اکوایران: تشدید تحرکات امنیتی در جنوب شرق کشور و ابعاد پیچیده آن در سال‌های اخیر، ضرورت بازنگری بنیادین در راهبردهای مواجهه با این چالش‌ها را بیش از پیش برجسته ساخته است.
بر این اساس، انجمن علمی مطالعات تروریسم دانشگاه یزد با همکاری انجمن علمی مطالعات آمریکای شمالی دانشگاه جامع امام حسین (ع) و انجمن علمی مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران در نشستی تخصصی با حضور دکتر محمدحسین باقری، بنیان‌گذار و مدیر اندیشکده اقبال، به بررسی ریشه‌های ساختاری، تحولات سازمانی و الزامات تغییر دکترین امنیتی در این منطقه پرداختند.
دکتر محمدحسین باقری، در تحلیلی از تحولات امنیتی جنوب شرق ایران از سال ۱۴۰۳ تاکنون، این وضعیت را مسئله‌ای پیچیده‌تر از فعالیت چند گروه تروریستی مرزی دانست. باقری تأکید کرد که هرچند مبارزه با جریان‌های تکفیری و تروریستی ضروری و غیرقابل‌اغماض است، فروکاستن بحران بلوچستان به فعالیت این گروه‌ها و عوامل خارجی، با واقعیت‌های تاریخی منطقه سازگار نیست و نمی‌تواند مبنای سیاست امنیتی پایدار قرار گیرد.
وی ریشه‌های بحران را عمیق‌تر از ظهور گروه‌های تروریستی کنونی توصیف کرد و گفت نارضایتی‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، محدودیت فرصت‌های معیشتی و شکاف میان جامعه محلی و نهادهای حکمرانی، از جمله زمینه‌هایی هستند که باید در بررسی وضعیت بلوچستان به آن‌ها توجه شود.
ریشه‌های بحران؛ فراتر از فعالیت گروه‌های تروریستی
باقری با اشاره به پیشینه تاریخی بحران بلوچستان اظهار داشت که بخش مهمی از مشکلات این منطقه به تاریخ استعماری و ترسیم مرزهای تحمیلی، از جمله مرزهای ایران و پاکستان و خط دیورند، بازمی‌گردد؛ مرزهایی که به گفته او، بدون توجه به ساختارهای اصیل اجتماعی شکل گرفته‌اند.
وی در ادامه، تجربه بلوچستانِ پاکستان از سال ۱۹۴۷ را مورد توجه قرار داد و گفت این تجربه نشان می‌دهد سرکوب نظامی به‌تنهایی، اگر با شناسایی و حل عوامل بازتولید نارضایتی همراه نباشد، به شکل‌گیری نسل‌های تازه‌تر، عمیق‌تر و بی‌رحم‌تر خشونت می‌انجامد. از این‌رو، به گفته او، مواجهه با بحران نباید تنها به واکنش به رویدادها و مقابله با گروه‌های تروریستی محدود بماند، بلکه باید زمینه‌هایی را نیز دربرگیرد که نارضایتی و خشونت را بازتولید می‌کنند.
این کارشناس با تأکید بر اینکه بحران بلوچستان را نمی‌توان صرفاً به عوامل خارجی یا تحرکات گروه‌های تروریستی نسبت داد، یادآور شد که ریشه‌های تاریخی و ساختارهای اجتماعی منطقه باید در تحلیل و سیاست‌گذاری لحاظ شوند. وی این رویکرد را برای شکل‌گیری سیاست امنیتی پایدار ضروری دانست.
تحول سازمانی گروه‌های تروریستی و تغییر الگوی تهدید
در ادامه، باقری با مرور سیر تحول گروه‌های مسلح شرق کشور، از جریان «جندالله» به رهبری عبدالمالک ریگی نام برد و گفت این گروه از سال ۱۳۸۱ فعالیت داشت و بازداشت و اعدام ریگی در سال ۱۳۸۹ به دوره فعالیت رهبری او پایان داد. وی سپس به ظهور «جیش‌العدل» به رهبری صلاح‌الدین فاروقی اشاره کرد و حمله ۱۳ ساعته ۱۶ فروردین ۱۴۰۳ را نمونه‌ای از پیچیده‌تر شدن عملیات‌ها دانست؛ عملیاتی که به گفته او، توان برنامه‌ریزی همزمان و ترکیب اقدام میدانی با اهداف تبلیغاتی را نشان داد.
وی سه پیامد راهبردی این تحول را افزایش هماهنگی عملیاتی، بازتولید سازمانی با نام‌هایی مردمی‌تر و پیوند خوردن تهدید محلی با رقابت‌های راهبردی برشمرد. باقری همچنین گفت دشمنان و کشورهای متخاصم، از جمله اسرائیل و آمریکا، مطابق بیانیه‌های رسمی نتانیاهو و اظهارات ترامپ، از شکاف‌های مرزی و جبهه‌های شرقی و غربی ایران به‌عنوان جبهه‌های مکمل برای اعمال فشار در شرایط جنگی استفاده می‌کنند تا منابع ایران را فرسایش دهند.
پیوند تهدید محلی با رقابت‌های منطقه‌ای و مدیریت مرز
باقری با تأکید بر اینکه ارزیابی امنیتی مرزهای جنوب شرقی ایران بدون در نظر گرفتن نقش پاکستان کامل نیست، اظهار داشت که دو کشور با چالش‌های مشابهی نظیر گستردگی جغرافیایی، دشواری کنترل مرزها و محدودیت‌های حاکمیتی در مناطق مرزی بلوچستان دست‌وپنجه نرم می‌کنند و هر دو طرف بر این باورند که گروه‌های تروریستی پس از انجام عملیات به خاک یکدیگر پناه می‌برند. وی اوج این تنش را در دی‌ماه ۱۴۰۲ و در جریان حملات متقابل میان دو کشور توصیف کرد.
این کارشناس در پایان، راهکارهای مشخصی شامل پیگیری مستند پرونده‌ها با تعیین بازه زمانی معین، پاسخگو کردن نهادهای پاکستانی، استفاده مؤثر از ظرفیت رسانه‌ها، و تبادل اطلاعات دقیق به همراه ارزیابی مشترک عملکرد مرزی را مبنای ضروری برای جلوگیری از تنش‌های آتی برشمرد.
پیشنهادها برای تغییر دکترین امنیتی در جنوب شرق
باقری با بیان اینکه دکترین امنیت ملی در جنوب شرق به تغییر بنیادین نیاز دارد، چهار محور را برای این تغییر برشمرد. نخست، گذار از امنیت واکنشی به حکمرانی پیش‌بین، از راه شناخت روندها و پیش‌بینی تهدیدها پیش از وقوع حادثه؛ دوم، ایجاد نظام یکپارچه تحلیل داده با تجمیع اطلاعات امنیتی، مرزی، اقتصادی و اجتماعی در معماری مشترک؛ سوم، عبور از نگاه صرفاً نظامی به مرز و حرکت به‌سوی توسعه تجارت قانونی مرزی، شفافیت اقتصادی و مشارکت مرزنشینان؛ و چهارم، تقویت انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی از طریق شناخت دقیق جامعه بلوچ، احترام به الگوهای اصیل اجتماعی، از جمله سرداری و خان‌نشینی، و مشارکت دادن نخبگان و رهبران محلی در تصمیم‌سازی‌ها.
وی در پایان تأکید کرد که اگر خواسته‌های اولیه، فرهنگی و معیشتی مردم بلوچستان تأمین شود، هیچ‌کس بهتر از خود بومیان نمی‌تواند امنیت مرزها را تأمین کند. باقری هشدار داد که رویکرد صرفاً امنیتی، به‌جای حل مسئله، بحران را تداوم خواهد بخشید.
