بررسی سالانه ضریب جینی مناطق جغرافیایی به تفکیک شهر و روستا و همچنین مقایسه بیشترین و کمترین ضریب جینی استانی، تصویر نسبتاً دقیقی از روند نابرابری درآمدی و تغییرات شکاف منطقهای در اقتصاد ایران طی دوره ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ ارائه میدهد. این آمار نشان میدهد که نابرابری نهتنها در سطح ملی، بلکه در توزیع جغرافیایی آن نیز با نوسان و در مقاطعی با تشدید قابلتوجه همراه بوده است.
در مناطق شهری، بیشترین ضریب جینی استانی از ۰٫۳۶۹ در سال ۱۳۹۲ به حدود ۰٫۴۵۹ در سال ۱۴۰۳ رسیده است. اوج این شاخص در سال ۱۴۰۰ با رقم ۰٫۴۹۳ ثبت شده که نشاندهنده تمرکز بالای درآمد و تشدید نابرابری در برخی استانهای شهری در آن مقطع است. در مقابل، کمترین ضریب جینی شهری در همین دوره در بازهای نسبتاً محدودتر نوسان داشته و از ۰٫۲۴۵ در سال ۱۳۹۲ به حدود ۰٫۲۵۳ در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این تفاوت در دامنه نوسان نشان میدهد که افزایش نابرابری عمدتاً از مسیر بدتر شدن وضعیت استانهای دارای توزیع نابرابرتر درآمد رخ داده و استانهای برخوردارتر از توزیع نسبتاً عادلانهتر، تغییرات ملایمتری را تجربه کردهاند.
برآیند این تحولات در قالب شکاف ضریب جینی شهری، روندی صعودی را آشکار میکند. فاصله میان بیشترین و کمترین ضریب جینی شهری که در سال ۱۳۹۲ حدود ۰٫۱۲۴ واحد بود، در سال ۱۳۹۵ به حدود ۰٫۱۶۰، در سال ۱۳۹۷ به ۰٫۱۷۸ و در سال ۱۴۰۰ به اوج ۰٫۲۲۰ واحد رسید. هرچند پس از آن اندکی کاهش مشاهده میشود، اما شکاف سال ۱۴۰۳ همچنان در سطح بالای ۰٫۲۰۷ واحد قرار دارد. این روند بیانگر تعمیق نابرابری منطقهای در شهرها و افزایش فاصله میان استانهای با ساختار اقتصادی نامتوازن و استانهایی با توزیع درآمد متعادلتر است.
در مناطق روستایی، تصویر تا حدی متفاوت اما همچنان نگرانکننده است. بیشترین ضریب جینی روستایی از ۰٫۳۵۰ در سال ۱۳۹۲ به حدود ۰٫۳۷۰ در سال ۱۴۰۳ رسیده و در این میان، سالهای ۱۳۹۶، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ با ارقامی بالاتر از ۰٫۳۹ نشاندهنده تشدید نابرابری در برخی استانهای روستایی بودهاند. کمترین ضریب جینی روستایی نیز از ۰٫۲۱۶ در ابتدای دوره به حدود ۰٫۲۴۱ در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. این افزایش همزمان در کف و سقف ضریب جینی روستایی نشان میدهد که اگرچه سطح کلی نابرابری در روستاها نسبت به شهرها پایینتر است، اما روند کلی آن افزایشی بوده است.
شکاف ضریب جینی روستایی طی دوره مورد بررسی نوسانات بیشتری نسبت به شهرها داشته است. این شکاف از ۰٫۱۳۴ واحد در سال ۱۳۹۲ آغاز شده، در سال ۱۳۹۶ به حدود ۰٫۱۷۲ واحد رسیده و سپس در سالهای بعد عمدتاً در بازه ۰٫۱۰۴ تا ۰٫۱۵۴ واحد در نوسان بوده است. در سال ۱۴۰۳، فاصله میان بیشترین و کمترین ضریب جینی روستایی حدود ۰٫۱۲۹ واحد ثبت شده که نسبت به اوجهای میانی دوره کاهش یافته، اما همچنان از سطح ابتدای دهه بالاتر است. این نوسان میتواند بازتابدهنده حساسیت معیشت روستایی به شوکهای قیمتی، تغییرات درآمدی بخش کشاورزی و سیاستهای حمایتی ناپایدار باشد.
در نهایت میتوان گفت مقایسه روندها نشان میدهد که شکاف نابرابری استانی در مناطق شهری بهمراتب عمیقتر و پایدارتر از مناطق روستایی بوده است. در حالی که روستاها با وجود نابرابری کمتر، نوسانات کوتاهمدتتری را تجربه کردهاند، شهرها با روندی صعودی و ساختاری در شکاف نابرابری مواجه بودهاند. تداوم فاصله بالای ضریب جینی میان استانهای با بیشترین و کمترین نابرابری، نشاندهنده آن است که سیاستهای بازتوزیعی و توسعه منطقهای طی این سالها نتوانستهاند بهطور مؤثر از تعمیق شکافهای جغرافیایی جلوگیری کنند. در نتیجه، مهار نابرابری درآمدی در ایران نیازمند تمرکز همزمان بر کاهش نابرابری دروناستانی و محدود کردن واگرایی میان استانها، بهویژه در مناطق شهری، خواهد بود.
