اکوایران: آرمن گریگوریان، دبیر پیشین شورای امنیت ارمنستان، با انتقاد از دستورکار عضویت این کشور در اتحادیه اروپا، نسبت به پیامدهای سیاسی، اقتصادی و منطقه‌ای این رویکرد هشدار داده و معتقد است همسویی ایروان با قوانین و سیاست‌های اروپایی می‌تواند روابط حیاتی این کشور با روسیه و ایران را با چالش جدی مواجه کند. وی در مقاله‌ای تأکید کرده است که ارمنستان بدون برخورداری از تضمین‌های امنیتی و اقتصادی واقعی غرب، نه‌تنها قادر به کاهش وابستگی خود به روسیه نخواهد بود، بلکه ممکن است در موقعیتی آسیب‌پذیرتر قرار گیرد. گریگوریان همچنین با اشاره به تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه ایران هشدار داده است که همگرایی حقوقی و سیاسی ارمنستان با این اتحادیه می‌تواند در نهایت واردات گاز از ایران و اجرای طرح مبادله گاز در برابر برق میان دو کشور را با محدودیت یا توقف روبه‌رو کند؛ موضوعی که به اعتقاد او، با توجه به موقعیت جغرافیایی و نیازهای اقتصادی ارمنستان، تهدیدی برای یکی از مسیرهای حیاتی این کشور به شمار می‌رود.
به گزارش تسنیم، «آرمن گریگوریان» دبیر پیشین شورای امنیت ارمنستان معتقد است: «ایده عضویت ارمنستان در اتحادیه اروپا در نگاه نخست جذاب به نظر می‌رسد، اما ما اغلب امر مطلوب را با امر ممکن اشتباه می‌گیریم.»
وی تاکید می‌کند که چشم‌انداز عضویت در اتحادیه اروپا غیرواقع‌بینانه است و با فرمول اتخاذشده ایروان یعنی جایگزین کردن وابستگی به معدود کشورها با وابستگی به بازیگران متعدد تضاد دارد.
وی درباره دورنمای همگرایی اروپایی ارمنستان نوشت: «این امر نه جایگزینی واقعی یا تنوع‌بخشی به سیاست خارجی، بلکه صرفاً راهی برای تعویض یک وابستگی با وابستگی دیگر است؛ آن هم وابستگی بی‌چشم‌اندازتر و بریده از واقعیت‌های منطقه‌ای.»
گریگوریان در مقاله مفصلی در «مدیالب» تاکید کرد که دستورکار عضویت در اتحادیه اروپا، ارمنستان را دوباره به بن‌بست می‌رساند و ناچار به بازگشت به قالب‌های وابستگی می‌کند که «ناکارآمدی خود را ثابت کرده‌اند.»
وی خاطرنشان کرد: «همان‌گونه که زمانی فکر می‌کردیم روسیه مشکلات امنیتی ما را حل می‌کند، اکنون نیز همین انتظار نادرست را داریم که اتحادیه اروپا مشکلات اقتصادی ناشی از مسیر عضویت را حل خواهد کرد.»
این مقام پیشین با اشاره به خطرات احتمالی یادآور شد که ارمنستان ممکن است دوباره با همان واقعیت بی‌رحمانه‌ای روبه‌رو شود که از جنگ 44 روزه سال 2020 تجربه کرد و «شریک خارجی ممکن است حل مشکلاتی را که به او نسبت می‌دهیم، نپذیرد.»
گریگوریان در این مقاله می‌پرسد چگونه می‌توان وابستگی به روسیه را بدون عمیق‌تر کردن آن کاهش داد؟ وی مستقیماً به پرسش خود پاسخ نمی‌دهد و از افزایش استقلال ارمنستان و تعمیق همکاری با اتحادیه اروپا، آمریکا و سایر کشورها سخن می‌گوید.
در ادامه، این مقاله را که در محافل سیاسی ارمنستان بررسی می‌شود، مرور می‌کنیم.
مرور تاریخی؛ چرخش به غرب و افتادن در آغوش روسیه
«با نگاه به تاریخ معاصر ارمنستان، قانون‌مندی روشن و بی‌رحمانه‌ای دیده می‌شود؛ هر بار که ایروان کوشیده گامی به سوی غرب بردارد، با فشار قوی‌تر روسیه روبه‌رو شده و در نهایت در آغوش محکم‌تر مسکو قرار گرفته است.
در دهه 1990، تلاش‌های حکومت لوون تر-پتروسیان برای نزدیکی به ساختارهای اروپایی و یوروآتلانتیک، با عضویت در سازمان پیمان امنیت جمعی و امضای معاهده دوستی، همکاری و کمک متقابل با روسیه در سال 1997 پایان یافت و پیوندهای سیاسی و نظامی ارمنستان با مسکو را تحکیم کرد.
در دهه 2010 نیز تلاش حکومت سرژ سارگسیان برای امضای توافق‌نامه مشارکت با اتحادیه اروپا، در سوم سپتامبر 2013 با تصمیم پیوستن به اتحادیه گمرکی و سپس عضویت ارمنستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا تمام شد.
امروز نیز گویی همین تاریخ با سناریویی بسیار خطرناک‌تر تکرار می‌شود و به موازات بحث‌ها و گام‌های عضویت در اتحادیه اروپا، من شاهد افزایش تهدید کشیده شدن ارمنستان به درون دولت اتحادی روسیه و بلاروس هستم.»
نداشتن مصونیت در برابر روسیه و تضاد با منطقه‌گرایی
«بیانیه‌ها و گام‌های عضویت در اتحادیه اروپا، روابط ارمنستان و روسیه را به شدت تیره می‌کند. در شرایط واکنش تند و تهاجمی روسیه، سامانه ایمنی دولتی ارمنستان قادر به ایستادگی در برابر فشارهای اقتصادی، سیاسی و ترکیبی مسکو نیست. در نتیجه، ارمنستان بدون تضمین‌های امنیتی واقعی غرب، نه تنها نمی‌تواند وابستگی به روسیه را کاهش دهد، بلکه در برابر فشارهای آن آسیب‌پذیرتر می‌شود.
همچنین دستورکار غیرواقع‌بینانه عضویت در اتحادیه اروپا با روند طبیعی منطقه‌گرایی در تضاد است. ارمنستان در نقطه تلاقی منافع سه بازیگر بزرگ منطقه‌ای یعنی روسیه، ایران و ترکیه قرار دارد که روابط ایروان با هر یک از آن‌ها به هم پیوسته است و حفظ توازنی حساس را می‌طلبد.
ایران بارها خطوط قرمز خود را اعلام و با گسترش حضور سیاسی و نظامی نیروهای غربی در منطقه مخالفت کرده است. در شرایط روابط پرتنش با غرب، تهران اتحادیه اروپا را بخشی از غرب جمعی می‌داند. تلاش‌های ارمنستان برای عضویت در اتحادیه اروپا می‌تواند روابط دوستانه ما با ایران را به خطر بیندازد؛ در حالی که ایران برای ارمنستان صرفاً یک همسایه نیست، بلکه راه تنفسی حیاتی است.
ترکیه نیز هرچند عضو ناتو است، سیاست منطقه‌ای مستقلی دارد و به همراه جمهوری آذربایجان می‌کوشد مشکلات منطقه با مشارکت کشورهای خود منطقه حل شود که نمونه آن قالب 3+3 است. تلاش ایروان برای گسترش حضور غرب در منطقه می‌تواند تنش مضاعفی در روابط با ترکیه و جمهوری آذربایجان ایجاد کند. روسیه نیز دستورکار عضویت ارمنستان در اتحادیه اروپا را تهدیدی علیه منافع منطقه‌ای خود می‌داند و به تندی با آن مقابله می‌کند.»
خطر از دست رفتن ثبات اقتصادی و تحریم گاز ایران
«در فضانوردی، موشک برای خروج از میدان جاذبه زمین باید به سرعت گریز دوم یعنی 11.2 کیلومتر بر ثانیه برسد و اگر سرعت لازم را تامین نکند، در هوا نمی‌ماند و با نیروی جاذبه سقوط می‌کند. ارمنستان سرعت لازم برای خروج از میدان جاذبه اقتصادی اتحادیه اوراسیا و روسیه را ندارد و با قرار گرفتن در وضعیت بینابینی در روند طولانی و کند عضویت در اتحادیه اروپا، ممکن است تکیه‌گاه‌های کنونی ثبات اقتصادی یعنی حامل‌های انرژی ارزان و بازار روسیه را از دست بدهد و دردناک‌تر به وابستگی کامل به روسیه سقوط کند.
همچنین در مسیر اتحادیه اروپا، ارمنستان با مسئله پیوستن به تحریم‌ها علیه روسیه و ایران روبه‌رو می‌شود که به روابط با این دو کشور حیاتی برای امنیت و اقتصاد ارمنستان آسیب جدی می‌زند.
در سایه بحث‌ها درباره گرانی احتمالی گاز روسیه و حتی توقف عرضه آن، امکان افزایش واردات گاز از ایران به شکل فعال‌تری در ارمنستان بررسی می‌شود، اما اینجا تناقض مهمی بروز می‌کند. اتحادیه اروپا با تحریم‌ها علیه ایران، خرید، واردات و معاوضه گاز طبیعی ایران را ممنوع کرده است.
ارمنستان در مسیر عضویت و همسویی با قوانین و سیاست خارجی اروپا، در مرحله‌ای ناچار به تطبیق قوانین و سیاست خارجی خود با این مطالبات و توقف واردات گاز از ایران می‌شود و برنامه گاز در برابر برق میان ارمنستان و ایران نیز زیر سوال می‌رود.
در نتیجه، زمانی که برای کاهش وابستگی به گاز روسیه نیازمند منابع جایگزین هستیم، در مسیر اتحادیه اروپا امکان بهره‌مندی از گاز ایران را نیز محدود می‌کنیم. در حالی که می‌توان همکاری سیاسی، اقتصادی و امنیتی با شرکای اروپایی را بدون تبدیل عضویت در اتحادیه اروپا به هدف سیاست خارجی توسعه داد.
وظیفه ما تعویض وابستگی به روسیه با وابستگی به مرکزی دیگر نیست، بلکه افزایش استقلال ارمنستان است. ما می‌توانیم همکاری را نه تنها با اتحادیه اروپا و آمریکا، بلکه با هند، چین، کشورهای آسیای مرکزی، کشورهای خلیج فارس، ژاپن، کره جنوبی و دیگر شرکا با دستورکارهای مجزا تعمیق کنیم.
فرصت‌های سیاست خارجی ارمنستان به انتخاب میان دو مرکز ژئوپلیتیکی محدود نمی‌شود و هرچه پیوندهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی ما متنوع‌تر باشد، فرصت بیشتری برای متوازن کردن وابستگی‌های خارجی خواهیم داشت.»
