حکایت جاسوسی و اغواگری؛ جاسوسی چه نقشی در رقابت هوش مصنوعی آمریکا و چین دارد؟

از یک زاویه، عملیات مربوط به هوانگ به شکلی دردناک ساده است. یکی از مقام‌های غربی، با لحنی که اندکی تحسین‌آمیز به نظر می‌رسید، گفت: «این ماجرا قدرت جمع‌آوری اطلاعات از طریق منابع انسانی و همزمان ضعف غرور مردانه را نشان داد.»

هنوز بخش زیادی از جزئیات ماجرا روشن نیست؛ از جمله اینکه وزارت امنیت دولتی چین چگونه ممکن است آلیس هوانگ که هیچ نسبتی با جنسن هوانگ ندارد و با این غول فناوری رابطه‌ای خارج از ازدواج داشته، به خدمت گرفته باشد یا او چه اطلاعاتی در اختیار این نهاد گذاشته است. مقام‌های چینی اتهام‌های آمریکا مبنی بر اینکه آلیس هوانگ یکی از عوامل وزارت امنیت دولتی چین است را ادعاهایی بی‌اساس و تخریب‌کننده خوانده‌اند. مقام‌های آمریکایی نیز تاکنون شواهدی را که به باور آن‌ها وابستگی او به این نهاد را اثبات می‌کند، ارائه نکرده‌اند.

کرِیسا که در کاخ سفید و پنتاگون در زمینه فناوری و امنیت فعالیت کرده، ماجرای جنسن هوانگ را شاهد دیگری بر تلاش گسترده چین برای کسب برتری می‌داند. او گفت: «هشدار می‌دهم که این ماجرا را نباید حاصل یک بازی پیچیده و چندلایه شطرنج سه‌بعدی تصور کرد. بیشتر با یک سازمان اطلاعاتی در سطح جهانی روبه‌رو هستیم که در هر فرصتی از موقعیت‌ها استفاده می‌کند. هر سازمان اطلاعاتی کارآمدی تلاش می‌کند به افرادی مانند هوانگ نزدیک شود.»

انبوهی از جاسوسان در رده‌های پایین

چین بیش از چهار دهه است که بی‌وقفه در حال سرقت اسرار آمریکا بوده؛ در فضای سایبری، فضا و حتی از طریق عوامل انسانی. هکرهای چینی معمولاً بیشترین توجه را به خود جلب می‌کنند؛ اما فرماندهان عملیات جاسوسی چین فقط به هکرها متکی نبوده‌اند. آن‌ها شبکه گسترده‌ای از عوامل انسانی نیز ایجاد کرده‌اند و مدیران شرکت‌ها، استادان دانشگاه و دانشجویان را به خدمت گرفته‌اند.

جنسن هوانگ و آلیس هوانگ در رستورانی در شانگهای به نام «پوجیانگ هوایان»/عکس از ویبو

دیوید کوهن، معاون سابق رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، گفت: «چین در چارچوب یک راهبرد ملی، فناوری و نوآوری را هدف قرار داده تا اقتصاد خود را توسعه دهد و امنیت ملی‌اش را تقویت کند.»

 شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، خواستار «انفجاری از نوآوری‌های اصیل و تحول‌آفرین» در حوزه هوش مصنوعی و زمینه‌های دیگری مانند محاسبات کوانتومی و زیست‌فناوری شده است. اگر یک افسر اطلاعاتی بخواهد فهرستی از افرادی تهیه کند که بیشترین نفوذ را بر توسعه هوش مصنوعی و قواعد حاکم بر آن دارند، هوانگ در صدر این فهرست قرار می‌گرفت؛ دست‌کم تا همین هفته.

کانر فورمن، تحلیلگر سابق مسائل چین در سیا، گفت: «او هدفی غیرمنتظره نیست. هوانگ به اطلاعاتی درباره شرکت و همچنین اهداف، نیازها و سیاست‌های آمریکا دسترسی دارد. ارزش او برای یک دولت خارجی بسیار فراتر از موضوع تراشه‌هاست.» به گفته فورمن، وزارت امنیت دولتی چین احتمالاً به دنبال هر راهی بوده که بتواند از طریق آن وارد دنیای هوانگ شود. او معتقد است آلیس هوانگ «ممکن است صرفاً فرد مناسبی بوده باشد که در زمان و مکان مناسبی قرار گرفته بود» و از این طریق دسترسی مورد نظر دستگاه اطلاعاتی چین را فراهم کرده باشد.

آلن کوهلر، رئیس سابق بخش ضدجاسوسی اف‌بی‌آی، نیز گفت: «این اتفاق اصلاً مرا غافلگیر نمی‌کند. این همان کاری است که چین انجام می‌دهد. کسی در این ماجرا یک موفقیت بزرگ به دست آورده، چون هدفش جنسن هوانگ بوده است؛ اما چین احتمالاً ده‌ها مهندس رده‌پایین را هم در انویدیا و شرکت‌های فناوری دیگر هدف قرار داده؛ افرادی که هیچ‌کس نامشان را نشنیده است.»

آنا پوگلیسی، افسر سابق ضدجاسوسی ملی آمریکا در امور شرق آسیا، گفت: «چین از چیزی استفاده می‌کند که خودش آن را گردآورندگان غیردولتی اطلاعات می‌نامد؛ افرادی مانند دانشجویان و فعالان اقتصادی. آن‌ها جامعه چینی‌های مهاجر در سراسر جهان را مجموعه‌ای از منابع بالقوه می‌دانند.»

رقابت سنگین آمریکا و چین در زمینه هوش مصنوعی

مقام‌های فعلی و سابق آمریکایی می‌گویند جاسوسی چین در خاک آمریکا گسترده است. بااین‌حال، افسران سابق سیا روش‌های عملیاتی چین را به‌ویژه در حوزه عملیات سایبری، «افتضاح» و «ناشیانه» توصیف کرده‌اند. بر اساس گزارشی از مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، پس از آنکه شی جین‌پینگ در سال ۲۰۱۳ به ریاست‌جمهوری رسید، ساختار اطلاعاتی چین را به‌گونه‌ای تغییر داد که در خدمت اهداف راهبردی بلندمدت کشور قرار گیرد و به جاسوسی اعضای ارتش برای منافع شخصی پایان داده شود. این اندیشکده در پژوهشی، موارد جاسوسی گزارش‌شده در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ را بررسی کرد و به این نتیجه رسید که فعالیت‌های اطلاعاتی چین پس از به قدرت رسیدن شی به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. در این دوره، نفوذ به شبکه‌های رایانه‌ای «روش ترجیحی چین» برای جمع‌آوری مخفیانه اطلاعات بود.

مردم در ۲۶ ژوئن در جریان استراحتی در بخش هوش مصنوعی نمایشگاه بین‌المللی زنجیره تأمین چین در پکن، به تلفن‌های همراه خود نگاه می‌کنند/عکس از گتی ایمجز

اما چین به هک کردن محدود نمانده و همچنان از روش‌های سنتی، مانند جذب و به‌کارگیری عوامل انسانی، استفاده می‌کند. دستگاه اطلاعاتی این کشور اغلب مرز میان حوزه غیرنظامی و نظامی را کمرنگ می‌کند. نزدیک به نیمی از موارد جاسوسی بررسی‌شده در پژوهش مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، به کارکنان ارتش یا دولت چین مربوط می‌شد؛ اما ۴۱ درصد موارد به شهروندان عادی ارتباط داشت.

چین و آمریکا وارد رقابتی تمام‌عیار در حوزه هوش مصنوعی شده‌اند و ماجرای هوانگ می‌تواند نمونه‌ای از رویکرد بی‌محدودیتی باشد که چین برای دسترسی به تراشه‌ها و فناوری هوش مصنوعی آمریکا در پیش گرفته است؛ اما پیروزی در این رقابت لزوماً به این معنا نیست که چین نخستین کشوری خواهد بود که به هوش مصنوعی فوق‌هوشمند دست پیدا می‌کند یا پیشرفته‌ترین مدل‌ها را می‌سازد.

فورمن، تحلیلگر سابق سیا، می‌گوید: «پیروزی یعنی چین بتواند این فناوری را بهتر و مؤثرتر از آمریکا در اقتصاد و ساختارهای خود به کار بگیرد.» برای مثال، هوش مصنوعی می‌تواند به ارتش چین کمک کند تا در میدان نبرد سریع‌تر تصمیم بگیرد؛ حوزه‌ای که به گفته فورمن، از نظر تاریخی یکی از نقاط ضعف چین در مقایسه با آمریکا بوده است. برای ساخت سامانه‌های هوش مصنوعی پیشرفته‌تر، چین به بهترین تراشه‌ها نیاز دارد.

هری کرِیسا، مدیر مطالعات مؤسسه راهبرد و فناوری کارنگی ملون، گفت: «توانایی چین در تولید تراشه‌های هوش مصنوعی همچنان از آمریکا عقب‌تر است.» او توضیح می‌دهد که چین در نهایت می‌خواهد تراشه‌های پیشرفته خود را تولید کند، اما تا آن زمان ناچار است این فناوری را از راه‌های دیگری، از جمله جاسوسی یا قاچاق، به دست آورد.

آیا دولت آمریکا از ماجرای جاسوسی خبر داشته است؟

ماه گذشته نیویورک‌تایمز گزارش داد که هوانگ هدف احتمالی جاسوسان چین بوده است. کوهلر، رئیس سابق بخش ضدجاسوسی اف‌بی‌آی که اکنون شرکت مشاوره‌ای پامیر را اداره می‌کند و به شرکت‌های آمریکایی درباره نفوذ چین مشاوره می‌دهد، گفت: «اگر دولت آمریکا بیش از یک سال از این رابطه اطلاع داشته، عجیب است که بدون هیچ مداخله‌ای اجازه داده باشد این وضعیت تا این اندازه ادامه پیدا کند.»

مقام‌های سابق می‌گویند این احتمال وجود دارد که جامعه اطلاعاتی آمریکا قصد داشته آلیس هوانگ، شرکتش و ارتباطات او با مأموران وزارت امنیت دولتی چین را زیر نظر نگاه دارد؛ اما چنین تصمیمی می‌توانسته جنسن هوانگ، انویدیا و فناوری ارزشمند آمریکا را در معرض خطر قرار دهد.

ترامپ در کنار جنسن هوانگ پس از اعطای مدال ملی علوم به او در جریان نشست «عصر طلایی جدید» در مؤسسه صلح ایالات متحدi در واشنگتن دی.سی.، ایالات متحده، در ۸ اکتبر ۲۰۲۶ ایستاده است/عکس از خبرگزاری رویترز

این تنها نکته عجیب در رویکرد دولت ترامپ نسبت به انویدیا نبود. اندکی پس از آنکه ترامپ برای نخستین بار از رابطه هوانگ مطلع شد، دولت آمریکا با فروش برخی از تراشه‌های انویدیا به چین موافقت کرد؛ البته در ازای دریافت تعرفه‌ای معادل ۲۵ درصد ارزش این معاملات. این توافق که هیچ سابقه‌ای نداشت، سیاست قبلی دولت را معکوس کرد و برخلاف راهبردی طولانی‌مدت بود که هدفش جلوگیری از دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی بود. منتقدان گفتند دولت ترامپ با این تصمیم به چین کمک می‌کند در رقابت هوش مصنوعی از آمریکا پیشی بگیرد؛ درست برخلاف هدفی که ظاهراً دنبال می‌کرد.

کاخ سفید در پاسخ استدلال کرد که وابسته‌تر کردن چین به تراشه‌های آمریکایی، سیاستی هوشمندانه است و به حفظ برتری آمریکا کمک می‌کند؛ اما اگر رئیس‌جمهور می‌دانست که ممکن است در داخل انویدیا یک جاسوس حضور داشته باشد، چرا به این شرکت کمک کرد تا تجارت خود را در چین گسترش دهد؟ اکنون اکثریت جدید دموکرات‌ها در کنگره قطعاً خواهان پاسخ به این پرسش و بسیاری از ابهام‌های دیگر درباره ماجرای جنسن هوانگ خواهند بود.

حکایت جاسوسی و عاشقی

نیویورک‌تایمز در گزارش خود بعدی تاریخی به قضیه داده است. به نوشته این رسانه، در اوج جنگ سرد، یکی از مقام‌های ارشد سازمان اطلاعاتی چین اعلام کرده بود که کشورش هرگز برای به دام انداختن افراد از روش‌های اغواگرانه استفاده نخواهد کرد. کونگ یوان، از مقام‌های اداره مرکزی تحقیقات چین، در آوریل ۱۹۶۰ به گروهی از مأموران در حال آموزش گفته بود که چنین روش‌هایی شاید مخصوص سیا یا کاگ‌ب باشد، اما چین بر اساس اصول خاص خودش عمل می‌کند. او نگاهی به معدود زنان حاضر در میان جمع انداخت و گفت: «خیالتان راحت باشد، قرار نیست از شما بخواهیم بروید و از تله‌های زیبایی استفاده کنید.»

برنار بورسیکو، که به‌عنوان کارمند سفارت فرانسه در پکن کار کرده بود، در سال ۱۹۸۶ به جاسوسی محکوم شد/عکس از گتی ایمجز

با وجود این وعده که در خاطرات سال ۲۰۱۰ یک دیپلمات سابق چینی ثبت شده، سرویس‌های اطلاعاتی چین دهه‌هاست از روابط عاشقانه و عاطفی برای به دام انداختن افراد بانفوذ، بی‌اعتبار کردن آن‌ها یا به دست آوردن اطلاعات استفاده می‌کنند. استفاده از روابط عاطفی یا اغواگری در دنیای جاسوسی، نه پدیده‌ای تازه است و نه مختص چین. این روش به‌ویژه با مأموران موسوم به «رومئو» در آلمان شرقی بدنام شد؛ مأموران مرد سازمان امنیت این کشور که مأموریت داشتند منشی‌های مقام‌های غربی را اغوا کنند. استفاده طولانی‌مدت اتحاد جماهیر شوروی از باج‌گیری جنسی نیز از نمونه‌های شناخته‌شده دیگر است.

اما به گفته نیکلاس افتیمیادس، افسر ارشد بازنشسته اطلاعاتی آمریکا که درباره عملیات جاسوسی چین می‌نویسد، ویژگی متمایز روش چین، زمانی است که برای این نوع روابط صرف می‌کند. او می‌گوید: «آن‌ها این بازی را بلندمدت پیش می‌برند. این‌ها روابطی طولانی‌مدت هستند و گاهی حتی به ازدواج منجر می‌شوند.»

شاید مشهورترین نمونه این روش، ماجرای شی پی‌پو باشد؛ خواننده اپرای پکن که رابطه‌ای بیست‌ساله با برنار بورسیکو، کارمند هیئت‌های دیپلماتیک فرانسه در پکن و اولان‌باتور، پایتخت مغولستان، داشت. این رابطه باعث شد بورسیکو به جاسوسی برای چین روی بیاورد. هر دو در فرانسه بازداشت شدند و بورسیکو در آن زمان متوجه شد که معشوقش مرد بوده است. آن‌ها در سال ۱۹۸۶ به جرم جاسوسی محکوم شدند. داستان آن‌ها الهام‌بخش نمایشنامه «ام. باترفلای» اثر دیوید هنری هوانگ شد.

از نمونه‌های جدیدتر می‌توان به کریستین فَنگ، معروف به فَنگ فَنگ، اشاره کرد؛ زنی که مقام‌های ضدجاسوسی آمریکا او را مظنون به جاسوسی برای چین می‌دانستند و گفته می‌شود بین سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ با اریک سوالول، نماینده سابق کنگره آمریکا، رابطه عاطفی و جنسی داشته است.

در سال ۲۰۰۳ نیز جیمز جی. اسمیت، مأمور اف‌بی‌آی که در حوزه ضدجاسوسی چین فعالیت می‌کرد، اعتراف کرد که نزدیک به ۲۰ سال با یک زن بازرگان چینی‌تبار آمریکایی رابطه خارج از ازدواج داشته است. این زن که اسمیت او را به‌عنوان منبع اطلاعاتی جذب کرده بود، مظنون به فعالیت به‌عنوان مأمور دوجانبه چین بود و مشخص شد اطلاعات محرمانه دولت آمریکا را در اختیار پکن قرار داده است.

به نظر می‌رسد هم آمریکا و هم چین درباره احتمال استفاده طرف مقابل از روابط عاطفی یا دیگر روش‌های فریب و نفوذ نگران‌اند. بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، دولت آمریکا سال گذشته کارکنان آمریکایی مستقر در چین را از برقراری روابط عاشقانه یا جنسی با شهروندان چینی منع کرد. سازمان اطلاعاتی چین نیز مرتباً به شهروندان خود درباره مأموران خارجی که ممکن است قصد به دام انداختن آن‌ها را داشته باشند هشدار می‌دهد.

از اجبار به انجام جاسوسی تا اغواگری

الکس جاسکی، مدیرعامل شرکت مشاوره‌ای گارناوت گلوبال، می‌گوید هشدارهای وزارت امنیت دولتی چین درباره جاسوسی «معمولاً بر اساس همان روش‌هایی است که خودشان به کار می‌گیرند، نه لزوماً کارهایی که کشورهای دیگر واقعاً انجام می‌دهند.» او معتقد است دولت چین در مقایسه با سازمان‌های اطلاعاتی غربی، آمادگی بیشتری برای استفاده از باج‌گیری و اجبار در عملیات‌های خود دارد؛ از جمله با بهره‌گیری از روابط عاشقانه و جنسی. به گفته او، دولت‌های غربی باج‌گیری را روش قابل‌اعتمادی برای ترغیب منابع اطلاعاتی به همکاری نمی‌دانند.

جیمز جی. اسمیت، مأمور بازنشسته اف‌بی‌آی، در سال ۲۰۰۳ در حال خروج از دادگاه فدرال در لس‌آنجلس. او اعتراف کرد که نزدیک به ۲۰ سال با یک زن تاجر چینی‌تبار آمریکایی که مظنون به جاسوسی دوجانبه برای چین بود، رابطه داشته است/عکس از آسوشیتدپرس

وزارت امنیت دولتی چین که هم بر عملیات‌های خارج از کشور و هم بر امنیت داخلی نظارت دارد، به استفاده از روش‌های بسیار اجبارآمیز، از جمله تهدید به بازداشت و زندانی کردن افراد، معروف است. این سازمان از انواع دیگری از روابط، مانند پیوندهای خانوادگی، نیز بهره می‌گیرد. یک مأمور سابق اف‌بی‌آی در نیویورک با کمک مادرش در چین به خدمت گرفته شد تا اطلاعاتی درباره این سازمان در اختیار پکن قرار دهد. او در سال ۲۰۱۶ به اتهام‌های مطرح‌شده علیه خود اعتراف کرد. به گفته مأموران سابق اطلاعاتی آمریکا، چین از روش‌های اغواگرانه‌ای که ممکن است در فیلم‌های جاسوسی ببینیم نیز استفاده می‌کند.

دنیس وایلدر، مدیر ارشد پیشین امور چین در شورای امنیت ملی آمریکا در دوران ریاست‌جمهوری جورج دبلیو بوش و از مقام‌های سابق اطلاعاتی، توضیح می‌دهد که هر بار به پکن سفر می‌کرد، اغلب هنگام بازگشت به هتل با زنی روبه‌رو می‌شد که در آسانسور منتظرش بود. او می‌گوید: «زن می‌گفت: می‌دانید، می‌توانم به اتاقتان بیایم. من هم می‌پرسیدم: خب، چرا می‌خواهید به اتاق من بیایید؟ و آن‌ها این کار را بارها و بارها تکرار می‌کردند تا ببینند آیا می‌توانند مرا به دام بیندازند یا نه.»

وایلدر اشاره می‌کند که اگر روزی علناً دولت چین را به تلاش برای به دام انداختن خود متهم می‌کرد، مقام‌های چینی می‌توانستند ادعا کنند آن زنان روسپی‌هایی بوده‌اند که به میل خود کار می‌کرده‌اند. او می‌گوید: «زیبایی این روش دقیقاً همین است؛ به‌راحتی می‌توان هرگونه دخالت در آن را انکار کرد.»

جامعه بزرگ چینی‌های مهاجر در سراسر جهان، شامل مدیران شرکت‌ها، دانشجویان و افراد دیگری است که می‌توان آن‌ها را در چارچوب آنچه افتیمیادس «رویکرد تمام‌جامعه‌ای» چین به جاسوسی می‌نامد، به خدمت گرفت.

از میان پرونده‌های متعدد جاسوسی چین که طی چند سال گذشته افشا شده‌اند، تنها تعداد اندکی به روابط عاشقانه مربوط می‌شوند. جاسکی می‌گوید در بیشتر موارد، پول بهترین انگیزه برای جذب افراد به همکاری است. اما وقتی هدف، نخبگان ثروتمند باشند، پول همیشه ابزار مؤثری برای جذب آن‌ها نیست. او می‌گوید: «در چنین شرایطی، به‌جای خود آن فرد، سعی می‌کنید یکی از نزدیکانش را با خود همراه کنید.» این فرد می‌تواند کسی باشد که با هدف مورد نظر رابطه‌ای صمیمانه و نزدیک دارد.

روابط نزدیک همچنین می‌توانند به تحقق یکی دیگر از اهداف مهم عملیات اطلاعاتی چین کمک کنند: تأثیرگذاری بر تصمیم‌گیرندگان کلیدی یا جمع‌آوری اطلاعاتی که بتوان از آن‌ها برای ترغیب چهره‌های بانفوذ دیگر به حمایت از سیاست‌های مطلوب پکن استفاده کرد. متیو برزیل، پژوهشگر ارشد بنیاد جیمزتاون که بر عملیات اطلاعاتی چین تمرکز دارد، می‌گوید: «وقتی از نظر عاطفی با کسی درگیر می‌شوید، معیارهای قضاوت معمول شما تغییر می‌کند. آدم‌ها دوست دارند خواسته‌های معشوقشان را برآورده کنند.»