آمارهای تجارت خارجی ایران در ۳۰ سال گذشته تصویری معنادار از تغییرات سبد کالاهای وارداتی و صادراتی ارائه میدهد. دادهها نشان میدهد در حالی که هزینه دلاری واردات هر تن کالا به تدریج افزایش یافته و حتی در سالهای اخیر به رکوردهای جدیدی رسیده، ارزش دلاری هر تن کالای صادراتی در مسیر متفاوتی حرکت کرده و در مجموع روندی کاهشی داشته است. این واگرایی میان ارزش هر تن کالای وارداتی و صادراتی، نشانهای از گرانتر شدن سبد وارداتی، ارزانتر شدن ترکیب صادراتی و تأثیر مستقیم محدودیتهای تحریمی و ساختار ضعیف زنجیره ارزش در اقتصاد ایران محسوب میشود.
تحریمها زهر خود را بر واردات ریخت
روند آمارهای تجارت در ۳۰ سال گذشته نشان میدهد ارزش دلاری هر تن کالای وارداتی روندی صعودی داشته است. در سال ۱۳۷۱ ارزش هر تن کالای وارداتی معادل یک هزار و ۳۶۰ دلار بوده است. با بهبود وضعیت تجارت و تغییرات احتمالی در سبد کالاهای تجاری، ارزش هر تن کالای وارداتی به ۵۵۶ دلار در سال ۱۳۷۹ رسید. در این سال سبد کالاهای وارداتی کشور کمارزشترین حالت خود را در ۳۰ سال اخیر داشته است.
پس از سال ۱۳۷۹ روند ارزش هر تن کالای وارداتی سیر صعودی به خود گرفت. این مسیر ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۴۰۳ به بالاترین نقطه خود در این مدت رسید. در سال ۱۴۰۳، ارزش هر تن کالای وارداتی یک هزار و ۸۴۸ دلار شد. رقمی که نشان میداد در آن سال سبد کالایی وارداتی گرانتر شده و تحریمها فشار بالایی به قیمت کالاها وارد کرده است. هزینه بیمه، دور زدن تحریمها و تجارت باعث شده کشور هزینه بالایی برای واردات هر تن کالا بپردازد.
در سال ۱۴۰۴ تنشها به اوج خود رسید و تجارت کشور تحت فشار واردات قرار گرفت. به طوریکه تغییرات در سبد کالاهای وارداتی به سمت کالاهای ارزانتر حرکت کرد. به همین دلیل ارزش هر تن کالای وارداتی در این سال به یک هزار و ۴۱۲ دلار کاهش یافت. به عبارتی ارزش هر تن کالای وارداتی افولی ۲۴ درصدی داشت. با این وجود همچنان ارزش هر تن کالای وارداتی نسبت به ۳۰ سال گذشته در سطحی بالاتر قرار گرفته و همچنان تنشهای تجاری اجازه بهبود وضعیت معاملات دلاری را به تجار نداده است.
افول ارزش صادراتی در ۳۰ سال اخیر
در سمت دیگر روند ارزش دلاری هر تن کالای صادراتی قرار گرفته که نزولی بوده است. در سال ۱۳۷۱، ارزش دلاری هر تن کالای صادراتی معادل 794 دلار (بیشترین سطح ۳۰ ساله) بوده که با کاهش به ۱۹۱ دلار (کمترین سطح ۳۰ ساله) در سال ۷۸ رسیده است. از سال ۷۸ به بعد روند تغییر ارزش هر تن کالای صادراتی نوسانات متعددی داشته اما عموما حول رقمی معادل ۴۰۰ دلار بوده است. آخرین آمار نیز نشان میدهد در سال گذشته ارزش هر تن کالای صادراتی به سطح ۳۴۳ دلار رسیده است.
عموما کاهش ارزش هر تن کالای صادراتی نشان میدهد سبد کالای صادراتی ارزانتر شده یا تنگنای تحریمی سبب برخورد تخفیف به کالاهای صادراتی کشور شده است.
با این آمارها میتوان نتیجه گرفت تجارت هر تن کالا برای ایران خروج ارز زیادی به همراه دارد که در نتیجه عدم پختگی بخش صنعت و زنجیره ارزش و تحریمهای خارجی حاصل شده است.
