به گزارش اکوایران، خبرگزاری سیانان در گزارشی به نقد و ارزیابی عملیات کوتاهمدت «پروژه آزادی» میپردازد و در آن نظر چند تن از کارشناسان و نمایندگان شرکتهای کشتیرانی را در این رابطه جویا میشود. همچنین شبکه انبیسی به نقل از منابعی ادعا میکند که سعودی دسترسی ارتش ایالات متحد به پایگاهها و حریم هوایی خود برای اجرای عملیات «پروژه آزادی» را تعلیق کرد. نشریه وال استریت ژورنال همین ماجرا را از جنبهای تاریخی مورد مقایسه قرار داده است. به نوشته این نشریه، ایران با استفاده از الگوی دهه ۱۹۸۰ میلادی یا 1360 خورشیدی، اما این بار همراه با پهپادها، کشتیرانی جهانی را فلج میکند.
پروژه آزادی که آزادی نیاورد
سیانان در گزارشی با عنوان «پروژه "آزادی" شکست خورد؛ حالا سرنوشت ۱۶۰۰ کشتی گرفتار در تنگه هرمز چه میشود؟» چنین نوشت: برای دهها هزار دریانورد حاضر در ۱۶۰۰ کشتی گرفتار در تنگه هرمز، «پروژه آزادی» هر چیزی بود جز آزادی. عملیات دونالد ترامپ برای «هدایت» کشتیها از طریق تنگه تنها ۴۸ ساعت دوام آورد. فقط دو کشتی با اسکورت هدایت شدند. اکنون شرکتهای کشتیرانی و دریانوردان سرگردان بار دیگر بدون راهی امن برای خروج ماندهاند و حاضر نیستند خطر عبور را بپذیرند. با وجود آتشبس، موشکها همچنان بر فراز این آبراه ۲۱ مایلی پرواز میکنند.
اکوایران: ترامپ تلاش برای اسکورت کشتیها در تنگه هرمز را متوقف کرد و پیشرفت در توافق را دلیل آن دانست. در همین رابطه خبرگزاریها از دیدار نماینده ارشد چین با همتای ایرانیاش در پکن همزمان با توقف تلاش آمریکا در تنگه خبر میدهند.
جین سروکا، مدیر اجرایی بندر لسآنجلس، گفت: «هیچ چیز کمتر از یک توافق واقعی که عملاً اثبات و اجرا شده باشد، نمیتواند اعتماد جامعه کشتیرانی تجاری را جلب کند.» سروکا که پنج سال برای شرکت بزرگ کشتیرانی امریکن پرزیدنت لاین در خاورمیانه کار کرده است، گفت که حتی با وجود حضور ارتش آمریکا، با هیچ مدیر صنعت کشتیرانی صحبت نکرده که حاضر باشد محمولهها و کارکنان خود را جابهجا کند.
بیش از دو ماه است که خطوط کشتیرانی در جستوجوی فرصتی برای خروج از تنگه هستند. در شرایط عادی، روزانه ۱۲۰ کشتی از تنگه هرمز عبور میکنند و بسیاری از آنها ۲۰ درصد نفت جهان را جابهجا میکنند؛ اما اکنون اجازه حرکت کشتیها میتواند جان خدمه و محمولهها را به خطر بیندازد. هرگونه آسیب به یک کشتی چند میلیون دلاری، شرکتها را از نظر مالی و آمادی دچار خسارت جدی میکند. شرکتهای بیمه نیز بندهای مربوط به زمان جنگ را در قراردادهای خود دارند که آنها را ملزم به پوشش کشتیهای گرفتار در جنگ نمیکند. بنابراین حرکت دادن کشتیها بدون چنین پشتوانه مالی، میتواند هزینهای فوقالعاده سنگین داشته باشد.
شرکتهای کشتیرانی چه گفتند؟
به گفته مارکو روبیو، دولت ترامپ با چندین شرکت کشتیرانی درباره «پروژه آزادی» تماس گرفت و خدمات خود را پیشنهاد داد. اما تعداد کمی این پیشنهاد را پذیرفتند.
شرکت بزرگ دانمارکی مرسک روز دوشنبه تأیید کرد که یکی از دو کشتیای که با هدایت ارتش آمریکا خارج شد متعلق به این شرکت بوده است. این شرکت در بیانیهای به سیانان گفت کشتی مذکور از زمان آغاز درگیریها در فوریه «قادر به ترک خلیج فارس نبود.» طبق دادههای مؤسسه S&P Global Commodities at Sea، روز دوشنبه در مجموع ۱۰ کشتی، از جمله دو کشتی هدایتشده توسط ارتش آمریکا، از تنگه هرمز عبور کردند.
مردم در ساحل نشستهاند، درحالیکه قایقها در تنگه هرمز در حال حرکت هستند؛ ۲۸ آپریل/عکس: اصغر بشارتی
هاپاگ-لوید، یکی دیگر از شرکتهای بزرگ کشتیرانی، روز چهارشنبه به سیانان گفت پیش از توقف «پروژه آزادی» در حال بررسی استفاده از اسکورت نظامی آمریکا برای خارج کردن چهار کشتی باقیمانده خود از تنگه بوده است. نیلز هاوپت، مدیر ارشد ارتباطات گروه هاپاگ-لوید، گفت: «از آنجا که وضعیت طی شب دوباره تغییر کرده، باید ببینیم آیا و چگونه این طرح میتواند عملی شود.» او افزود حمله دیگری به یک کشتی کانتینری در طول شب ــ که این بار منجر به زخمی شدن چند نفر شد ــ همچنان خطرات موجود را نشان میدهد.
بر اساس اعلام سازمان بینالمللی دریانوردی (آیاماو)، از آغاز جنگ تاکنون ۳۲ کشتی هدف موشک قرار گرفتهاند که در نتیجه آن ۱۰ نفر کشته و دستکم ۱۲ نفر زخمی شدهاند. آیاماو همچنان از کشتیها میخواهد «حداکثر احتیاط» را رعایت کنند و تأکید کرده است که «اسکورت دریایی راهحل پایدار بلندمدت نیست.»
یک منبع منطقهای آگاه از مذاکرات روز چهارشنبه به سیانان گفت ایالات متحد و ایران به توافقی برای پایان جنگ نزدیکتر شدهاند. بااینحال، دولت ترامپ هشدار داده که مذاکرات پیشتر نیز در آخرین لحظه فروپاشیده است.
پس از آنکه ترامپ توقف «پروژه آزادی» را اعلام کرد، ایران گفت گذر امن از تنگه هرمز تحت «رویههای تازه» امکانپذیر است. ایران همچنین «سازمان تنگه خلیج فارس» را راهاندازی کرد که قرار است رفتوآمد در تنگه، از جمله دریافت عوارض، را تنظیم کند؛ موضوعی که رسانه دولتی پرس تیوی گزارش داده است. ایالات متحد پیشتر هشدار داده بود که ایران اختیار کنترل این آبراه را ندارد؛ بااینحال، سروکا میگوید خروج از تنگه هرمز، حتی با همراهی ارتش ایالات متحد، نیازمند «ارزیابی بسیار دقیقی» از سوی شرکتهای کشتیرانی است. به گفته او: «آنها پیش از برداشتن چنین گامی، به اعتماد بسیار بیشتری نسبت به ایمنی و امنیت عبور از تنگه نیاز خواهند داشت.»
چرا ترامپ ناگهان عملیات را متوقف ساخت؟
انبیسی نیوز در گزارشی به گفته دو مقام آمریکایی استناد میکند و مینویسد: تغییر ناگهانی موضع دونالد ترامپ درباره طرح کمک به گذر کشتیها از تنگه هرمز، پس از آن رخ داد که یکی از متحدان مهم واشینگتن در خلیج فارس، استفاده ارتش ایالات متحد از پایگاهها و حریم هوایی خود را برای اجرای این عملیات متوقف کرد.
به گفته این مقامها ترامپ بعدازظهر یکشنبه با اعلام «پروژه آزادی» در شبکههای اجتماعی، متحدان عرب کرانه جنوبی خلیج فارس را غافلگیر کرد؛ اقدامی که باعث خشم رهبران سعودی شد. ریاض در واکنش به ایالات متحد اطلاع داد که اجازه نخواهد داد ارتش آمریکا از پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در جنوبشرقی ریاض یا از حریم هوایی سعودی برای پشتیبانی از این عملیات استفاده کند.
به گفته این دو مقام آمریکایی، تماس تلفنی میان ترامپ و محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، نیز نتوانست این اختلاف را حل کند و همین موضوع رئیسجمهور ایالات متحد را ناچار به توقف «پروژه آزادی» کرد تا دسترسی ارتش آمریکا به این حریم هوایی حیاتی دوباره برقرار شود.
آیا دولتهای منطقه از اعلام عملیات غافلگیر شدند؟
دیگر متحدان نزدیک آمریکا در خلیج فارس نیز غافلگیر شدند؛ بهطوریکه ترامپ پس از آغاز عملیات با رهبران قطر گفتوگو کرد.
یک منبع سعودی به انبیسی نیوز گفت ترامپ و ولیعهد سعودی «بهطور منظم با یکدیگر در تماس بودهاند.» این منبع افزود مقامهای سعودی همچنین با ترامپ، جیدی ونس معاون رئیسجمهور، سنتکام و مارکو روبیو وزیر خارجه آمریکا در تماس بودهاند. وقتی از این منبع پرسیده شد که آیا اعلام پروژه آزادی رهبران سعودی را غافلگیر کرده بود یا نه، پاسخ داد: «مشکل این فرض این است که تحولات با سرعت و در زمان واقعی رخ میدهند.» او همچنین گفت سعودی «بهشدت از تلاشهای دیپلماتیک پاکستان» برای میانجیگری میان ایران و آمریکا جهت پایان جنگ حمایت میکند.
یک مقام کاخ سفید نیز در واکنش به گزارشها درباره غافلگیر شدن برخی رهبران خلیج فارس گفت: «متحدان منطقهای از پیش در جریان قرار گرفته بودند.» یک دیپلمات خاورمیانهای نیز گفت آمریکا تا پس از اعلام عمومی ترامپ، عملیات پروژه آزادی را با عمان هماهنگ نکرده بود. او گفت: «آمریکا ابتدا اعلام کرد و بعد با ما هماهنگ شد؛» و افزود: «ما ناراحت یا خشمگین نبودیم.»
کشتیها در تنگه هرمز، در نزدیکی بندرعباس ایران، روز دوشنبه/عکس: امیرحسین خرگویی / WANA از طریق رویترز
ترامپ این عملیات را بهعنوان راهی برای شکستن محاصره ایران در تنگه هرمز اعلام کرده بود و مقامهای ارشد امنیت ملی او بخش عمده روز سهشنبه را صرف تبلیغ این طرح در نشستهای خبری پنتاگون و کاخ سفید کردند؛ اما رئیسجمهور آمریکا تنها حدود ۳۶ ساعت پس از آغاز عملیات، ناگهان آن را متوقف کرد.
یک مقام آمریکایی گفت ارتش آمریکا در حال آمادهسازی شمار بیشتری کشتی در خلیج فارس برای گذار از تنگه بود که عملیات متوقف شد. سنتکام پیشتر اعلام کرده بود دو کشتی با پرچم آمریکا در قالب پروژه آزادی موفق به گذر از تنگه شدهاند.
ترامپ پس از آغاز پروژه آزادی با امیر قطر تماس گرفت و یک مقام قطری گفت آنها درباره توافق آتشبس و «پیامدهای آن برای امنیت دریایی و زنجیره تأمین جهانی» گفتوگو کردند. این مقام افزود که امیر قطر بر اهمیت کاهش تنش تأکید کرده است.
ترامپ بامداد چهارشنبه در شبکههای اجتماعی، بدون ارائه جزئیات، نوشت جنگ میتواند پایان یابد اگر «ایران با آنچه توافق شده موافقت کند.» او روز چهارشنبه در دفتر بیضی کاخ سفید گفت: «آنها میخواهند توافق کنند.» ترامپ افزود طی ۲۴ ساعت گذشته «گفتوگوهای بسیار خوبی» انجام شده است.
نقش احتمالی دیدار آینده ترامپ با شی
فشار سیاسی بر ترامپ در آستانه انتخابات میاندورهای نوامبر در حال افزایش است؛ انتخاباتی که جمهوریخواهان در آن برای حفظ اکثریت شکننده خود در مجلس نمایندگان و سنا تلاش خواهند کرد. ترامپ در مصاحبهای با پیبیاس گفت ممکن است مذاکرهکنندگان آمریکایی پیش از سفر هفته آینده او به پکن برای دیدار با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، به توافقی با ایران برسند. ترامپ به پیبیاس گفت: «فکر میکنم احتمال بسیار خوبی برای پایان یافتن این ماجرا وجود دارد؛ و اگر پایان نیابد، باید دوباره آنها را شدیداً بمباران کنیم.»
به گفته چند مقام پیشین آمریکایی، برخی از نزدیکترین مشاوران و متحدان ترامپ او را تشویق کردهاند که با نابودی باقیمانده توان متعارف نظامی ایران «کار را تمام کند» و حتی اصرار داشتهاند که این عملیات میتواند پیش از سفر حساس او به چین تکمیل شود.
وانگ یی، وزیر خارجه چین، روز چهارشنبه با مقامهای ایرانی دیدار کرد و گفت پایان هرچه سریعتر جنگ ضروری است. او در ویدئویی از این دیدار که آسوشیتدپرس به آن دسترسی پیدا کرده گفت: «ما معتقدیم آتشبسی فراگیر بیدرنگ مورد نیاز است، ازسرگیری درگیریها پذیرفتنی نیست و پایبندی به گفتوگو و مذاکرات اهمیت ویژهای دارد.»
یک راهبرد قدیمی با ابزارهای تازه
نشریه وال استریت ژورنال در گزارشی تاریخی نوشت: چهار دهه پیش، ایران و ایالات متحد بر سر کشتیرانی نفتی در مسیر برخورد قرار گرفتند؛ رویدادی که شباهتهایی، هرچند نه کاملاً دقیق، با جنگ امروز دارد.
در ۲۰ آوریل، ایالات متحده در بحبوحه تنشها در تنگه هرمز، به یک کشتی کانتینری با پرچم ایران در نزدیکی این تنگه در شمال دریای عمان شلیک و سپس آن را توقیف کرد. این شبیه صحنهای بود که در دهه ۱۹۸۰ در جریان جنگ نفتکشها بین ایران و عراق رخ داد، که طی آن هر دو کشور به نفتکشهای یکدیگر در تنگه هرمز شلیک کردند و به دنبال فلج کردن اقتصاد یکدیگر بودند.
در جریان «جنگ نفتکشها» در دهه ۱۹۸۰، ایران با استفاده از موشکها، مینهای دریایی و قایقهای تندرو تلاش کرد کنترل خود بر تنگه هرمز را تثبیت کند. در آن زمان، شکستن چیرگی تهران نیازمند یک عملیات گسترده دریایی بود؛ عملیاتی که شامل نابودی مراکز فرماندهی مستقر روی سکوهای نفتی فراساحلی بهدست تفنگداران دریایی آمریکا میشد.
این بار اما ایران افزون بر همان الگوی قدیمی، از انبوهی از پهپادهای تهاجمی بهره میبرد که بهعنوان یک «تقویتکننده قدرت» مهم عمل میکنند. در مقابل، نیروی دریایی ایالات متحد تاکنون تصمیم نگرفته ناوهای جنگی خود را برای اسکورت نفتکشها و دیگر کشتیهای گرفتار در خلیج فارس اعزام کند.
از جهات اساسی، رویارویی امروز با جنگ نفتکشها تفاوت دارد؛ جنگی که نام خود را از حملات عراق و ایران به زیرساختهای نفتی در خلال جنگ طولانی دهه ۱۹۸۰ گرفت. آن زمان، آمریکا برای محافظت از چند نفتکش گرفتار در آتش دو طرف مداخله کرد.
تام دافی، دیپلمات و افسر بازنشسته نیروی دریایی آمریکا که امسال کتاب «جنگ نفتکشها در خلیج فارس» را منتشر کرده، گفت: «بازیگران هماناند، منطقه آبی همان است، اما سیاست و محیط تهدید امروز کاملاً متفاوت است.» او افزود: «میتوان گفت راهبرد ایران طی ۵۰ سال تغییر نکرده؛ راهبرد تحمیل هزینه، با هدف کنترل آبهای منطقه.»
درحالیکه واشینگتن در حال بررسی واکنشهای خود در درگیری کنونی است، آن «جنگ در دل جنگ» در چهار دهه پیش هنوز میتواند درسهایی در خود داشته باشد.
ایران همانند جنگ نفتکشها از مزیت جغرافیایی خود برای تهدید کشتیرانی استفاده میکند؛ اما به گفته کنت پولاک، معاون سیاستگذاری مؤسسه خاورمیانه، هدف تهران در آن زمان افزایش قیمت نفت بدون کشاندن آمریکا به جنگ بود.
اکنون مقامات ایران تلاش میکنند صادرات نفت منطقه را محدود کنند تا در بحبوحه نبردی برای بقا، به اقتصاد جهانی آسیب بزنند. برخلاف دهه ۱۹۸۰ که جمهوری اسلامی تازهتأسیس بود، ایران امروز از روابط نزدیک با روسیه و چین برخوردار است و به تسلیحات مدرن، از جمله زرادخانهای از پهپادها، مجهز شده که هدف قرار دادن کشتیهای تجاری و ناوهای جنگی را برایش آسانتر و مقابله با آن را دشوار و پرهزینه کرده است.
تفاوتها از سمت آمریکاییِ ماجرا
زمانی که رونالد ریگان با اکراه نیروی دریایی ایالات متحد را برای حفظ جریان نفت وارد جنگ نفتکشها کرد، این نیرو حدود ۳۰ کشتی از مجموع ۶۰۰ کشتی خود را به عملیات اختصاص داد و ناوهای آمریکایی عمیقاً وارد خلیج فارس شدند.
امروز، نیروی دریایی ایالات متحد دیگر ناوچهای در اختیار ندارد و اندازه آن تقریباً نصف شده است. سنتکام اکنون از فاصله دور با ایران مقابله میکند و حدود ۱۲ کشتی و بیش از ۱۰۰ هواپیما را برای رهگیری کشتیهای تجاری در رفتوآمد به بنادر ایران اختصاص داده است.
یک نفتکش با ثبت یونان در جریان «جنگ نفتکشها» در دسامبر ۱۹۸۷، دو بار در یک روز در سواحل دبی هدف حمله ایران قرار گرفت/عکس: نوربرت شیلر-خبرگزاری فرانسه
هدف ادعایی این عملیات، محاصره تهران، اعمال فشار بر اقتصاد بهشدت آسیبدیده ایران و واداشتن حکومت به پایان دادن به محاصره خود در تنگه هرمز است. این عملیات خارج از تنگه ــ در دریای عمان و مناطق دورتر ــ انجام میشود. به گفته دافی: «بهنظر میرسد ما بهدرستی نگران هدف قرار گرفتن هستیم و ایرانیها این را میدانند.»
در سال ۱۹۸۷، زمانی که آمریکا به نفت خاورمیانه وابستگی زیادی داشت و نفتکشهای کویتی هدف حمله ایران قرار میگرفتند، ریگان موافقت کرد ۱۱ نفتکش کویتی با پرچم آمریکا فعالیت کنند و تحت اسکورت آمریکا قرار گیرند. این اقدام ریشه در سیاستهای جنگ سرد داشت؛ ریگان تنها زمانی وارد عمل شد که کویت به فکر درخواست کمک از مسکو افتاد.
آمریکا حتی پیش از آغاز عملیات اسکورت نفتکشهای کویتی، بزرگترین تلفات خود در جنگ نفتکشها را متحمل شد. یک جنگنده عراقی به اشتباه دو موشک اگزوسه را به ناو یواساس استارک شلیک کرد که باعث کشته شدن ۳۷ ملوان آمریکایی و سوختگی شدید بسیاری دیگر شد.
آمریکا در عملیات اسکورت موسوم به «اراده راسخ»، مسیر حرکت کشتیها را از پیش آشکار میکرد، زیرا تصور میکرد حضور نیروی دریایی ایران را بازخواهد داشت. در نخستین مأموریت که شامل هشت ناو جنگی آمریکایی و پشتیبانی هوایی بود، یکی از دو نفتکش تحت اسکورت با رشتهای از مینهای تازهکارگذاریشده ایرانی برخورد کرد؛ حادثهای که بیش از آنکه به کشتی آسیب بزند، حس شکستناپذیری آمریکا را خدشهدار ساخت؛ هرچند کشتی به مسیر خود ادامه داد.
ایران تا سال ۱۹۸۸ هر هفته کشتیهای تجاری را هدف قرار میداد؛ موضوعی که باعث شد دستکم ۱۰ نیروی دریایی غربی و هشت نیروی دریایی منطقهای گشتزنی کنند. آمریکا سیستم اسکورت خود را با بارجهای نظامی و استحکامات دیگر تقویت کرده بود. نیروهای ایرانی مستقیماً به ناوهای آمریکایی حمله نمیکردند و جریان نفت هرگز متوقف نشد، هرچند افراد مسلح روی قایقهای تندرو با راکتانداز به کشتیهای اسکورتشده شلیک میکردند.
