اکوایران: شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات کنگره، هرچند می‌تواند تا حدی اقدامات رئیس‌جمهور ایالات متحده را محدود کند، اما از سوی دیگر می‌تواند به سیاست خارجی تهاجمی‌تر در دو سال آینده به منظور دستیابی به یک میراث ماندگار منجر شود. در این میان، مسئله کوبا که از اوج دوران جنگ سرد در قرن بیستم، همچون یادگاری بر جای مانده است، می‌تواند موضوعی وسوسه‌کننده برای حاکمان کاخ سفید باشد.
آیا آمریکا به کوبا حمله خواهد کرد؟
به نوشته نیوزویک، شکست‌های حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای چه‌بسا یک منتفع غیرمنتظره داشته باشد: کشوری کمونیستی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، بارها از احتمال تصرف آن سخن گفته است؛ کشوری که تنها ۹۰ مایل با فلوریدا، پایگاه اصلی سیاسی ترامپ، فاصله دارد.
ترامپ و جی‌دی ونس، معاون او، هر دو پذیرفته‌اند که مشکلات سیاست خارجی، به‌ویژه جنگ با ایران و پیامدهای داخلی آن، تا حدودی در عملکرد ضعیف جمهوری‌خواهان در انتخابات نقش داشته است. در کوبا نیز، کشوری که امسال با نوعی محاصره شدیدتر آمریکا و تهدیدهای مداوم به مداخله نظامی روبه‌رو بوده، نتایج انتخابات آمریکا به‌عنوان رد گسترده سیاست خارجی تهاجمی واشنگتن از سوی رأی‌دهندگان تفسیر شده است.
اکوایران: در نهایت، چالش اصلی این است که آیا اصلاحات می‌تواند رفاه عمومی را بهبود دهد یا صرفاً فرصت‌های بیشتری برای کسانی فراهم می‌کند که از سرمایه و ارتباطات برخوردارند.
ارنستو سوبرون گوسمان، سفیر کوبا در سازمان ملل متحد، در بیانیه‌ای که در اختیار نیوزویک قرار داده، گفته است: «بر اساس اطلاعات عمومی، به نظر می‌رسد رأی‌دهندگان آمریکایی از سیاست‌های دولت ناراضی بوده‌اند و رویکرد تهاجمی آن در عرصه بین‌المللی را رد کرده‌اند. در هر صورت، تجاوز آمریکا علیه کوبا اقدامی مجرمانه و فاقد هرگونه توجیه است و تنها در خدمت منافع محدود گروه‌های سیاسی بانفوذ قرار دارد.»
او اضافه کرده است: «اکثریت مردم آمریکا از برقراری رابطه‌ای محترمانه با کوبا حمایت می‌کنند و با محاصره اقتصادی مخالف‌اند. مجازات جمعی هرگز قابل قبول نیست. هرگونه اقدام نظامی علیه کوبا، از هر نوعی که باشد، جنایتی بین‌المللی خواهد بود. کوبا نه تهدید است و نه مشکل. مشکل و تهدید اصلی، خصومت آمریکا و نپذیرفتن حقوق حاکمیتی کوباست.»
مقاومت رهبران هاوانا و تغییر شرایط سیاسی در واشنگتن می‌تواند برنامه‌های دولت ترامپ را پیچیده‌تر کند. بااین‌حال، اینکه این موانع برای متوقف کردن تلاش‌های ترامپ و مارکو روبیو، وزیر خارجه او که مواضعی به‌شدت ضدکمونیستی دارد و خانواده‌اش اصالتاً کوبایی هستند، کافی خواهد بود یا نه، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های تقابل چندده‌ساله آمریکا و کوبا از زمان جنگ سرد خواهد بود.
مارکو روبیو: مأمور رسیدگی به کوبا؟
ترامپ در اظهارات علنی خود نشان داده که شکست انتخاباتی حزب جمهوری‌خواه او را از پیگیری اهدافش در قبال کوبا منصرف نکرده است. رئیس‌جمهور آمریکا در تازه‌ترین اظهاراتش حتی بر موضع خود تأکید بیشتری کرده و گفته است که برای تحقق هدفش، استفاده از نیروی نظامی را نیز تا پیش از پایان دوره ریاست‌جمهوری‌اش در ژانویه ۲۰۲۹ «قطعاً بررسی خواهد کرد.»
ترامپ روز پنج‌شنبه در گفت‌وگو با هیو هویت، مجری رادیویی، گفت: «می‌خواهم پیش از رفتنم تکلیف کوبا را روشن کنم؛ و ما یک فرد بسیار خوب و بااستعداد برای این کار داریم؛ مارکو. چون مارکو روبیو، همان‌طور که احتمالاً می‌دانید، پدر و مادرش اهل کوبا هستند و او هم دوست دارد این کار را انجام دهد. ما وضعیت را از نزدیک زیر نظر داریم. اوضاع کوبا بسیار بد است. این کشور عملاً یک مکان شکست‌خورده است؛ کشور، یا هر اسمی که می‌خواهید روی آن بگذارید. شکست خورده است و ما مراقب اوضاع هستیم. دوست دارم بتوانم این کار را برای مردمی انجام دهم که از کوبا به آمریکا آمدند و با آن‌ها بسیار بدرفتاری شده بود.»
یک تاکسی دوچرخه در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ در جریان یک خاموشی گسترده برق در خیابانی در هاوانا حرکت می‌کند/عکس از خبرگزاری فرانسه
دولت کوبا، وخامت آشکار شرایط زندگی در سراسر کشور را نتیجه تصمیم آمریکا برای محدود کردن ارسال سوخت خارجی به این جزیره می‌داند؛ جزیره‌ای با بیش از ۹ میلیون نفر جمعیت که به واردات نفت وابستگی زیادی دارد. مقام‌های کوبایی معتقدند این اقدام که تنها چند هفته پس از عملیات نظامی آمریکا برای بازداشت نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا و متحد اصلی کوبا در حوزه انرژی، صورت گرفت، تازه‌ترین مرحله از کارزار تحریم‌های طولانی‌مدت واشنگتن علیه هاوانا است؛ کارزاری که به سال‌های نخست انقلاب ۱۹۵۹ و استقرار حکومت کمونیستی بازمی‌گردد.
اما از نگاه کاخ سفید، ریشه مشکلات کوبا در نظام حکمرانی کهنه، ناکارآمد و سرکوبگر آن است؛ نظامی که به گفته مقام‌های آمریکایی، منابع و امکانات را در اولویت نخست در اختیار نخبگان حاکم قرار می‌دهد. مقام‌های آمریکایی همچنین دولت کوبا را به همکاری و کمک‌رسانی به رقبای اصلی واشنگتن، یعنی چین، روسیه و نیز سازمان‌های تروریستی معرفی‌شده از سوی آمریکا متهم کرده‌اند؛ هرچند برای ادعای اخیر شواهدی ارائه نداده‌اند.
مسابقه زمان میان ترامپ و هاوانا
تلاش ترامپ برای تغییر سیاست آمریکا در قبال کوبا تقریباً یک دهه پیش آغاز شد. حدود یک سال پس از سفر تاریخی باراک اوباما به این جزیره که به نظر می‌رسید زمینه‌ساز بهبود بی‌سابقه روابط دو کشور باشد، ترامپ از لغو بخش عمده سیاست‌های عادی‌سازی روابط خبر داد و رویکردی سخت‌گیرانه‌تر در پیش گرفت.
تابلویی با نوشته «آزادی ۲۵۰» که دویست و پنجاهمین سالگرد استقلال ایالات متحده را نشان می‌دهد، در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ در کنار پرچم کوبا بر نمای بیرونی سفارت ایالات متحده در هاوانا آویزان است/عکس از آسوشیتدپرس
در یکی از آخرین اقدامات دولت نخست ترامپ، کوبا بار دیگر در فهرست کشورهای حامی تروریسم آمریکا قرار گرفت. این وضعیت در دوران ریاست‌جمهوری جو بایدن نیز ادامه یافت؛ هرچند بایدن تنها در هفته پایانی حضورش در کاخ سفید این تصمیم را به چالش کشید. با بازگشت ترامپ به قدرت، کوبا بار دیگر به این فهرست اضافه شد. اکنون ترامپ بار دیگر با محدودیت زمان روبه‌روست.
تئودور هنکن، استاد کالج باروخ و متخصص مطالعات کوبا، به نیوزویک گفته است: «هاوانا قطعاً از دیدن تضعیف ترامپ دلگرم شده است. احتمالاً توجه او به‌طور کامل درگیر مسائل ایران، اوکراین و مجموعه‌ای از درگیری‌های داخلی با دموکرات‌ها خواهد بود؛ بنابراین کوبا اهمیت کمتری برای او خواهد داشت؛» بااین‌حال، هنکن هشدار می‌دهد که ترامپِ غیرقابل‌پیش‌بینی ممکن است برای کسب یک پیروزی آسان، به اقدام نظامی علیه رهبران کوبا، مشابه عملیات ونزوئلا و بازداشت مادورو، روی بیاورد. به گفته او، با ترامپ، روبیو و پیت هگست، وزیر دفاع، هر احتمالی وجود دارد.
ممکن است کوبا در میان دغدغه‌های اصلی رأی‌دهندگان آمریکایی در انتخابات اخیر قرار نداشته باشد؛ اما دولت ترامپ برای یافتن بهانه‌ای قابل پذیرش جهت آغاز ماجراجویی نظامی تازه، آن هم در شرایطی که جنگ خاورمیانه محبوبیت چندانی ندارد، احتمالاً باید در محاسبات خود تجدیدنظر کند.
هنکن می‌گوید: «محبوبیت ترامپ به‌شدت سقوط کرده و جنگ حل‌نشده با ایران، راهبرد او و روبیو در قبال کوبا را به‌هم ریخته است. دولت کوبا سرسختانه مقاومت کرده و حاضر نیست به خواسته واشنگتن تن بدهد؛ به‌ویژه اگر توافقی مستلزم تغییر نظام یا گشایش سیاسی در این جزیره باشد.» او اضافه می‌کند که بحران انسانی، که بخشی از آن در نتیجه محاصره نفتی آمریکا ایجاد شده و موج تاریخی مهاجرت از کوبا همچنان ادامه دارد. به اعتقاد او، پس از شکست سنگین جمهوری‌خواهان که عمدتاً ناشی از نارضایتی از ترامپ بود، احتمال موفقیت کارزار فشار دولت آمریکا علیه کوبا حتی کمتر شده است.
هنکن معتقد است دولت آمریکا شاید امیدوار بوده با بهره‌برداری از ناآرامی‌های داخلی کوبا، فرصتی برای پیشبرد اهداف خود پیدا کند؛ اما اکنون احتمال وقوع چنین تحولاتی کمتر به نظر می‌رسد. او می‌گوید: «فکر می‌کنم آن‌ها امیدوار بودند گرمای تابستان به یک شورش منجر شود و بتوانند از آن به‌عنوان بهانه‌ای برای نوعی اقدام نظامی استفاده کنند.»
در انتظار وقوع انقلاب؟
این نخستین بار نیست که ترامپ در انتظار وقوع انقلابی است که هرگز به نتیجه نمی‌رسد. آندرس سباستین پرتیررا، تاریخ‌نگار آمریکای لاتین در دانشگاه ویسکانسین-مدیسن که در زمینه کوبا تخصص دارد، می‌گوید این کشور، مانند خود ترامپ، یک «متغیر پیش‌بینی‌ناشدنی» است؛ چراکه در تاریخ پس از انقلاب کوبا نمونه‌ای مشابه از کشتار با مقیاس گسترده وجود ندارد. او به نیوزویک گفته است: «هیچ‌کس نمی‌داند نیروهای نظامی و امنیتی کوبا در برابر یک رویداد خونین گسترده علیه معترضان چه واکنشی نشان خواهند داد. چنین اتفاقی در کوبای تحت حکومت فعلی رخ نداده و فکر نمی‌کنم کسی بداند اگر چنین وضعیتی پیش بیاید چه خواهد شد.»
به گفته پرتیررا، «ترس و ناامیدی» همچنان مهم‌ترین عواملی هستند که مردم کوبا را از حضور در خیابان‌ها بازمی‌دارند؛ هرچند حزب کمونیست حاکم اکنون ضعیف‌تر و آسیب‌پذیرتر از هر زمان دیگری از سال ۱۹۵۹ به این سو است و نارضایتی عمومی نیز به بالاترین سطح خود رسیده است.
یک خودرو در ۴ آگوست در خیابانی در هاوانا حرکت می‌کند/عکس از خبرگزاری فرانسه
با وجود شرایط بسیار دشوار، پیش‌بینی‌های گذشته درباره فروپاشی قریب‌الوقوع کوبا همواره زودهنگام از آب درآمده‌اند. دوره‌ای که به «دوره ویژه» معروف شد و در دهه ۱۹۹۰، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و از دست رفتن مهم‌ترین حامی کوبا آغاز شد، به بازسازی گسترده الگوی اقتصادی این جزیره انجامید. اکنون نیز کوبا در میانه تحول دیگری قرار دارد که فضای بیشتری برای فعالیت کسب‌وکارهای خصوصی فراهم می‌کند. در شرایط کنونی، راه‌حل‌هایی نیز در حال ظهورند؛ از جمله افزایش واردات پنل‌های خورشیدی از چین و به شکلی طعنه‌آمیز، افزایش جریان ارسال پنهانی محموله‌های سوخت از آمریکا به کوبا.
کوبا ممکن است از منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی و توان نظامی متعارفی که به ایران در برابر مداخله آمریکا کمک کرده‌اند برخوردار نباشد؛ اما رهبران این جزیره توانسته‌اند نوعی حس وحدت مشابه را در میان اعضای حزب حاکم ایجاد کنند. پرتیررا می‌گوید: «دولت ترامپ برای انسجام حکومت کوبا یک موهبت بوده است. سیاست آمریکا در قبال کوبا را مارکو روبیو، یک آمریکایی کوبایی‌تبار که این مسئله برایش جنبه‌ای شخصی دارد، طراحی و اجرا می‌کند. اگر حکومت کوبا سقوط کند، این اتفاق پیامدهای آشکار و منفی‌ای برای بسیاری از نیروهای نظامی، اطلاعاتی و اداری آن خواهد داشت. آن‌ها خود را مدافع کشور و حاکمیت ملی‌شان در برابر یک متجاوز همسایه می‌دانند؛ درست همان‌طور که اوکراینی‌ها خود را در برابر روسیه می‌بینند. از نگاه آن‌ها، تسلیم شدن برای هویتشان، کشورشان، خودشان و خانواده‌هایشان فاجعه‌بار خواهد بود.»
به گفته پرتیررا، برخلاف ونزوئلا که ترامپ پیش از عملیات نظامی برای بازداشت مادورو با معاون او، دلسی رودریگز، ارتباط برقرار کرده بود، هیچ میزان فشاری تاکنون نتوانسته شکاف‌های لازم در میان نخبگان حاکم کوبا را برای تکرار سناریوی ونزوئلا ایجاد کند. این وضعیت خطرات بیشتری برای کاخ سفید به همراه دارد؛ زیرا مداخله بیشتر در کوبا، مسئولیت ترامپ را در قبال پیامدهای آن افزایش می‌دهد و اگر این مداخله به باتلاقی شبیه جنگ ایران تبدیل شود، می‌تواند محبوبیت او را بیش از پیش کاهش دهد.
تضعیف دکترین «دونرو»
در همین حال، جامعه بین‌المللی نیز می‌تواند در این موضوع نقش داشته باشد. هنکن اشاره می‌کند که کشورهای منطقه که خود با کارزارهای فشار آمریکا در چارچوب دکترین «دونرو»، سیاستی با تمرکز بر نیم‌کره غربی، روبه‌رو هستند، ممکن است نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا را فرصتی برای مقاومت در برابر واشنگتن بدانند. او می‌گوید: «با تضعیف ترامپ، کشورهایی مانند برزیل و مکزیک که با رهبران کوبا همدلی دارند، ممکن است جسارت بیشتری برای کمک به این کشور و بی‌اعتنایی به ترامپ و محاصره نفتی آمریکا پیدا کنند.»
هنکن معتقد است که در نهایت، شاید بهترین کاری که رهبران هاوانا بتوانند انجام دهند، صبر کردن و منتظر ماندن باشد؛ چراکه گزینه‌های واقع‌بینانه چندانی در اختیار ندارند. او در پایان می‌گوید: «بهترین کاری که می‌توانند انجام دهند این است که خودشان اقتصاد و نظام سیاسی را باز کنند؛ اما این کار مثل انتظار کشیدن برای بارش برف در هاواناست.»
