به گزارش اکوایران، خبرگزاری رویترز از قول تهران میگوید که اختلافات درباره مسائل هستهای و تنگه هرمز همچنان به قوت خودشان باقی هستند. از یک طرف ترامپ از «گفتوگوهای بسیار خوب» سخن میگوید و از طرف دیگر ایران بار دیگر تنگه هرمز را میبندد. به گفته این خبرگزاری، پس از گزارش تیراندازی به کشتیها، وضعیت کشتیرانی همچنان نامشخص است. در همین رابطه آکسیوس میگوید که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحد، صبح روز شنبه نشستی در اتاق وضعیت کاخ سفید برای بررسی بحران تجدیدشده پیرامون تنگه هرمز و مذاکرات با ایران برگزار کرد؛ این خبر را دو مقام آمریکایی اعلام کردند. خبرنگار شبکه الجزیره مقیم تهران هم از پایان مأموریت هیئت پاکستانی در تهران و و حرکت آنها به واشینگتن خبر میدهد. در همین رابطه خبرگزاری سی.ان.ان. میگوید: «درحالیکه ترامپ و تهران با یکدیگر درگیر مجادلهاند، مسیر توافق ناهموارتر میشود؛ هرچند فعلاً همچنان باز است.»
چرخش در تنگه حیاتی؛ ابهامها، بیمها، امیدها
خبرگزاری رویترز از سخنان مذاکرهکننده ارشد جمهوری اسلامی ایران، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نقل میکند که گفتوگوهای اخیر با ایالات متحد پیشرفتهایی داشته، اما اختلافات بر سر مسائل هستهای و تنگه هرمز همچنان باقی است؛ همزمان، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحد، با وجود هشدار درباره دریافت عوارض در خصوص این مسیر حیاتی کشتیرانی، از «گفتوگوهای بسیار خوب» با تهران سخن گفت.
محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایران، در گفتوگو با رسانههای دولتی درباره مذاکرات پایان هفته گذشته گفت: «پیشرفتهایی داشتهایم، اما هنوز فاصله زیادی میان ما وجود دارد... برخی مسائل هستند که ما بر آنها اصرار داریم... آنها نیز خطوط قرمز خود را دارند؛ اما این مسائل شاید تنها یکی دو مورد باشد.» ترامپ نیز گفت ایالات متحد در حال انجام «گفتوگوهای بسیار خوب» است؛ اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
با این همه، به نوشته رویترز، تهران روز شنبه مسیر خود را تغییر داد و بار دیگر کنترل تنگه را بهدست گرفت و این گلوگاه انرژی را دوباره بست؛ اقدامی که عدم قطعیت تازهای به جنگی افزود که آمریکا و اسرائیل از ۲۸ فوریه آغاز کردهاند. ایران اعلام کرد که این اقدام در واکنش به تداوم محاصره بنادرش بهدست ایالات متحد و نقض آتشبس صورت گرفته است. ایران روز جمعه اعلام کرده بود که پس از توافق جداگانه آتشبس ۱۰روزه میان اسرائیل و لبنان با میانجیگری ایالات متحد، تنگه هرمز را بهطور موقت بازگشایی کرده است. با این حال، ترامپ از محاصره ایالات متحد دفاع کرد و هشدار داد که اگر پیش از پایان آتشبس در روز چهارشنبه توافقی بلندمدت حاصل نشود، «دوباره بمبارانها را آغاز خواهد کرد». شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که کنترل تهران بر تنگه شامل دریافت هزینههای مربوط به خدمات امنیتی، ایمنی و حفاظت محیطزیست نیز میشود. اکنون چرخش تهران خطر تداوم اختلال در انتقال نفت و گاز از راه تنگه را افزایش داده است؛ آن هم در شرایطی که ترامپ در حال بررسی تمدید آتشبس است.
نقطه بحرانی و جلسهای مهم در اتاق وضعیت کاخ سفید
در این شرایط، باراک راوید، گزارشگر آکسیوس، وضعیت دولت ترامپ با ایران را در نقطهای بحرانی توصیف کرد؛ چرا که درحالیکه انتظار میرود آتشبس طی سه روز آینده منقضی شود، هنوز تاریخ نهایی برای نشست تازه میان مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی تعیین نشده است. یک مقام ارشد آمریکایی گفت که اگر بهزودی پیشرفتی حاصل نشود، جنگ چهبسا در روزهای آینده از سر گرفته شود.
ترامپ صبح روز شنبه نشستی در اتاق وضعیت کاخ سفید برای بررسی بحران تجدیدشده پیرامون تنگه هرمز و مذاکرات با ایران برگزار کرد؛ این خبر را دو مقام آمریکایی اعلام کردند. به گفته یک مقام آمریکایی، این نشست در اتاق وضعیت با حضور جیدی ونس، معاون رئیسجمهور که انتظار میرود در دور بعدی مذاکرات با ایران شرکت کند، مارکو روبیو وزیر امور خارجه، پیت هگست وزیر دفاع و اسکات بسنت وزیر خزانهداری برگزار شد. این مقام افزود که سوزی وایلز، رئیس دفتر کاخ سفید، استیو ویتکاف، فرستاده کاخ سفید، جان راتکلیف، رئیس سازمان سیا، و دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش نیز در این نشست حضور داشتند. کاخ سفید از اظهارنظر درباره این گزارش خودداری کرد.
عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، این هفته در تهران مذاکرات میانجیگرانهای را میان ایالات متحد و ایران انجام داد و مقامات آمریکایی گفتند که ترامپ دستکم یکبار با منیر و ایرانیها تلفنی گفتوگو کرده است. شورای عالی امنیت ملی ایران روز شنبه اعلام کرد که ایالات متحد در جریان این گفتوگوها پیشنهادهای تازهای ارائه کرده و ایران در حال بررسی آنهاست، اما هنوز پاسخی نداده است. به گفته منبعی آگاه از جزئیات مذاکرات، بحران تازه در هرمز پس از آن شکل گرفت که طرفین در کاهش اختلافات درباره غنیسازی اورانیوم ایران و ذخایر اورانیوم غنیشده آن پیشرفتهایی حاصل کردند.
عزم راسخ ایران: گام بعدی چیست؟
بر اساس گفته منابع آگاه، زمانی که مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی آخر هفته گذشته در اسلامآباد دیدار کردند، آمریکا پیشنهاد تعلیق ۲۰ساله تمام فعالیتهای هستهای ایران را مطرح کرد، درحالیکه ایران توقفی سه تا پنجساله را پیشنهاد داد. سعید خطیبزاده، معاون وزیر امور خارجه ایران، گفت هنوز تاریخی برای دور بعدی مذاکرات تعیین نشده و افزود ابتدا باید چارچوبی برای تفاهم مورد توافق قرار گیرد. ترامپ روز جمعه گفته بود ممکن است این آخر هفته مذاکراتی برگزار شود و دو طرف «بسیار به دستیابی به توافق نزدیک» هستند. نشانههایی از افزایش تدابیر امنیتی در پایتخت پاکستان در روز یکشنبه مشاهده شد، هرچند این آمادگیها به سطح آخر هفته گذشته نرسیده بود.
در همین رابطه علی هاشم، خبرنگار الجزیره، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «هیئت پاکستانی تا عصر شنبه در تهران حضور داشت و تلاش میکرد تا پاسخ روشنی از سوی ایران به مطالبات ایالات متحد بهدست آورد. تا این لحظه مشخص نیست که نتیجه چه بوده است؛ بااینحال، تا ساعات ابتدایی عصر، فضای حاکم چندان به خوشبینی نزدیک نبود. بهنظر میرسد در تهران اصرار بر پایبندی به خطوط قرمز اولیه درباره غنیسازی و ذخایر اورانیوم با غنای بالا وجود دارد. وضعیت تنگه نیز به تصمیم ایالات متحد برای رفع محاصره بستگی دارد. پاکستان همچنان در تلاش است تا هرگونه گشایش احتمالی را پیدا کند و از ازسرگیری درگیریها جلوگیری نماید. آتشبس شکننده در لبنان نیز سایه خود را بر صحنه انداخته است و تأکید روشنی از سوی رهبریِ [آمریکا] بر پیوند زدن همه پروندهها با یکدیگر دیده میشود. سفر اعلامشده سردار اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس، به بغداد برای گفتوگو درباره انتخاب نخستوزیر، نشاندهنده پیامی از سوی ایران است مبنی بر اینکه با وجود همه فشارها از نفوذ خود در عراق عقبنشینی نخواهد کرد و جنگ تغییری در سیاست منطقهای آن ایجاد نکرده است. گام بعدی چیست؟ همهچیز به اقدام بعدی واشینگتن بستگی دارد.»
نورالدین الدغیر خبرنگار دیگری از الجزیره مقیم تهران هم در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «نشست مذاکراتی در اسلامآباد در حال حاضر متوقف شده است. تهران در انتظار نتایج دیدارهای میانجی پاکستانی با مقامات آمریکایی است. یک گام اولیه برای اعتمادسازی میتواند با انتشار خبری مبنی بر عقبنشینی واشینگتن از محاصره بنادر ایران و بازگشت تنگه هرمز به وضعیت پیش از آخرین بستهشدن آن همراه باشد». همین خبرنگار در پستی دیگر نوشته بود: « اطلاعات حاکی از آن است که هیئت پاکستانی مأموریت خود را در تهران به پایان رسانده و راهی واشینگتن شده و قرار است حدود ساعت ۹:۰۰ به وقت واشینگتن با طرف آمریکایی دیدار کند. نتایج این دیدار، زمانبندی نشست مورد انتظار میان تهران و واشینگتن در پاکستان را تعیین خواهد کرد».
سخنان مهم رئیس مجلس شورای اسلامی
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ایرانی مقیم آلمان، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت، اظهارات امشب محمدباقر قالیباف بهروشنی متوجه طیفی از مخاطبان داخلی بود که نسبت به دیپلماسی عمیقاً بدبیناند. قالیباف در اظهارات خود به چند نکته کلیدی پرداخت:
- او تأکید کرد که هرچند ایران ممکن است در میدان نبرد دست بالا را پیدا کرده باشد، اما این به معنای شکست کامل دشمنانش نیست؛ موضوعی که بر ضرورت تداوم دیپلماسی تأکید دارد؛
- او تلاش کرد رابطه میان جنگ و دیپلماسی را بازتعریف کند و استدلال کرد که هر دو ابزارهایی برای پیشبرد منافع ملی هستند. با این کار، درصدد دفع انتقاد تندروهایی بود که او را به اتخاذ موضعی نرمتر و متمایل به دیپلماسی به زیان منافع ملی متهم میکنند؛
- او همچنین مذاکرات را مکمل و نه در تضاد با تلاشهای نظامی توصیف کرد و دیپلماسی را بهعنوان بخشی از یک راهبرد گستردهتر برای تحقق اهداف ایران معرفی نمود؛
- در نهایت، تأکید کرد که تمامی تعاملات دیپلماتیک در چارچوبی که توسط رهبر معظم انقلاب تعیین شده انجام میشود و این پیام را تقویت کرد که مذاکرات از اصول راهبردی اصلی منحرف نمیشود؛
مجموع این نکات با هدف اطمینانبخشی و آرامسازی مخاطب داخلیِ نگران از مصالحه مطرح شد.
قالیباف همچنین به روند مذاکرات پرداخت. او اشاره کرد که اگرچه در برخی موضوعات مشخص پیشرفتهایی حاصل شده، اما دو طرف همچنان تا دستیابی به توافق نهایی فاصله زیادی دارند. نکته مهم آنکه او تأکید کرد رویکرد ایران مبتنی بر تعهدات گامبهگام و روندی تدریجی است. به بیان دیگر، تهران آماده نیست امتیازات اولیهای بدهد که به طرف مقابل اجازه دهد اجرای تعهدات خود را به تعویق بیندازد یا از آن طفره برود. اشاره مستقیم او به جیدی ونس نیز قابل توجه بود. قالیباف گفت که ونس در اسلامآباد به او گفته است که با حسن نیت برای دستیابی به صلحی پایدار آمده است. قالیباف در پاسخ تأکید کرد که ایران نیز با حسن نیت مذاکره میکند، اما به ایالات متحده اعتماد ندارد.
اختلاف عمیق یا صرفاً تاکتیکی برای معامله؟
شبکه سی.ان.ان. در گزارشی میگوید که احساس میشود که در حال دور شدن از یک توافق هستیم؛ اما نه بهطور برگشتناپذیر. ترامپ، سرحال و امیدوار به نظر میرسید. توافق نزدیک به نظر میآمد. وزیر امور خارجه ایران نیز لحنی خوشبینانه داشت. مذاکراتی که قرار بود اوایل هفته آینده در پاکستان برگزار شود، در مسیر خود پیش میرفت؛ اما تحولات اخیر - بسته شدن دوباره تنگه هرمز و حمله به یک نفتکش در نزدیکی این آبراه — این روند را تهدید کرده است.
ممکن است همه اینها نوعی مانور باشد: نشانهای از نارضایتی ایران از اینکه ترامپ پس از اقدام تهران در رفع محدودیتهای خود، محاصره دریایی را لغو نکرد. همچنین میتوان زمانبندی حملات در آخر هفته را چنین تفسیر کرد: زمانی تعیین شده است که تأثیر فوری بر بازارها نداشته باشد و در نتیجه فشار اقتصادی ناگهانی بر ترامپ ایجاد نمیشود.
هر دو طرف کمکم به امکان دستیابی به توافق باور پیدا کرده بودند. ترامپ، در یک حرکت کلاسیک معاملهگری، احتمالاً تلاش داشت از نزدیک بودن پایان آتشبس آمریکا و ایران در هفته آینده بهعنوان اهرم فشار استفاده کند؛ بااینهمه اگر هم چنین بوده است، ایرانیها این موضوع را درک کردهاند و پیشدستانه فشار خود را با بستن ناگهانی تنگه و اعمال آن با اقدامات خشونتآمیز وارد کردهاند.
این به ترامپ بستگی دارد که آیا تصمیم به تشدید تنش بگیرد یا نه. والاستریت ژورنال گزارش داده که نیروی دریایی آمریکا ممکن است بهزودی شروع به بازرسی کشتیهای ایرانی کند؛ اما حتی در این صورت نیز ایرانیها خواهند دانست که ترامپ میتوانست با کنار گذاشتن آتشبس، اوضاع را از این هم فراتر ببرد. هر دو طرف مواضع خود را مطرح میکنند؛ و مسیر هرچه ناهموارتر صلح، فعلاً همچنان باز باقی مانده است.
۳ مسئله اصلی میان آمریکا و ایران که باید حلوفصل شود
خبرگزاری سی.ان.ان. در گزارشی دیگر میگوید، نشانهها حاکی از آن است که هنوز موانع متعددی باید برطرف شود و ترامپ تهدید کرده است که اگر ایران به توافق نرسد، آتشبس فعلی را تمدید نخواهد کرد. در ادامه، مهمترین نقاط اختلاف آمده است:
سرنوشت اندوخته اورانیوم ایران: ترامپ این هفته مدعی شد که ایران با انتقال اندوخته اورانیوم با غنای بالای خود به آمریکا موافقت کرده است؛ ادعایی که بهسرعت از سوی یک مقام ارشد ایرانی رد شد و او این درخواست را «اصلاً قابل طرح» ندانست. ایران حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار دارد. یکی از پیشنهادهای مطرحشده شامل آزادسازی داراییهای ایران در ازای تحویل این ذخایر از سوی تهران است. به گفته منبعی آگاه از مذاکرات به سی.ان.ان.، ایران خواستار کاهش گسترده تحریمها و آزادسازی داراییهایی به ارزش بیش از ۲۰ میلیارد دلار شده است؛
محدودیت بر غنیسازی اورانیوم: مدت زمان هرگونه تعلیق برنامه غنیسازی ایران نیز یکی دیگر از نقاط اختلاف است. همان مقام ایرانی که با سی.ان.ان. گفتوگو کرده، ادعای ترامپ مبنی بر موافقت تهران با توقف نامحدود این برنامه را رد کرده و گفته است ایران «هرگز نخواهد پذیرفت» که بهعنوان «استثنایی از حقوق بینالملل» در نظر گرفته شود؛
بازگشایی تنگه هرمز: جهان روز جمعه، زمانی که ایران اعلام کرد مسیر حیاتی کشتیرانی را که تقریباً دو ماه بهطور مؤثر بسته شده بود، دوباره باز میکند، نفس آسودهای کشید؛ اما این آرامش کوتاهمدت بود. ایران میگوید در واکنش به اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه محاصره آمریکا علیه بنادر ایران تا زمان دستیابی به توافق ادامه خواهد داشت، دوباره محدودیتهای سختگیرانهای بر کشتیرانی اعمال میکند.
