میزان کاهش عرضه روسیه نسبت به سطح پیش از جنگ ایران است.
بازار سوختهای پالایششده جهانی است. فرآوردههای نفتی مانند نفت خام، با نفتکشهای عظیم در سراسر جهان جابهجا میشوند. پیش از جنگ ایران، پالایشگاههای خاورمیانه معمولاً محصولات خود را به آسیا و اروپا صادر میکردند. پالایشگاههای آمریکا مقادیر زیادی گازوئیل به اروپا صادر میکردند، درحالیکه پالایشگاههای اروپایی اغلب بنزین به آمریکا صادر میکردند. روسیه نیز گازوئیل خود را به ترکیه، هند و چین میفروخت.
فشار بر تنگه هرمز و جنگ اوکراین این جریانهای تجاری را مختل کردهاند. کویت، امارات متحده عربی و عراق مجبور شدهاند صادرات گازوئیل خود را بهشدت کاهش دهند. تشدید حملات حوثیها در هفتههای اخیر نیز صادرات عربستان سعودی از پالایشگاههای این کشور در دریای سرخ را محدود کرده و مسیر اصلی عربستان برای دور زدن تنگه هرمز را تحت تأثیر قرار داده است. این اختلال با حملات موفقیتآمیزتر و فزاینده اوکراین به پالایشگاههای روسیه تشدید شده است؛ حملاتی که صادرات روسیه را تقریباً متوقف کردهاند. اختلاف میان قیمت نفت خام و قیمت گازوئیل در بسیاری از بازارها نیز به بالاترین سطح ثبتشده خود رسیده است.
سرمایهگذاریهای طولانی انرژی در معرض خطر جنگ
حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه پس از یک دهه ساخت گسترده پالایشگاه در خاورمیانه، با هدایت شرکتهای ملی نفت منطقه، انجام شد. شرکت ملی نفت کویت یکی از بزرگترین پالایشگاههای نفت جهان را در الزور ساخت. امارات ظرفیت پالایشگاه الرویس را افزایش داد و عراق نیز پالایشگاه جدیدی در کربلا افتتاح کرد. آرامکوی عربستان نیز دو پالایشگاه در نزدیکی دریای سرخ ساخت.
«پالایشگاه نفت لاناز در اربیل، عراق/عکس از گتی ایمجز
این پروژهها صادرات گازوئیل خاورمیانه را بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ بیش از دو برابر کردند. در سال ۲۰۲۵، خاورمیانه ۱۹ درصد از صادرات جهانی را در اختیار داشت و با پشت سر گذاشتن آمریکای شمالی، به بزرگترین منطقه صادرکننده گازوئیل در جهان تبدیل شد.
روسیه نیز تولید گازوئیل خود را افزایش داده است؛ نه با ساخت پالایشگاههای جدید، بلکه با ارتقای پالایشگاههای موجود. صادرات این کشور بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳ یکسوم افزایش یافت؛ همان سالی که اوکراین حملات پهپادی خود به تأسیسات تولیدی روسیه را آغاز کرد.
سرمایهگذاریهای گسترده در پالایشگاهها پیامد دیگری نیز داشته است: این سرمایهگذاریها حاشیه سود پالایشگاهها در آمریکا و اروپا را تحت فشار قرار دادهاند. شرکتهای نفتی غربی تقریباً ۳۰ سال است که پالایشگاه جدیدی نساختهاند، در حالی که از سال ۲۰۱۵ بیش از ۱۲ پالایشگاه در آمریکا و اروپا تعطیل شدهاند.
آلن گِلدر، معاون ارشد بخش پالایش، مواد شیمیایی و بازارهای نفت در شرکت مشاورهای وود مکنزی، گفت زمانی که شرکتهای ملی نفت این پالایشگاهها را ساختند، بازده سرمایهگذاری در اولویت دوم قرار داشت. دولتهایی که هزینه ساخت این پالایشگاهها را پرداخت میکردند، بیشتر به ایجاد اشتغال و تضمین امنیت سوخت علاقهمند بودند.
پالایشگاههای غربی تقریباً با تمام ظرفیت خود فعالیت میکنند و تولید خود را به سمت گازوئیل تغییر دادهاند و از تولید دیگر فرآوردههای پالایششده مانند بنزین و سوخت جت فاصله گرفتهاند. با این حال، این اقدامات نتوانستهاند شکاف ناشی از کاهش عرضه خاورمیانه و روسیه را پر کنند.
چین تنها کشور خارج از خاورمیانه و روسیه است که ظرفیت پالایش قابلتوجهی در حالت آمادهبهکار دارد. بااینحال، پالایشگاههای این کشور خرید نفت خام خود را محدود کرده و از فعالیت با تمام ظرفیت خود خودداری کردهاند.
گِلدر گفت دلیل این اقدام ممکن است این باشد که چین، بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت خام جهان، میخواهد از افزایش قیمت نفت خام جلوگیری کند. او گفت: «فکر میکنم بخشی از این مسئله به امنیت انرژی و تابآوری انرژی مربوط میشود. در مجموع، احتمالاً این رویکرد برای آنها بهتر است تا اینکه اجازه دهند پالایشگاههایشان صرفاً به دنبال کسب حاشیه سود در بازار صادرات باشند.»
