در «پرونده روز»، سراغ رابطه نهادهای عمومی و بخش خصوصی می‌رویم؛ اینکه چرا حتی سیاست‌های درست اقتصادی، بدون نهادهای اجرایی کارآمد، در مرحله اجرا ناکام می‌مانند و ضعف حکمرانی چگونه می‌تواند به مانعی برای رشد بنگاه‌ها تبدیل شود.
در ادامه، از اقتصاد جهانی قهوه و مسیر آن از مزارع تولید تا بازارهای مالی می‌گوییم و اثر محدودیت‌های وارداتی و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل بر بازار ایران را بررسی می‌کنیم. همچنین به رشد قیمت اوراق تسهیلات مسکن و افزایش هزینه واقعی دریافت وام برای متقاضیان می‌پردازیم.
در بخش بین‌الملل، رقابت انتخاباتی اسرائیل و حمایت آشکار دونالد ترامپ از بنیامین نتانیاهو را بررسی می‌کنیم. در پایان نیز به مناسبت سالروز درگذشت لارنس کلاین، برنده نوبل اقتصاد، از نقش او در پیوند اقتصادسنجی و سیاست‌گذاری می‌گوییم و به برنامه دولت برای کاهش تراکم پایتخت می‌پردازیم.
با «تیتر یک» سه‌شنبه 28 مهر 1405 همراه باشید.
بازار در انتظار غول‌های فناوری
بازار سهام آمریکا پس از یک هفته پرتنش، حالا در انتظار گزارش‌های درآمدی غول‌های فناوری است؛ گزارش‌هایی که می‌توانند مشخص کنند افت اخیر سهام تا چه اندازه یک اصلاح موقت بوده و آیا موج سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی همچنان پشتوانه‌ای برای رشد بازار دارد یا نه.
هفته گذشته، شاخص نزدک ۱۰۰ حدود ۵.۵ درصد افت کرد، شاخص نیمه‌هادی‌ها نزدیک به ۱۱ درصد پایین آمد و انویدیا بیش از ۳۵۰ میلیارد دلار از ارزش بازار خود را از دست داد. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذاران بیش از گذشته به کیفیت سودآوری شرکت‌ها و بازده سرمایه‌گذاری‌های سنگین آن‌ها در هوش مصنوعی توجه می‌کنند.
این هفته، گزارش‌های درآمدی نتفلیکس، تسلا، متا و IBM در کانون توجه قرار دارند. عملکرد نتفلیکس می‌تواند تصویری از وضعیت تقاضای مصرف‌کننده ارائه دهد؛ درحالی‌که سرمایه‌گذاران تسلا علاوه بر فروش خودروهای برقی، چشم‌انداز فناوری خودران و رباتیک را دنبال می‌کنند. گزارش متا نیز از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد آیا رشد درآمد می‌تواند هزینه‌های فزاینده سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی را جبران کند یا خیر. در مورد IBM هم میزان تقاضا برای راهکارهای هوش مصنوعی سازمانی و تأثیر آن بر درآمد و سفارش‌های جدید اهمیت دارد.
در همین حال، گزارش‌های هفته گذشته بانک‌های بزرگ آمریکا عمدتاً فراتر از انتظارات بازار بودند؛ موضوعی که توجه سرمایه‌گذاران را اکنون بیش از پیش به عملکرد شرکت‌های فناوری معطوف کرده است.
البته آزمون اصلی هنوز به پایان نرسیده است. هفته آینده آلفابت، مایکروسافت و آمازون نیز گزارش‌های خود را منتشر می‌کنند؛ شرکت‌هایی که در مرکز سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی هوش مصنوعی قرار دارند.
ضعف نهادهای اجرایی دولت، مانع پنهان توسعه
اگرچه بخش خصوصی موتور اصلی رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال است، اما شکوفایی آن نیازمند نهادهای عمومی کارآمد برای ارائه کالاها و خدمات زیربنایی است.
با این حال، بسیاری از دولت‌ها با وجود تدوین سیاست‌های مناسب روی کاغذ، در مرحله اجرا دچار شکست می‌شوند. این ناکامی‌ها عمدتاً به دلیل ارزیابی‌های کلی در سطح کشورهاست که تفاوت‌های شگرف ظرفیت را در میان دستگاه‌های مختلف درون یک کشور نادیده می‌گیرند
مسئله اصلی این است که عدم توازن در ابعاد سازمانی (نظیر پرسنل فاقد مهارت، مدیریت ضعیف مالی، عدم یکپارچگی سیستم‌های اطلاعاتی و شیوه‌های مدیریتی ناکارآمد) و ابعاد حکمرانی (عدم پاسخگویی، نبود استقلال از فشارهای سیاسی یا تجاری و کمبود شفافیت) مانع از اجرای مؤثر مأموریت‌های عمومی می‌شود.
این چالش‌ها به‌ویژه در دو حوزه کلیدی خریدهای عمومی و نهادهای تنظیم‌گر نمایان می‌شوند؛ جایی که اتلاف منفعل، تاخیر در پرداخت‌ها، فساد و تسخیر مقرراتی موجب افزایش هزینه‌ها، کاهش رقابت‌پذیری و خروج بنگاه‌های کوچک و متوسط از بازار می‌گردند
اما چرا با وجود تصویب قوانین و اصلاحات ساختاریِ خوب روی کاغذ، برنامه‌های توسعه اقتصادی در مرحله اجرای واقعی در نهادهای دولتی با شکست مواجه می‌شوند؛ و چگونه می‌توان به‌جای اصلاحات تک‌بعدی و سطحی، ظرفیت اجرایی نهادها را در دو بعد سازمانی و حکمرانی به‌طور هم‌زمان تقویت کرد؟ علی چشمی، اقتصاددان در باره این موضوع و ارتباط آن با ایران توضیح می‌دهد.
وضعیت قهوه از مزارع برزیل تا تالار معاملات بورس‌های جهانی
قهوه فقط یک نوشیدنی پرمصرف نیست؛ کالایی جهانی است که از مزارع برزیل و ویتنام تا بازارهای مالی و زنجیره‌های فروش، میلیاردها دلار ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند. طبق برآوردهای سال زراعی ۲۰۲۵-۲۰۲۶، برزیل با سهم حدود ۳۵ درصدی از تولید جهانی در جایگاه نخست قرار دارد و ویتنام و کلمبیا پس از آن قرار گرفته‌اند. در مجموع، معیشت حدود ۱۲۵ میلیون نفر در جهان به صنعت قهوه وابسته است.
قهوه در بازارهای جهانی نیز کالایی مهم به شمار می‌رود. افزایش قیمت عربیکا و روبوستا در یک دهه گذشته نشان می‌دهد که تغییرات عرضه، تقاضا و شرایط تولید چگونه می‌توانند بر قیمت این محصول اثر بگذارند. اما در ایران، ماجرا فقط به نوسانات بازار جهانی محدود نیست.
واردات قهوه ایران در سال ۱۴۰۴ با کاهش قابل‌توجهی روبه‌رو شد؛ محدودیت‌های ثبت سفارش، مشکلات ارزی و تأخیر در واردات از عوامل مؤثر بر این روند بودند. از سوی دیگر، ممنوعیت واردات قهوه بسته‌بندی‌شده و تسهیل واردات دانه سبز، مسیر فعالیت صنعت قهوه را تغییر داده و اهمیت ظرفیت‌های داخلی برشته‌کاری و فرآوری را افزایش داده است.
با این حال، توسعه تولید داخلی بدون دسترسی پایدار به انرژی، ماشین‌آلات و زیرساخت‌های مناسب با چالش روبه‌روست. در سال ۱۴۰۵ نیز افزایش هزینه حمل‌ونقل و محدودیت‌های تجاری، فشار مضاعفی بر واردکنندگان و مصرف‌کنندگان وارد کرده است؛ به‌طوری‌که هزینه حمل برخی مسیرهای وارداتی چند برابر شده است.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است: آیا سیاست‌های وارداتی توانسته‌اند به تقویت تولید داخلی و کاهش هزینه‌ها کمک کنند یا نتیجه آن‌ها افزایش قیمت، محدود شدن انتخاب مصرف‌کننده و گسترش مسیرهای غیررسمی واردات بوده است؟
تزریق ۷۰۰ هزار میلیارد ریال نقدینگی به بازار بین بانکی
بانک مرکزی در تازه‌ترین عملیات بازار باز، با پذیرش ۷۰۰ هزار میلیارد ریال از سفارش‌های بانک‌ها در قالب توافق بازخرید، بار دیگر موضع حمایتی خود از تأمین نقدینگی بازار بین‌بانکی را حفظ کرد. این عملیات در ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵ و در حراج شماره ۲۹ انجام شد؛ در حالی که بانک‌ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی برای دریافت نقدینگی، در مجموع ۲ هزار و ۵۸۲.۳ هزار میلیارد ریال سفارش ثبت کرده بودند.
به این ترتیب، بانک مرکزی تنها حدود ۲۷ درصد از ارزش سفارش‌های ارسال‌شده را پذیرفت. مدت توافق بازخرید هفت روز و حداقل نرخ آن ۲۳ درصد اعلام شده است. در همین حراج، هیچ سفارشی برای خرید قطعی اوراق مالی اسلامی دولتی از سوی بانک‌ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی دریافت نشد.
در کنار عملیات بازار باز، داده‌های اعتبارگیری قاعده‌مند نیز از استفاده بانک‌ها از منابع بانک مرکزی برای مدیریت نیازهای کوتاه‌مدت نقدینگی حکایت دارد. بر اساس گزارش منتشرشده، ارزش اعتبارگیری قاعده‌مند در روزهای ۲۱ تا ۲۵ مهرماه به‌ترتیب ۵۴.۹، ۷۰۴.۶، ۴۶۷.۲، ۴۷۲.۳ و ۴۳۲.۶ هزار میلیارد ریال بوده است. نرخ سقف دالان سود برای این ابزار نیز ۲۴ درصد تعیین شده است.
تفاوت میان حجم بالای سفارش‌های بانک‌ها و میزان پذیرفته‌شده در حراج، توجه را به وضعیت تقاضای نقدینگی در بازار بین‌بانکی جلب می‌کند. با این حال، برای ارزیابی دقیق‌تر شرایط، باید روند عملیات بازار باز، استفاده از اعتبارگیری قاعده‌مند و تغییرات نرخ سود بین‌بانکی را در کنار یکدیگر بررسی کرد.سود ۳۶ درصدی دارندگان تسه به زیان متقاضیان وام مسکن
هزینه دریافت وام مسکن برای زوج‌های تهرانی بار دیگر افزایش پیدا کرده است. بررسی معاملات اوراق تسهیلات مسکن در ۲۷ مهر نشان می‌دهد قیمت اوراق «تسه» در سه نماد ۱۴۰۳، ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ طی سه ماه گذشته حدود ۳۶ تا ۳۹ درصد رشد کرده و از مرز ۱۰۰ هزار تومان به ازای هر برگ عبور کرده است.
این افزایش قیمت، هزینه اولیه دریافت تسهیلات را بالا برده است. متقاضیانی که قصد دارند از سقف دو میلیارد تومانی وام خرید مسکن و ۴۰۰ میلیون تومان وام جعاله استفاده کنند، باید در مجموع ۴ هزار و ۸۰۰ برگ اوراق بخرند. با قیمت‌های فعلی، هزینه خرید این اوراق به حدود ۵۷۲ میلیون تومان می‌رسد؛ یعنی نزدیک به ۲۴ درصد مبلغ اسمی وام.
به این ترتیب، از مجموع ۲ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان تسهیلات، در همان ابتدا حدود ۵۷۲ میلیون تومان صرف خرید اوراق می‌شود و منفعت نقدی اولیه متقاضی به حدود یک میلیارد و ۸۲۸ میلیون تومان کاهش پیدا می‌کند.
اما هزینه دریافت این وام به همین‌جا ختم نمی‌شود. با نرخ سود ۲۲.۵ درصد، قسط ماهانه وام خرید مسکن حدود ۴۰.۳ میلیون تومان و قسط وام جعاله حدود ۱۱.۲ میلیون تومان خواهد بود. بنابراین، متقاضی باید ماهانه بیش از ۵۱ میلیون تومان برای بازپرداخت این دو تسهیلات کنار بگذارد.
پرسش اینجاست: با در نظر گرفتن هزینه اوراق، اقساط سنگین و مجموع سود پرداختی، آیا وام مسکن همچنان می‌تواند قدرت خرید خانوارها را تقویت کند؟
انتخابات 5 آبان اسرائیل و حمایت آشکار ترامپ از نتانیاهو در آستانه آن
در فاصله حدود یک هفته تا انتخابات اسرائیل، حمایت علنی دونالد ترامپ از بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر این کشور، توجه‌ها را به رقابت سیاسی در تل‌آویو جلب کرده است. این حمایت در شرایطی صورت می‌گیرد که نتانیاهو با رقبای جدی داخلی روبه‌روست و نتیجه انتخابات می‌تواند بر آینده سیاسی او و روابطش با واشنگتن اثر بگذارد.
اما برای درک اهمیت این رقابت، باید سازوکار سیاسی اسرائیل را شناخت. شهروندان در انتخابات پارلمانی به احزاب رأی می‌دهند و ۱۲۰ کرسی کنست، متناسب با آرای احزاب توزیع می‌شود. از آنجا که هیچ حزبی تاکنون نتوانسته به‌تنهایی اکثریت مطلق کرسی‌ها را به دست آورد، تشکیل دولت به ائتلاف میان احزاب وابسته است. به همین دلیل، حتی احزابی که آرای کمتری دارند، ممکن است در تعیین نخست‌وزیر نقشی تعیین‌کننده ایفا کنند.
در جبهه مخالفان نتانیاهو، چهره‌هایی مانند گادی آیزنکوت، یائیر لاپید، نفتالی بنت، یائیر گولان و آویگدور لیبرمن قرار دارند؛ سیاستمدارانی که با وجود اختلاف‌نظرهای سیاسی، برای کنار زدن نتانیاهو به همکاری روی آورده‌اند. در کنار آن‌ها، احزاب عربی نیز ممکن است در معادلات ائتلافی نقش «پادشاه‌ساز» پیدا کنند.
در سوی دیگر، همکاری نتانیاهو با احزاب راست افراطی یکی از محورهای اصلی انتقاد مخالفان اوست؛ موضوعی که می‌تواند بر شکل‌گیری دولت آینده اثر بگذارد.
حالا حمایت ترامپ از نتانیاهو و گزارش‌ها درباره سفر محرمانه وزیر دفاع آمریکا به اسرائیل، پرسش مهم‌تری را مطرح می‌کند: آیا واشنگتن صرفاً به دنبال حفظ متحد سیاسی خود است یا ماندن نتانیاهو در قدرت می‌تواند بخشی از محاسبات امنیتی و نظامی آمریکا در منطقه، از جمله در قبال ایران، باشد؟
لارنس کلاین، پیونددهنده اقتصادسنجی و سیاست‌گذاری
۲۸ مهر، سالروز درگذشت لارنس کلاین، اقتصاددان آمریکایی و برنده نوبل اقتصاد ۱۹۸۰ است. او از چهره‌های اثرگذار در توسعه اقتصادسنجی بود و تلاش کرد داده‌ها و روش‌های آماری را برای درک بهتر تحولات اقتصادی به کار بگیرد.
کلاین با بررسی تولید، مصرف و سرمایه‌گذاری، به دنبال توضیح نوسان‌های اقتصاد و پیش‌بینی تغییرات آن بود. این رویکرد امکان ارزیابی اثر سیاست‌هایی مانند تغییر مالیات و مخارج دولت بر اقتصاد را نیز فراهم می‌کرد. پیش‌بینی رونق اقتصادی پس از جنگ جهانی دوم، از نمونه‌های شناخته‌شده کار اوست.
میراث کلاین، نزدیک‌تر کردن اقتصادسنجی به پیش‌بینی و تصمیم‌گیری اقتصادی بود.
برنامه دولت برای کاهش تراکم پایتخت چیست؟
تمرکززدایی، ساماندهی و پالایش عملکردی از استان‌های تهران و البرز برنامه‌ای است که هیات وزیران به پیشنهاد شورای عالی معماری و شهرسازی در جلسه 8 مهر تصویب کرد و 26 مهرماه در پایگاه داتیک قرار گرفت. این مصوبه که تلاش می‌کند با تکلیف مسئولیت‌های مختلف به دستگاه‌ها زیست‌پذیری را به دو استان تهران و البرز باز گرداند تا چه اندازه قابلیت اجرایی شدن دارد؟ اکوایران دیروز، دوشنبه 27 مهر برای اولین بار مواد مختلف این مصوبه را گزارش کرد و حالا در گزارشی دیگر و در گفت‌وگو با چهار بررسی کردیم که این مصوبه چه معایب و چه مزایایی دارد؟ کارشناسان هریک از زوایای مختلفی مانند، برنامه‌ریزی شهری، جامعه‌شناسی، محیط زیست و ... این مصوبه و امکان اجرای آن را بررسی کردند. سوگل دانائی گزارش می‌دهد.
