بانک مرکزی در تاریخ 31 فروردین امسال سومین عملیات بازار باز را برگزار کرد. آن هم در زمانی که به علت وقایع مربوط به جنگ 40 روزه و بعد از آن آتشبس، احتمال میرود که اقتصاد کشور و در نتیجه شبکه بانکی نیاز مبرمی به نقدینگی و منابع مالی داشته باشند. همچنین نرخ بهره بعد از شروع جنگ بین ایران و آمریکا روندی نزولی را در پیش گرفت و این امر احتمالا ناشی از تسهیل فضای اعتباری توسط سکاندار پولی کشور بوده است.
با اینحال اعداد و ارقامی که به تازگی توسط بانک مرکزی منتشر شده بیانگر نکات جالبی است که در ادامه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
معمای کاهش تقاضای منابع مالی از سوی بانکها
سومین عملیات بازار باز که در 31 فروردین امسال برگزار شده حاکی از آن است که 13 بانک در این حراج شرکت کرده و در مجموع 308 هزار و 760 میلیارد تومان ارزش سفارشهای ارسال شده این بانکها بوده است. ارزش سفارشات پذیرفته شده نیز 210 هزار میلیارد تومان بوده که به معنای نرخ پذیرش 68 درصدی است. در نگاهی کلی با اینکه تصور میشد تقاضای بانکها برای منابع مالی در دوره جنگ و همچنین در دوران آتشبس در سطوح بالا قرار داشته باشد اما از تاریخ 18 اسفند که ارزش سفارشات ارسال شده 591 همت بوده، به یکباره تقاضای بانکها برای منابع مالی به پایینتر از 400 همت رسیده و همانطور که مشاهده شد در آخرین عملیات بازار باز به 300 همت نیز نزدیک شده است.
یکی از دلایلی که میتوان برای این اتفاق به آن اشاره کرد، وجود نااطمینانی گسترده در اقتصاد کشور و رکود کسبوکارها است؛ بهطوری که بنگاههای اقتصادی ریسک وصول منابع مالی جدید را نمیکنند و در نتیجه شبکه بانکی نیز تقاضای نقدینگی خود در بازار باز را کاهش داده است. البته در مقابل میتوان به یک احتمال دیگر نیز اشاره داشت؛ اینکه وضعیت کمبود نقدینگی در شبکه بانکی بهبود پیدا کرده است. به هرحال این موضوعی است که باید بیشتر مورد بررسی کارشناسان قرار گیرد. در انتها نیز ارزش قراردادهای سررسید شده 226 همت بوده و مانده توافقات نیز معادل 210 همت گزارش شده است.
از طرف دیگر در بازار قاعدهمند از تاریخ 25 فروردین تا 31 فروردین، ارزش اعتبارگیری قاعدهمند بانکها بین 6 همت و 34 همت بوده و در هر روز بین یک بانک تا دو بانک مشارکت کردهاند. بهنظر میرسد در بازار قاعدهمند نیز سطح اعتبارگیری بانکها در ارقام پایینی ثبت شده است.
عملیات بازار باز و اعتبارگیری قاعدهمند
زمانی که بانکها به کمبود نقدینگی دچار شده و نتوانند نیاز خود را در بازار بینبانکی مرتفع کنند، ناچارند از بانک مرکزی تقاضای نقدینگی داشته باشند. این تقاضا به دو شکل و در دو قالب «عملیات بازار باز» و «اعتبارگیری قاعدهمند» انجام میشود.
عملیات بازار باز فرآیندی است که در آن بانکها درخواست منابع مالی کوتاهمدت از بانک مرکزی میکنند و در ازای آن اوراق بهادار دولتی به بانک مرکزی میدهند. این عملیات را به اختصار توافق بازخرید یا ریپو نیز میگویند. اگر برعکس این فرآیند رخ دهد به اصطلاح ریپو معکوس انجام شده و در نتیجه آن منابع مالی از دسترس بانکها خارج میشود. نرخ توافق بازخرید در عملیات بازار باز معادل ۲۳ درصد است.
اگر بانکها نتوانند در طی این عملیات کمبود نقدینگی خود را جبران کنند مجبورند از بانک مرکزی تامین مالی با نرخ ۲۴ درصد داشته باشند. به این فرآیند اعتبارگیری قاعدهمند گفته میشود.
