به گزارش اکوایران، جنگ ایران اگرچه از منظر دیپلماتیک و میانجیگری آسیبی برای تلاشهای مسقط بهشمار میرود، اما با تضعیف موقعیت شماری دیگر از دولتهای منطقه، بهویژه امارات، این امکان را نیز برای مسقط فراهم میکند که ظرفیتهای بالقوه اقتصادی خود را تقویت کند.
جایگاه راهبردی کشور عمان در منطقه
به نوشته المانیتور، کارشناسان معتقدند که عمان، علیرغم آنکه جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران به جایگاه دیپلماتیک مسقط آسیب زده، در بلندمدت از مزایای اقتصادی این درگیری بهرهمند خواهد شد. بسته شدن تاریخی تنگه هرمز در جریان جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران، به سرعت جایگاه عمان را در نقشه خاورمیانه ارتقا داده است؛ چرا که این درگیری در حال بازآرایی جغرافیای اقتصادی خلیج فارس است و توجهها را به کریدورهای تجاری تازه منطقهای جلب کرده است.
اکوایران: دولت مسقط در سالهای اخیر همواره کوشش کرده که بهعنوان یک میانجی بیطرف در مناقشههای ایران با دیگر کشورهای منطقه یا با ایالات متحده ظاهر شود؛ سیاستی که تهدیدهای اخیر کاخ سفید هشداری برای به پایان رسیدن منفعت ناشی از آن است.
نمونه بارز این موضوع آن است که در ۳ ژوئن، عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل و زیرساخت ترکیه، اعلام کرد آنکارا خواهان نوسازی راهآهن تاریخی حجاز و در نهایت گسترش آن تا عمان است تا جایگزینی راهبردی برای تنگه هرمز ایجاد شود. امکانپذیری چنین مسیری محل تردید است، اما صرف مطرح شدن آن نشاندهنده اهمیت فزاینده سلطاننشین عمان در معماری تجاری خلیج فارس، در بحبوحه اختلالات دریایی ناشی از جنگ، است.
بااینحال، پیشنهاد ترکیه در شرایطی مطرح شده که مسقط با تبعات منفی این درگیری نیز روبهروست. یک هفته پیش از آن، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تهدید کرده بود که اگر عمان با تلاشهای ایران برای کنترل کشتیرانی در تنگه هرمز همکاری کند، این کشور را «منفجر خواهد کرد؛» هشداری شگفتآور علیه یکی از قدیمیترین شرکای واشنگتن در خلیج فارس که سالها به عنوان میانجی مورد اعتماد منطقه شناخته میشد.
این تحولات در کنار یکدیگر، موقعیت متناقض عمان را به تصویر میکشند. نتیجه، نوعی پارادوکس است: جنگ یکی از ارکان سیاست خارجی عمان را تضعیف کرده، اما همزمان راهبرد توسعه اقتصادیای را که این کشور سالها در پی آن بوده، تقویت کرده است.
فرصتی نامنتظره برای عمان
برخلاف اکثر کشورهای خلیج فارس، بنادر و زیرساختهای انرژی عمان در خارج از تنگه هرمز قرار دارند؛ موضوعی که به این کشور اجازه داده است حتی در شرایطی که درگیری با ایران این گذرگاه دریایی را مختل کرده، صادرات خود را ادامه دهد.
مزایای اقتصادی این وضعیت چشمگیر بوده است. عمان سال گذشته حدود یک میلیون بشکه نفت در روز تولید میکرد که آن را در میان کشورهای نفتی خلیج فارس در ردههای پایین قرار میداد؛ اما از زمان آغاز جنگ، بیشتر صادرکنندگان بزرگ منطقه قادر به فروش نفت و گاز خود نبودهاند، درحالیکه عمان همچنان توانسته نفت خام خود را در شرایط افزایش قیمتها صادر کند.
نمایی هوایی از منطقه مرکزی تجاری (رویی) در پایتخت عمان، مسقط، ۹ آوریل ۲۰۲۱/عکس از خبرگزاری فرانسه
در ماه آوریل، صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرد که اقتصاد عمان در سال ۲۰۲۶ به میزان ۳.۵ درصد رشد خواهد کرد؛ بالاترین نرخ رشد در میان کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس. این در حالی است که سال گذشته عمان پایینترین نرخ رشد را در میان اعضای شورا داشت. مهمتر از آن، جنگ روند تبدیل شدن این سلطاننشین به یک مرکز آمادی و ارتباطی را تسریع کرده است.
کشورهای همسایه که از اختلالات هرمز آسیب دیدهاند، به تندی تلاش کردهاند تجارت خود را از طریق مسیرهای زمینی به بنادر عمان منتقل کنند تا کالاهایی از آلومینیوم و مواد اولیه پتروشیمی گرفته تا مواد غذایی و کالاهای اساسی را جابهجا کنند.
جاستین الکساندر، مدیر مؤسسه خلیج اکونومیکس، به المانیتور گفت: «این جنگ در حال شتاب بخشیدن به اتصال آمادی عمان با امارات و سعودی است.» الکساندر اشاره کرد که روند یکپارچگی پیش از این درگیری نیز در حال پیشرفت بود و به بزرگراه عربستان-عمان که در سال ۲۰۲۱ افتتاح شد و همچنین راهآهن عمان-امارات که در حال ساخت است، اشاره کرد. او افزود: «بااینحال، جنگ ارزش عمان را به عنوان مسیر جایگزین برای دور زدن هرمز برجسته کرده و به تسریع فرآیندهای گمرکی و جذب سرمایهگذاریهای بیشتر کمک کرده است.»
دستاوردهایی ماندگار؟
هنوز مشخص نیست که این دستاوردهای عمان تا چه اندازه پایدار خواهند بود، اما کارشناسان معتقدند که فراتر از یک رونق موقت، پیوندهای آمادی تازه به تجارت بلندمدت کمک خواهند کرد. به گفته الکساندر: «این یکپارچگی باید به منافع بلندمدتی منجر شود که حتی پس از بازگشایی هرمز نیز ادامه پیدا کنند.»
یک نفتکش و سایر شناورها در نزدیکی تنگه هرمز، مسقط، عمان، ۳۰ مارس ۲۰۲۶ لنگر انداختهاند/عکس از الکه اسکولیرز از طریق گتی ایمجز
فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در شورای خاورمیانه برای امور جهانی، نیز معتقد است که هرچند برخی مزایا با بازگشایی مسیرهای هوایی و دریایی از بین خواهند رفت، اما بخشی از تغییرات ماندگار خواهند بود. او به افزایش فعالیتهای سرمایهگذاری اشاره کرد که پس از پایان جنگ نیز وارون نخواهند شد. به گفته اشنایدر: «بسیاری از سرمایهگذاران ارزیابی ریسک خود را تغییر دادهاند و احتمال ازسرگیری درگیریها در آینده را در محاسبات خود لحاظ میکنند. به همین دلیل، عمان را به عنوان کشوری بیطرف در شورای همکاری خلیج فارس که دسترسی مستقیم به دریای عرب دارد، ترجیح خواهند داد.»
بااینحال، بعید به نظر میرسد که عمان در آستانه جهش توسعهای مشابه آنچه کشورهای ثروتمندتر خلیج فارس دنبال میکنند قرار داشته باشد. به گفته اشنایدر، راهبرد اقتصادی عمان محتاطانهتر از عربستان سعودی و امارات متحده عربی است و تمایل چندانی به «دوبیسازی» کامل مسقط از طریق ساختوسازهای شتابزده یا گردشگری انبوه ندارد.
بااینوجود، جنگ منطق پشت راهبرد توسعه بلندمدت عمان را تقویت کرده است. این کشور سالها در بنادر، مناطق صنعتی و زیرساختهای حملونقل سرمایهگذاری کرده تا اقتصاد خود را فراتر از نفت متنوع کند. رهبران عمان همواره تلاش کردهاند از موقعیت جغرافیایی کشور بهره ببرند و با توسعه بنادر دقم، صلاله و صحار و همچنین ترویج مناطق صنعتی و شبکههای لجستیکی متصل به بازارهای خلیج فارس، جایگاه اقتصادی خود را ارتقا دهند.
این سرمایهگذاریها پیشتر نتوانسته بودند توجهی در حد مراکز بزرگتر منطقهای مانند دبی جلب کنند، اما درگیری با ایران ناگهان معادلات را تغییر داده است. با این حال، عمان نه جایگزین مراکز بزرگ تجاری خلیج فارس خواهد شد و نه میتواند به طور کامل جای هرمز را بگیرد. نتیجه محتملتر، افزایش پایدار ارزش راهبردی زیرساختهای عمان است؛ زیرا دولتها و شرکتها به حفظ مسیرهای تجاری جایگزین ادامه خواهند داد.
بادهای مخالف دیپلماتیک
اگر داستان اقتصادی به نفع عمان پیش میرود، اما تصویر سیاسی پیچیدهتر است. مسقط مدتهاست که خود را از همسایگان منطقهایاش با سیاست خارجی مبتنی بر بیطرفی و گفتوگو متمایز کرده است؛ سیاستی که به این کشور امکان داده هم روابط نزدیکی با واشنگتن داشته باشد و هم روابط کاری خود با تهران را حفظ کند. این وضعیت تا آستانه حمله آمریکا و اسرائیل ادامه داشت و عمان در اوایل سال ۲۰۲۶ میزبان مذاکرات میان آمریکا و ایران در ژنو بود.
بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ایالات متحده، برای پایان دادن به جنگ ایران گفتگو کردند/عکس از خبرگزاری خاورمیانه
اکنون به نظر میرسد حفظ این موازنه دشوارتر شده است. روشنترین نشانه این تغییر در ۲۷ مه آشکار شد؛ زمانی که دولت ترامپ عمان را به بمباران و اعمال تحریم تهدید کرد. پس از اظهارات ترامپ، روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داد که این هشدار در پی اطلاعاتی صادر شده بود که نشان میداد مسقط ممکن است در اعمال عوارض بر کشتیهای عبوری از هرمز با ایران همکاری کند؛ ادعایی که عمان آن را رد کرده است.
اگرچه بسیاری از ناظران این سخنان را صرفاً لفاظیهای معمول ترامپ تلقی کردند، اما این اظهارات نشاندهنده کاهش تحمل واشنگتن نسبت به مواضع میانهروانه درباره ایران است. همزمان، کشورهای خلیج فارس نیز متوجه شدهاند که عمان حتی در شرایطی که حملات ایران زیرساختهای منطقه را هدف قرار میدهد، حاضر نیست از موضع بیطرفی خود دست بکشد.
نتیجه این روند، تضعیف محسوس نقش سنتی عمان به عنوان میانجی بوده است. همانطور که گفته شد، با کنار گذاشته شدن مسقط، پاکستان اکنون میزبان گفتوگوهای میان طرفهای درگیر است. اینکه این تغییر دائمی باشد یا نه، هنوز مشخص نیست.
به گفته گرگوری آفتاندیلیان، پژوهشگر غیرمقیم در مرکز عرب واشنگتن، عمان احتمالاً از نظر اقتصادی قویتر از جنگ خارج خواهد شد، هرچند با شکستهای دیپلماتیک مواجه شده است. او به المانیتور گفت: «از نظر سیاسی، عمان به دلیل بیطرفی خود در این درگیری تا حدی در روابطش با ایالات متحده و برخی کشورهای عربی خلیج فارس آسیب خواهد دید، اما برداشت من این است که این کاهش جایگاه کوتاهمدت خواهد بود.»
اشنایدر نیز خاطرنشان کرد که قطبیشدن درون خلیج فارس بر سر همسویی با آمریکا و اسرائیل عامل دیگری است که باید در نظر گرفته شود؛ بهطوری که بحرین، امارات و احتمالاً کویت در یک سو و عمان، قطر و عربستان سعودی در سوی دیگر قرار گرفتهاند. با این حال، این قطبیشدن احتمالاً تأثیر چندانی بر اقتصاد عمان نخواهد داشت، حتی اگر پرسشهایی درباره نقش منطقهای مسقط مطرح باشد. به گفته اشنایدر: «احساس میکنم این وضعیت الزاماً به معنای پایان نقش عمان به عنوان "سوئیس خلیج فارس" نیست.» او به روابط دوجانبه بسیار خوب سلطاننشین عمان با ایران اشاره کرد و افزود: «اینکه اکنون پاکستان مسئول کمک به پایان دادن به جنگ شده، احتمالاً در مسقط با نوعی آسودگی خاطر همراه بوده است.»
نگرانی شیخنشینها از اظهارات تند ترامپ
در همین حال، به گزارش نشریه فایننشیال تایمز، تهدید رئیسجمهور ایالات متحده علیه این میانجی قدیمی، نگرانیها درباره پیشبینیناپذیر بودن سیاست واشنگتن را افزایش داده است. دو سال پیش، کسبوکار خانوادگی دونالد ترامپ اعلام کرده بود که هتل و مجتمع تفریحی-گلف لوکسی به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار که بهطور مشترک در عمان راهاندازی میکند، جایگاه این کشور خلیج فارس را به عنوان «یک مقصد ممتاز جهانی» ارتقا خواهد داد؛ اما تنها کافی است به همین چند هفته گذشته نگاه کنیم؛ زمانی که رئیسجمهور آمریکا این کشور را به بمباران تهدید کرد.
چهارشنبه هفته گذشته دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در کاخ سفید روبهروی خبرنگاران عمان را در رابطه با تنگه هرمز به «منفجر شدن» تهدید کرد.
در ابتدا، برخی در مسقط تصور کردند ترامپ دچار اشتباه لفظی شده و منظورش ایران بوده است، اما سپس وزارت خارجه آمریکا ویدیویی منتشر کرد که در آن او به عمان هشدار میداد: «مثل بقیه رفتار کنید، وگرنه مجبور میشویم شما را منفجر کنیم.»
این اظهارات غیرعادی علیه یکی از متحدان دیرینه آمریکا که سالها نقش میانجی منطقهای را ایفا کرده است، ناشی از بدگمانی ترامپ بود که گمان میکرد عمان از تلاش ایران برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز حمایت میکند؛ اما تحلیلگران میگویند این تهدید همچنین نشاندهنده ناامیدی ترامپ از ناکامی دولتش در برابر ایران بوده است.
امیل هوکایم از مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی گفت: «در تلاش برای یافتن و اعلام هرگونه دستاورد راهبردی از جنگ ایران، ترامپ بر کشورهایی فشار میآورد که به نظر او به او بدهکار هستند، مانند عربستان سعودی، یا کشورهایی که تلاشهایش را پیچیده میکنند، مانند عمان.» هوکایم برداشت ترامپ را اینگونه توصیف کرد: «اگر ایران نمیتواند یک پیروزی به او بدهد، پس کشورهای خلیج فارس باید این کار را انجام دهند. این موضوع از ناامیدی شخصی او نسبت به کل وضعیت حکایت دارد و نشان میدهد که او تا چه اندازه نسبت به منافع خود این کشورها بیتوجه است.»
بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در روزهای ابتدایی جنگ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «بیطرفی ما در خدمت آرمان صلح است؛ سنگبنای امنیت ملی ما و هدیه منحصربهفرد ما به جهان.»
چشمداشت تحققناپذیر ترامپ از دولتهای منطقه
ترامپ در اظهارات دیگری در هفتههای گذشته گفت که باید برای کشورهای عربی و مسلمان از جمله عربستان سعودی، پاکستان و قطر «اجباری» باشد که در چارچوب توافق آمریکا با ایران، روابط خود را با اسرائیل عادیسازی کنند. این در حالی است که بسیاری از این کشورها اسرائیل را مسئول جنگ میدانند، آن را نیرویی هرچه تهاجمیتر و بیثباتکننده در منطقه تلقی میکنند و عادیسازی روابط را به تشکیل یک کشور فلسطینی گره زدهاند.
عمان را یک سلطان اداره میکند که ایفاگر نقش حساسی در خاورمیانه است؛ چراکه این کشور هم با سعودی و متحدین آن و هم با ایران روابط نزدیکی دارد/عکس از نیویورکتایمز
موضع نرمتر عمان در قبال ایران، این کشور را نهتنها در برابر آمریکا، بلکه در برابر همسایگان خلیج فارس نیز قرار داده است؛ کشورهایی که بهشدت با هرگونه نظام مبتنی بر دریافت عوارض در این آبراه مخالف هستند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، نیز در ادامه هشدار ترامپ تهدید کرد که علیه عمان یا «هر بازیگری که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در تسهیل دریافت عوارض برای تنگه مشارکت داشته باشد» تحریم اعمال خواهد کرد. او بعداً گفت که سفیر عمان در آمریکا به وی اطمینان داده است که مسقط «هیچ برنامهای» برای حمایت از دریافت عوارض ندارد.
عمان همچنین در برابر فشار آمریکا برای پیوستن به «توافقنامههای ابراهیم» که پنج سال پیش با میانجیگری ترامپ منجر به عادیسازی روابط امارات متحده عربی و سه کشور عربی دیگر با اسرائیل شد، مقاومت کرده است. این کشور تنها عضو شورای همکاری خلیج فارس است که به طرح موسوم به «هیئت صلح» ترامپ برای بازسازی غزه نپیوسته است.
جان آلترمن از مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی گفت دولتهای مختلف آمریکا همواره برای نقش عمان ارزش قائل بودهاند و با توجه به نزدیکی جغرافیایی این کشور به ایران، «تا حدی شرایط آن را درک میکردند.» او افزود که اکنون اظهارات تند ترامپ ممکن است نگرانی گستردهتری را در میان کشورهای خلیج فارس درباره غیرقابلپیشبینی بودن سیاست آمریکا ایجاد کند؛ موضوعی که سالها وجود داشته اما در دوره دوم ریاستجمهوری ترامپ تشدید شده است. به گفته او، این وضعیت احتمالاً برخی کشورها را به سمت کاهش وابستگی به واشنگتن و تعمیق روابط با سایر قدرتها سوق خواهد داد.
ترامپ در جریان سخنرانی خود در مارس، در یک کنفرانس سرمایهگذاری که عربستان سعودی در میامی برگزار کرده بود، بهطور خاص از محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، نام برد. او پس از تمجید اولیه از شاهزاده سعودی گفت: «او [شاهزاده محمد] فکر نمیکرد که قرار باشد چاپلوسی من را بکند.» ترامپ همچنین بعداً کویت را به دلیل سرنگون کردن اشتباهی سه هواپیمای آمریکایی در ماه مارس مورد تمسخر قرار داد.
بااینحال، کشورهای خلیج فارس از جمله عمان، به چنین اظهاراتی عمدتاً با سکوت دیپلماتیک پاسخ دادهاند. السیف درباره ترامپ گفت: «متأسفانه این سبک اوست. ما نمیتوانیم اجازه دهیم ما را به شیوه عمل خودش بکشاند؛ این روش پاسخگویی ما نیست. ما در یک مسابقه بوکس نیستیم.»
