نقدینگی از جمع اسکناس و مسکوک در اختیار مردم و سپردههای بلندمدتتر تشکیل شده است. براساس مبانی علم اقتصاد رشد نقدینگی با تاخیر به افزایش قیمتها و تورم در اقتصاد منجر میشود. از همینرو وظیفه بانک مرکزی یک کشور در صورت برخورداری از استقلال و ابزارهای کافی کنترل رشد نقدینگی و ایجاد ثبات در اقتصاد است.
از همینرو مطالعه و بررسی رشد نقدینگی در اقتصاد ایران که مهمترین عامل تورم در اقتصاد کشور محسوب میشود، حائز اهمیت است. آخرین آماری که توسط بانک مرکزی از مقدار نقدینگی در اقتصاد ایران اعلام شده به آذر سال 1404 مرتبط است. در این ماه حجم نقدینگی معادل 13 هزار و 500 هزار میلیارد تومان بوده و رشد ماهانه و نقطه به نقطه نقدینگی نیز به ترتیب 2.65 درصد و 40.93 درصد برآورد شده است. اما پرسش اینجاست که رشد نقدینگی تا اردیبهشت سال 1405 چه روندی را طی خواهد کرد؟
سناریوهای مختلف رشد نقدینگی
آمار رشد نقدینگی تا آذر سال گذشته اعلام شده است. با اینحال روند این متغیر تا اردیبهشت امسال اهمیت بالایی دارد. چراکه در این بازه زمانی حوادث و اتفاقات زیادی از جمله اعتراضات دی 1404 و جنگ 40روزه رخ داده است.
براین اساس اکوایران در سه سناریو روند آینده متغیر نقدینگی و رشد آن را محاسبه کرده است. سه سناریو مدنظر شامل تداوم رشد ماهانه نقدینگی در آذر سال گذشته، تداوم میانگین رشد 10 ساله و تداوم میانگین رشد جنگ روزه است.
بررسیها نشان میدهد که رشد ماهانه نقدینگی در آذر 1404 معادل 2.65 درصد، میانگین رشد 10 ساله به صورت ماهانه برابر با 2.26 درصد و میانگین رشد ماهانه نقدینگی در ماههای قبل و بعد از جنگ دوازده روزه در خرداد، تیر، مرداد و شهریور برابر 3.63 درصد محاسبه شده است.
در سناریو اول یعنی تداوم رشد 2.65 درصدی آذرماه سال 1404، حجم نقدینگی که در این ماه برابر با 13 هزار و 500 هزار میلیارد تومان بوده، در اردیبهشت سال 1405 به 15 هزار و 135 هزار میلیارد تومان افزایش یافته است. رقمی که بیانگر رشدی 43.64 درصدی نسبت به اردیبهشت سال 1404 بوده و رکوردی حداقل 15 ساله محسوب میشود؛ یعنی از سال 1390 بیسابقه است.
اگر سناریو مطابق با تداوم میانگین رشد ماهانه در 10 ساله منتهی به آذر 1404 اتفاق بیفتد، رشد ماهانه نقدینگی برابر با 2.26 درصد بوده و مقدار نقدینگی براساس این سناریو در اردیبهشت سال جاری به 15 هزار و 100 هزار میلیارد تومان دست پیدا میکند. در این شرایط رشد نقطه به نقطه نقدینگی در اردیبهشت سال 1405 برابر با 40.93 درصد خواهد بود که نسبت به آذرماه تغییری نکرده است.
در آخرین حالت نیز اگر رشد ماهانه نقدینگی برابر 3.63 درصد باشد که میانگین هندسی خرداد سال گذشته تا شهریورماه است، حجم نقدینگی در سال اردیبهشتماه معادل 16 هزار و 175 هزار میلیارد تومان بوده که نسبت به ماه مشابه در سال گذشته رشدی 50.62 درصدی را تجربه کرده است. این رقم به معنای رکوردی تاریخی در اقتصاد ایران بوده و هشداری بیسابقه برای سیاستگذار پولی کشور و بهطورکلی دستگاه سیاستگذاری محسوب میشود.
ریشههای رشد نقدینگی در اقتصاد ایران
کارشناسان و اقتصاددانان مختلفی در رابطه با ریشههای رشد نقدینگی و انباشت به تحلیل و بررسی پرداختهاند. برآیند بررسیها تاکنون این بوده که افزایش حجم پول و رشد نقدینگی عامل اصلی ایجادکننده تورم و افزایش آن است. علت افزایش حجم نقدینگی در اقتصاد ایران نیز عموما به دخل و خرج دولت مرتبط است. اگر دولت درآمدهای مطلوبی را کسب کرده و کسری بودجه نداشته باشد، در نتیجه کمتر نیازمند مراجعه به شبکه بانکی برای تامین منابع مالی است.
با اینحال با شروع دهه 90 و اعمال تحریمهای آمریکا بحران کسری بودجه دولت تشدید شده و رشد نقدینگی افزایش یافت. بعد از برجام رشد نقدینگی به دلیل افزایش درآمدهای نفتی دولت کاهش یافت اما بعد از خروج ترامپ از این توافق مجدد روند رشد نقدینگی صعودی شد.
بنابراین میتوان نتیجه گرفت که اگر تحریمهای بینالمللی و محاصره دریایی ادامه یابد و دولت موفق به فروش نفت نباشد، این دو مورد به علاوه آثار دو جنگ اخیر و دیگر مشکلات ساختاری اقتصاد ایران به رشد نقدینگی دامن میزند. از همینرو باید منتظر ماند و دید که آیا بدترین سناریوها در انتظار رشد نقدینگی بوده یا تصمیم سیاستگذار مسیر تورم و متغیرهای پولی را در اقتصاد ایران تغییر میدهد.
