اکوایران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز سهشنبه اعلام کرد که سامانه راداری آمریکا در پایگاه هوایی شیخ عیسی در بحرین را هدف حمله پهپادی قرار داده است. حملات گزارششده در بحرین، که مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در آن قرار دارد، در شرایطی رخ داده که تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ به بنبست رسیده است.
به نوشته الجزیره، این تازهترین مورد از مجموعه حملاتی در روزهای اخیر است که در آن ایران سامانههای راداری آمریکا در بحرین را هدف گرفته است. سپاه پاسداران اعلام کرده این حمله «بخشی از تلاشها برای مقابله با اقدامات خصمانه نیروهای آمریکایی در منطقه» بوده است.
پیش از این، در روز یکشنبه هم سپاه پاسداران در واکنش به آنچه اقدامات خصمانه آمریکا توصیف کرد، شش پهپاد به سمت یک سامانه راداری پدافند هوایی آمریکا در پایگاه هوایی الرفاع بحرین شلیک کرد. روز جمعه هم سپاه پاسداران اعلام کرده بود یک سامانه راداری هشدار زودهنگام آمریکا در بحرین را هدف قرار داده است.
تغییر قواعد درگیری
به باو رسول سردار، خبرنگار الجزیره در تهران، به نظر میرسد از روز جمعه قواعد درگیری تغییر کرده است. به گفته او: «ابتدا ایران هشدار داد اگر آمریکا کشتیهای حامل نفتی را که بدون هماهنگی با ایران از تنگه هرمز عبور میکنند اسکورت کند، تهران تأسیسات نظامی آمریکا را هدف قرار خواهد داد. اکنون ایران میگوید حملهاش به سامانه راداری آمریکا در بحرین به دلیل نقض مداوم حریم هوایی ایران از سوی آمریکا انجام شده است. این حمله در پاسخ به یک حمله مشخص آمریکا صورت نگرفته، بلکه واکنشی به نقض مستمر حریم هوایی ایران بوده است». به گفته سردار: «بنابراین، آنچه شاهد آن هستیم، شکلگیری یک الگوی مشخص است. ایران تلاش میکند قدرت بازدارندگی خود را احیا کند. این کشور میخواهد به آمریکا نشان دهد که نمیتواند منافع ایران را بهطور مستمر و بدون پیامد نقض کند».
در این شرایط، به نظر میرسد واشنگتن حاضر نیست خواستههای ایران برای پایان دادن به جنگ را بپذیرد. این خواستهها شامل لغو محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر جنوبی ایران و برداشتن تحریمهاست. در مقابل، آمریکا همچنان تأکید میکند که ایران نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند. در این رابطه، ایان برمر، رئیس و بنیانگذار گروه اوراسیا، به سیانبیسی گفته ایران احتمالاً به تشدید حملات علیه نفتکشها و کشتیهای کانتینری ادامه خواهد داد و در کنار آن، هر از گاهی اهداف نظامی آمریکا را نیز هدف قرار خواهد داد تا واشنگتن را برای ارائه امتیاز تحت فشار بگذارد. به گفته او، واشنگتن نیز احتمالاً در واکنش، دامنه محاصره مسیرهای تجارت دریایی و زمینی ایران را گسترش خواهد داد.
به گفته برمر: «فرض اصلی این است که ایران در نهایت نمیتواند فشار اقتصادی را تحمل کند و شرایط بهتری را خواهد پذیرفت». او این دیدگاه را «برداشتی اشتباه از مقامات ایران و توانایی آن برای مقاومت» توصیف کرد. برمر افزود که ایران احتمالاً طی یک سال آینده تلاشهای خود را برای مختل کردن کشتیرانی از طریق تنگه هرمز تشدید خواهد کرد.
سه ناو هواپیمابر در خاورمیانه
این در شرایطی است که ناو هواپیمابر نیروی دریایی آمریکا، یواساس تئودور روزولت، در ساعات پایانی یکشنبه و بامداد دوشنبه به بخش غربی دریای عرب رسید تا به دو ناو هواپیمابر دیگر آمریکا ملحق شود؛ این اقدام در چارچوب کارزار فشار دولت دونالد ترامپ علیه ایران صورت میگیرد. به نوشته المانیتور، این اتفاق نخستین بار از زمان جنگ عراق است که پنتاگون سه ناو هواپیمابر را به منطقه خاورمیانه منتقل میکند.
ناو یواساس جورج واشنگتن در ماه اوت از پایگاه اصلی خود در ژاپن به منطقه اعزام شد، درحالیکه ناو یواساس جورج اچ. دبلیو. بوش نیز در ماه آوریل سال جاری وارد منطقه شده بود. در ابتدا انتظار میرفت ناو روزولت جایگزین ناو بوش شود، اما شبکه خبری انبیسی ابتدا گزارش داد که مأموریت ناو بوش تا تعطیلات پایان سال تمدید شده است.
ناو هواپیمابر یواساس تئودور روزولت در حال عبور از اقیانوس آرام، ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۰/ عکس از طریق گتی ایمجز
ورود سومین ناو هواپیمابر آمریکا به خاورمیانه، توان نظامی قابلتوجه این کشور در نزدیکی ایران را تقویت میکند. ناوهای هواپیمابر با کشتیهای جنگی دیگری همراه هستند و در قالب یک «گروه رزمی ناو هواپیمابر» فعالیت میکنند. ناو روزولت بخشی از گروه رزمی شماره ۹ است که رزمناو موشکانداز هدایتشونده کلاس تیکاندروگا، یواساس چوسین، و یگان هوایی ناو هواپیمابر شماره ۱۱ را نیز شامل میشود. در مجموع ۱۳ ناوشکن و یک رزمناو در خاورمیانه مستقر شدهاند. ناوشکنها و رزمناوها از ناوهای هواپیمابر در برابر حملات دشمن محافظت میکنند و در عین حال توانایی اجرای حملات تهاجمی مستقل را نیز دارند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، ادعا کرده که ترجیح میدهد بهجای ازسرگیری حملات گسترده نظامی، اجازه دهد فشارهای اقتصادی علیه ایران افزایش یابد؛ به این امید که در نهایت بتوان به توافقی از طریق مذاکره برای پایان دادن به جنگ دست یافت. بااینحال، حملات متقابل همچنان در امتداد سواحل جنوبی ایران و در نزدیکی تنگه هرمز ادامه داشته است.
دست ترامپ در منطقه
به نوشته الجزیره، ناو یواساس تئودور روزولت که به نام بیستوششمین رئیسجمهور آمریکا، نامگذاری شده، یک ناو هواپیمابر با پیشرانه هستهای است. این شناور که در سال ۱۹۸۶ وارد خدمت نیروی دریایی آمریکا شد، بیش از پنج هزار نفر خدمه و نیروی نظامی و یک بال هوایی کامل شامل بیش از ۶۰ فروند هواپیما را حمل میکند. این هواپیماها از جمله شامل جنگندههای اف-۱۸ هستند؛ هواپیماهایی دوموتوره، مافوق صوت، چندمنظوره و با قابلیت عملیات در همه شرایط آبوهوایی. ه گفته نیروی دریایی آمریکا، مأموریت این ناو جنگی عبارت است از: «انجام عملیات جنگ هوایی با استفاده از ناو هواپیمابر و کمک به برنامهریزی، کنترل، هماهنگی و یکپارچهسازی اسکادرانهای بال هوایی، در راستای پشتیبانی از عملیات جنگ هوایی ناو هواپیمابر».
ناو یواساس تئودور روزولت از زمان ورود به خدمت، در مأموریتهای رزمی و بشردوستانه مختلفی شرکت کرده است. در جریان جنگ خلیج فارس در سالهای ۱۹۹۰ و ۱۹۹۱، برای انجام عملیات رزمی به دریای مدیترانه و دریای سرخ اعزام شد. این ناو در سال ۲۰۰۳ نیز از حملات آمریکا در جریان جنگ عراق پشتیبانی کرد. همچنین در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱، برای شرکت در رزمایشهای نظامی مشترک با هند، ژاپن، استرالیا، کره جنوبی و مالزی در منطقه آسیا و اقیانوس آرام مستقر شد.
طرح از الجزیره
تا اواسط سال ۲۰۲۵، بین ۴۰ تا ۵۰ هزار سرباز آمریکایی در خاورمیانه و مناطق اطراف آن مستقر بودند. این آمار شامل نیروهای مستقر در پایگاههای بزرگ و دائمی و همچنین پایگاههای کوچکتر و پیشرو در سراسر منطقه میشود. بر اساس اطلاعات تحلیلگران اطلاعاتیِ منابع باز و دادههای ردیابی پروازهای نظامی، آمریکا از اوایل ماه فوریه، یعنی پیش از آغاز جنگ علیه ایران، بیش از ۱۲۰ فروند هواپیما به منطقه اعزام کرده است. این بزرگترین افزایش ناگهانی توان هوایی آمریکا در خاورمیانه از زمان جنگ عراق به شمار میرود.
گزارشها حاکی از آن است که هواپیماهای زیر به منطقه اعزام شدهاند: هواپیماهای هشدار زودهنگام و کنترل هوابرد ایـ۳ سنتری (AWACS)؛ جنگندههای رادارگریز تهاجمی افـ۳۵؛ جنگندههای برتری هوایی افـ۲۲؛ و جنگندههای افـ۱۵ و افـ۱۶.
پنتاگون همچنین در ماه مارس دستور اعزام نیروهای اضافی آمریکا به منطقه خلیج فارس را صادر کرد. این نیروهای تقویتی از سه یگان مجزا تشکیل شده بودند: یگان نخست: گروه آماده عملیات آبیـخاکی تریپولی (ARG) که محور آن کشتی تهاجمی کلاس آمریکا، یعنی ناو یواساس تریپولی، و یگان اعزامی تفنگداران دریایی شماره ۳۱ بود؛ یگان دوم: گروه آماده عملیات آبیـخاکی باکسر (ARG) که بر اساس کشتی تهاجمی کلاس واسپ، یعنی یواساس باکسر، و یگان اعزامی تفنگداران دریایی شماره ۱۱ شکل گرفته بود. این یگان در جنوب کالیفرنیا مستقر است (این دو گروه تفنگداران دریایی در مجموع چهار هزار و ۵۰۰ تفنگدار دریایی و ملوان به نیروهای آمریکا در منطقه اضافه کردهاند)؛ یگان سوم: گروهی متشکل از حدود دو هزار سرباز از نیروی واکنش فوری لشکر ۸۲ هوابرد آمریکا که در پایگاه فورت براگ در ایالت کارولینای شمالی مستقر است. این لشکر پیادهنظام هوابرد بر عملیات تهاجم با چتر نجات تمرکز دارد. در مجموع، از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نزدیک به هفت هزار نیروی نظامی اضافی آمریکا به خاورمیانه اعزام شدهاند.
بازی خطرناک، آیا دیپلماسی ترمز بحران را میکشد؟
به گفته علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای گروه بینالمللی بحران، هر دو طرف درگیر بازی خطرناکی شدهاند؛ بازیای که در آن هر طرف تصور میکند حمله کردن پیش از طرف مقابل، امنتر از منتظر ماندن برای ضربه خوردن است. او گفت: «خطر اینجاست که تلاشهای آنها برای جلوگیری از وقوع جنگی دیگر، ممکن است ناخواسته جنگی را شعلهور کند که هیچیک از طرفین قادر به پیروزی در آن، مهار آن یا پایان دادن آسان به آن نخواهد بود.»
دیوارنگاره با موضوع جنگ در تهران، ۳ ژوئن 2026/ عکس از خبرگزاری فرانسه
به گفته واعظ: «دیپلماسی هنوز زنده است، اما زیر بار بیاعتمادی متقابل و خواستههای حداکثری در حال خفه شدن است. اگر دو طرف راهی آبرومندانه برای خروج از این وضعیت پیدا نکنند، مذاکرات ممکن است چیزی بیش از یک وقفه کوتاه میان دورهای متوالی جنگ نباشد».
به گفته رشید المهندی، معاون رئیس مرکز پژوهشهای سیاست بینالملل، مسائل اصلی در جنگ ایران اکنون به ترتیب اقدامات و اهرمهای فشار مربوط میشود. او به الجزیره گفت که این موضوع تعیینکننده خواهد بود که «چه کسی، چه کاری را، در چه زمانی و به چه شکلی انجام میدهد». المهندی افزود که منطقه آشکارا مخالف بازگشت به جنگی تمامعیار است؛ چراکه قدرتهای منطقهای «رهبری تلاشهای میانجیگرانه را بر عهده دارند». بااینحال، او هشدار داد که به نظر میرسد طرفهای اصلی جنگ برداشتهای متفاوتی از میزان اهرمهای فشار خود دارند. المهندی گفت: «ایرانیها تصور میکنند اهرم فشار بیشتری در اختیار دارند. آمریکاییها هم تصور میکنند اهرم فشار بیشتری دارند. وقتی با چنین وضعیتی روبهرو هستید، رسیدن به یک راهحل دیپلماتیک بسیار دشوار میشود».
بازدارندگی ناقص
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر مسائل ایران در گروه بینالمللی بحران هم معتقدست با ورود ناو هواپیمابر یواساس تئودور روزولتبه منطقه، ارتش ایالات متحده اکنون از ظرفیت عملیاتی بیشتری برای انجام حملات علیه ایران برخوردار است. این تحولات در حالی رخ میدهد که پروازهای شناسایی آمریکا در نزدیکی سواحل جنوبی ایران، عملیات لجستیکی نظامی به سمت منطقه، و تبادل آتشهای پراکنده همچنان ادامه دارد. ایالات متحده حملاتی را علیه تأسیسات راداری و نظامی در جنوب ایران انجام داده و در مقابل، تهران مدعی انجام حملاتی علیه تأسیسات آمریکایی در بحرین شده است. مورد اخیر از اهمیت ویژهای برخوردار است، چرا که نشاندهنده از سرگیری حملات ایران علیه تأسیسات نظامی آمریکا در کشورهای عربی همسایه، پس از وقفهای تقریباً دو ماهه است.
تجمعی در میدان انقلاب تهران زیر یک بیلبورد ضدآمریکایی، ۴ نوامبر ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری فرانسه
در عرصه دیپلماتیک، هیچ نشانه روشنی از دستیابی به یک گشایش یا پیشرفت اساسی دیده نمیشود. با وجود تلاشهای میانجیگرانه فشرده قطر و دیدارهای نخستوزیر این کشور با ترامپ و ونس در هفته گذشته، اختلافات بنیادین میان واشنگتن و تهران همچنان حلنشده باقی مانده است. آخرین دور تبادل آتشهای نظامی، چشمانداز دستیابی به یک راه حل از طریق مذاکره را بیش از پیش پیچیده کرده است.
نکته مهم در اینجا این است که آنچه ظاهراً مانع از وقوع یک جنگ تمامعیار دیگر میشود، نه فقدان توان نظامی، بلکه عمدتاً محاسبات سیاسی واشنگتن در خصوص اهداف، منافع احتمالی و پیامدهای چنین اقدامی است. برخی از تحلیلگران و استراتژیستهای ایرانی، وضعیت کنونی را «بازدارندگی ناقص» یا «بازدارندگی ناپایدار» توصیف میکنند. استدلال آنها این است که ایران توانسته سطح مشخصی از بازدارندگی را در برابر ایالات متحده ایجاد کند، اما این بازدارندگی همچنان شکننده است و ممکن است هر لحظه فرو بپاشد.
سه سناریو
به نوشته عزیزی، با توجه به این شرایط، سه سناریو در محافل راهبردی ایران مطرح است:
۱. از سرگیری کارزار نظامی ایالات متحده: ممکن است پس از تکمیل تدارکات نظامی، واشنگتن تصمیم بگیرد عملیاتهای گستردهای را از سر بگیرد. یکی از درگیریهای محدودِ جاری در امتداد سواحل جنوبی ایران میتواند به عنوان جرقه یا توجیهی فوری برای این اقدام عمل کند؛ ۲. عملیات مخفیانه بزرگ اسرائیل: احتمال دیگر - که طبق گزارشها در اسرائیل نیز بررسی میشود - انجام یک عملیات مخفیانه گسترده در داخل ایران است که هدف آن تحریک ایران به واکنش نظامی میباشد. اگر تهران علیه اهداف اسرائیلی یا آمریکایی دست به تلافی بزند، این اقدام میتواند توجیهی برای از سرگیری جنگ فراهم کند و در عین حال، مسئولیت تشدید تنش را متوجه ایران سازد؛ ۳. فشار اقتصادی و نظامی طولانیمدت: در این سناریو، واشنگتن محاصره دریایی را حفظ یا تشدید میکند، به تقویت حضور نظامی خود ادامه میدهد و از وقوع یک جنگ تمامعیار دیگر پرهیز مینماید. هدف این است که ایران بهتدریج از نظر اقتصادی تضعیف شود، با این امید که افزایش فشارهای داخلی یا موجب بیثباتی در کشور گردد و یا تهران را به دادن امتیاز وادار کند.
هواپیماهای نظامی بر روی عرشه پرواز ناو هواپیمابر یواساس تئودور روزولت در دریای جنوبی چین، ۴ ژوئیه ۲۰۲۴/ عکس از آسوشیتدپرس
برخی تحلیلگران ایرانی نیز بر این باورند که این رویکرد سوم میتواند شامل تداوم حملات مخفیانه و محدود علیه تأسیسات انرژی و سایر زیرساختهای حیاتی باشد تا تأثیر تحریمها به حداکثر برسد. در تهران این تصور قوت گرفته است که سناریوی سوم، گزینه مطلوب ترامپ است؛ تا حدودی به این دلیل که چنین راهبردی احتمالاً با مخالفت جدی چندانی از سوی دموکراتها مواجه نخواهد شد. اما این مسئله محاسبات متفاوتی را نیز در طرف ایرانی ایجاد کرده است. استدلالی که بهتدریج پررنگتر میشود این است که هر سه سناریو در نهایت میتوانند به یک نتیجه واحد برای ایران منجر شوند: تضعیف تدریجی جایگاه نظامی، اقتصادی و سیاسی کشور. از این منظر، ادامه خویشتنداری ممکن است بهمرور زمان تنها ایران را آسیبپذیرتر کند.
این موضوع به درک اهمیت اظهارات کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه، در تلویزیون دولتی در روز گذشته کمک میکند. او با بیان اینکه جنگ همچنان ادامه دارد و ایران حق پاسخگویی را برای خود محفوظ میداند، ظاهراً در حال ایجاد یک توجیه حقوقی و سیاسی برای اقدامات احتمالی بعدی ایران است.
در مجموع، به نظر میرسد حفظ تعادل کنونی روزبهروز دشوارتر میشود. شاید واشنگتن همچنان ترجیح دهد از یک عملیات نظامی بزرگ دیگر اجتناب کند، اما تهران ممکن است در نهایت به این نتیجه برسد که شکستن محاصره از طریق تشدید تنش، کمهزینهتر از پذیرش تداوم آن است. به عبارت دیگر، خطر از سرگیری جنگ دیگر صرفاً به این بستگی ندارد که آیا ترامپ تصمیم میگیرد دوباره به ایران حمله کند یا خیر؛ بلکه به این نیز بستگی دارد که آیا تهران به این نتیجه میرسد که هزینههای ادامه خویشتنداری، از خطرات تشدید تنش بیشتر شده است یا خیر.