به گزارش اکوایران، در بحبوحه مذاکرات جاری بین ایالات متحده و ایران، دو کشتی تجاری در تنگه هرمز مورد حمله قرار گرفتند. اکنون با بروز اختلاف بر سر تفسیر مفاد تفاهم اولیه و توقف مذاکرات، به نظر میرسد تنشها در حال شدت گرفتن است.
به نوشته خبرگزاری الجزیره، به گفته عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO)، یک نفتکش دوشنبه شب پس از اصابت یک "پرتابه ناشناخته" در تنگه هرمز، در سواحل عمان آتش گرفت. خبرگزاری اکسیوس به طور جداگانه به نقل از دو مقام آمریکایی ادعا کرده که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران دوشنبه شب حداقل دو موشک به سمت کشتیهای تجاری که از این تنگه عبور میکردند، شلیک کرده است. این گزارش افزود که دو کشتی آسیب قابل توجهی دیدهاند، اما تلفاتی نداشته است.
گزارشهای مربوط به حملات به کشتیها در این تنگه در حالی منتشر میشود که مذاکرات بین ایالات متحده و ایران برای پایان دادن به جنگی که از 28 فوریه آغاز شده، ادامه دارد. یکی از نکات کلیدی مورد اختلاف در این مذاکرات، تنگه هرمز است
در تنگه چه اتفاقی افتاده است؟
سازمان حمل و نقل دریایی بریتانیا (UKMTO) اوایل روز سهشنبه گزارش داد که یک نفتکش هنگام حرکت به سمت جنوب در حدود ۸ مایل دریایی (۱۵ کیلومتری) از ساحل لیما در عمان، توسط یک «پرتابه» در سمت چپ خود مورد اصابت قرار گرفته و باعث آتشسوزی شده است. صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران گزارش نفتکش حامل LNG را به نادیده گرفتن هشدارها متهم کرو، اما تهران مستقیماً مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفت. نه فرماندهی مرکزی ایالات متحده (CENTCOM) و نه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مورد این حادثه اظهار نظر نکردند.
اکوایران: ادامه استفاده از خطوط کشتیرانی مختلف نشان میدهد که ترافیک از طریق تنگه همچنان عملیاتی است، اما به دلیل اینکه صاحبان کشتی بر اساس ارزیابیهای ریسک فردی خود، استراتژیهای مسیریابی متفاوتی را اتخاذ میکنند، تکهتکه شده است.
با این حال، سه منبع ناشناس به خبرگزاری رویترز گفتند که این کشتی یک نفتکش قطری به نام الرکایات بوده که حامل گاز طبیعی مایع (LNG) بوده و خدمه آن در امان هستند. این کشتی هنگام اصابت، سیگنالهای اضطراری ارسال کرده است. با این حال، منبع دیگری که در جریان این حادثه قرار گرفته است به رویترز گفت این نفتکش ممکن است به دلیل آتشسوزی در موتورخانهاش در معرض خطر انفجار باشد.
این منابع به رویترز گفتند که گمان میرود کشتی دوم یک نفتکش حامل نفت خام با پرچم عربستان سعودی باشد که در تنگه هرمز در اثر شلیک موشک آسیب دیده است.
در ماه آوریل، سپاه پاسداران نقشهای را منتشر کرد که مسیر امنی را از طریق تنگه برای تردد کشتیها که تأیید کرده بود، نشان میداد. این نیرو اگرچه وجود مین در تنگه را تأیید نکرده، اما خاطرنشان کرد که مسیر تأیید شدهاش - که کشتیها را به مسیر بسیار نزدیکتر به خط ساحلی خود هدایت میکند - از خطر مین ایمن است.
وضعیت فعلی تنگه هرمز چگونه است؟
شرکت ردیابی دادههای کپلر روز دوشنبه در پستی در ایکس اعلام کرد که ترافیک در تنگه هرمز در طول آخر هفته با مجموع ۱۰۸ عبور تأیید شده، دارای «انعطافپذیری» بوده است. این شرکت اعلام کرد که در ۳ ژوئیه ۴۳ عبور، در ۴ ژوئیه ۳۴ عبور و در ۵ ژوئیه ۳۱ عبور وجود داشته است.
شخصی در آبهای کمعمق ایستاده، در حالی که کشتیهای باری و تجاری در تنگه هرمز در نزدیکی بندرعباس، لنگر انداختهاند، ۸ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از ایسنا
قبل از جنگ، تخمین زده میشد که روزانه ۱۲۰ تا ۱۴۰ کشتی از این تنگه عبور میکردند که تقریباً نیمی از آنها تانکرهای نفتی بودند که تقریباً ۲۰ میلیون بشکه در روز جابجا میکردند. در اوج جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، ترافیک از طریق این آبراه به کمتر از دو تانکر در روز کاهش یافت.
تفاهمنامه میان ایران و آمریکا تصریح کرده بود که تنگه حداقل به مدت 60 روز برای همه کشتیها آزاد خواهد بود. اما تحلیلگران میگویند عدم اطمینان در مورد عبارات مبهم آن در رابطه با تنگه و سایر مسائل، مانند حمله اسرائیل به لبنان، به علاوه عدم شفافیت در مورد مینهای موجود در این آبراهه، باعث تردید اپراتورهای کشتیرانی شده است.
حملات اخیر چه معنایی برای مذاکرات دارد؟
کارشناسان میگویند در حالی که توافق بین ایالات متحده و ایران تنشها بین دو طرف را کاهش داده، اما عبارات مبهم مربوط به مفاد تنگه بحثبرانگیز است.
سه مسیر تردد در تنگه هرمز/ منبع: سیانان
جنگ طبق تفاهمنامهای که ماه گذشته امضا شد و ۶۰ روز برای مذاکره جهت دستیابی به یک توافق دائمی فرصت میداد، متوقف شده است. با این حال، مذاکرات غیرمستقیم در قطر در هفته گذشته بدون هیچ نشانهای از پیشرفت به سمت صلح پایدار به پایان رسید.
یکی از مسائل کلیدی در این رابطه این است که آیا ایران در آینده از کشتیهایی که از این تنگه استفاده میکنند، هزینه دریافت خواهد کرد یا خیر - چیزی که ایالات متحده به شدت آن را رد میکند.
محسن میلانی، استاد علوم سیاسی در دانشگاه فلوریدای جنوبی، به الجزیره گفت: «ایده اعمال هزینههای زیستمحیطی یا خدماتی، احتمالاً با عمان، نشان دهنده تلاش ایران برای تبدیل حاکمیت خود بر نیمی از تنگه به نفوذ پایدار است.» میلانی افزود که ایران در حال تبدیل هرمز به یک سلاح جغرافیایی برای تقویت قدرت چانهزنی خود است. میلانی، نویسنده کتاب «ظهور ایران و رقابت با آمریکا در خاورمیانه»، گفت: «در مقابل، واشنگتن به دنبال جلوگیری از هرگونه توافقی است که کنترل ایران را تحت اصل آزادی ناوبری گسترش دهد.»
دستی که ضعیف میشود؟
در این شرایط، به نظر میرسد تولیدکنندگان نفت در خلیج فارس در حال حاضر چاههای تعطیل شده را دوباره راهاندازی میکنند. به نوشته والاستریت ژورنال، میزان نفت ذخیره شده در سراسر جهان نقش محوری در پویایی قدرت ایالات متحده و ایران ایفا میکند. هرچه کشورها سریعتر ذخایر نفت خام خود را دوباره پر کنند، توانایی ایران برای تهدید اقتصاد جهان با استفاده از تنگه هرمز ضعیفتر میشود.
نفتکشها و کشتیهای باری در خلیج عمان، در امتداد مسیرهای کشتیرانی که تنگه هرمز و دریای عرب را به هم متصل میکنند، ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از آسوشیتدپرس
ذخیره نفت ترکیبی است از مخازن تجاری که در نزدیکی پالایشگاهها قرار دارند، کشتیهایی که در دریا بارگیری شدهاند و ذخایر استراتژیک دولتی. موجودی نفت در سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، گروهی از کشورهای عمدتاً ثروتمند، از مارس تا مه 163 میلیون بشکه کاهش یافته و به پایینترین سطح خود از دسامبر 1990 رسیده است.
با این حال، پر کردن مجدد ذخایر جهانی احتمالاً ماهها یا حتی سالها طول خواهد کشید - مسلما بیشتر از 60 روزی که در تفاهمنامه اخیر برای حل و فصل مسائل پیچیدهای مانند برنامه هستهای ایران پیشبینی شده است.
دو عامل که به بازسازی سریعتر ذخایر کمک میکنند: کاهش قیمتها و اشباع غافلگیرکننده نفت. به گفته ناتاشا کانوا، رئیس تیم استراتژی کالاهای جهانی در جیپیمورگان، گفت: «افزایش عرضه نفت در شرف برخورد با بازاری است که حداقل در حال حاضر به آن نیازی ندارد».
برخی پیشبینی میکنند که قیمت نفت - که در حال حاضر حدود ۷۰ دلار در هر بشکه است - در ماههای آینده حتی بیشتر کاهش یابد و به رانندگان و خطوط هوایی آسودگی بیشتری بدهد. تحلیلگران مککواری و سیتیگروپ هر دو هفته گذشته پیشبینی کردند که قیمتها میتواند در ماههای آینده به ۶۰ دلار کاهش یابد.
بخشی از دلیل کاهش پیشبینیشده قیمت این است که مدتی طول میکشد تا مدیران ذخایر استراتژیک دوباره شروع به خرید کنند. کانوا از جیپیمورگان گفت، پیشبینی میشود کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در سهماهه چهارم امسال شروع به پر کردن ذخایر استراتژیک خود کنند و ایالات متحده نیز در سال ۲۰۲۷، ابتدا با تنها ۱۰۰۰۰۰ بشکه در روز و سپس در نیمه دوم سال به حدود ۱۷۰۰۰۰ بشکه در روز، ذخایر خود را دوباره پر خواهد کرد.
از شوک به وفور
روری جانستون، بنیانگذار شرکت تحقیقات نفتی کامودیتی کانتکس، گفت: تغییر روند وقایع - از بازاری که تقریباً وارد یک شوک عرضه خطرناک شد به بازاری که به وفور عرضه میشود - «یک تحول تقریباً خندهدار چهار ماه پس از بسته شدن هرمز» است.
کشتیهای لنگر انداخته در تنگه هرمز، مسندم عمان، ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری رویترز
ترافیک نفتکشها از تنگه هرمز وارد یک وضعیت عادی جدید حدود ۳۰ تا ۶۰ در روز شده است. این میزان کمتر از قبل از جنگ است، اما برای کاهش فشار در بازارهای جهانی کافی است.
شرکت ردیاب کشتی ودتکسا تخمین زده است که حدود ۱۴۰ میلیون بشکه نفت خام در ماه ژوئن باقی مانده است - به طور متوسط حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز، که نسبت به تنها دو میلیون بشکه در روز در ماه مه افزایش یافته است. به گفته ورتکسا، خروج نفت خام در اوایل ژوئیه به حدود ۴۰ درصد از سطح پیش از جنگ افزایش یافته است.
روز یکشنبه، سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و متحدانش توافق کردند که تولید نفت را در ماه اوت ۱۸۸۰۰۰ بشکه در روز افزایش دهند که پنجمین افزایش ماهانه متوالی است. با بهبود ترافیک کشتیرانی از طریق تنگه هرمز و از سرگیری تولید تولیدکنندگان خلیج فارس، اعلامیههای این کارتل مبنی بر افزایش تولید، نسبت به چند ماه پیش، کمتر نمادین است.
امارات متحده عربی که در ماه مه پس از سالها اختلاف بر سر سهمیههای تولید، اوپک را ترک کرد، یکی از سریعترین تولیدکنندگان خلیج فارس بوده است که صادرات خود را دوباره افزایش داده است. این کشور از یک خط لوله فرعی از ابوظبی به فجیره در خارج از تنگه استفاده میکند، به علاوه از کشتیهایی که از خلیج فارس خارج میشوند، بهره میبرد.
کویت حجم تولید خود را سریعتر از حد انتظار بازیابی کرده است. جانستون گفت، بارگیری صادرات این کشور هفته گذشته به حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز افزایش یافت، در حالی که سطح صادرات قبل از جنگ حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز بود. در همین حال، عربستان سعودی علاوه بر نفتکشهای خود که اکنون از خلیج فارس خارج میشوند، به ارسال نفت از طریق یک مسیر فرعی به دریای سرخ ادامه داده است. عرضه فراوان و قیمتهای پایین باید شرکتها و دولتها را وادار به بازسازی ذخایر کند - در نهایت.
عجلهای برای پر کردن ذخایر نیست!
سطح نفت خام در ذخایر استراتژیک نفت ایالات متحده - که در سال ۱۹۷۵ پس از تحریم نفتی اعراب ایجاد شد و در غارهای نمکی در ساحل خلیج مکزیک قرار دارد - همچنان در حال کاهش است و طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، در هفته منتهی به ۲۶ ژوئن به پایینترین سطح خود از سال ۱۹۸۳ رسید.
به گفته حمد حسین، اقتصاددان کالا در شرکت تحقیقاتی کپیتال اکونومیکس مستقر در لندن: پر کردن ذخایر استراتژیک نفت به سطوح قبل از جنگ، ۱۵ تا ۱۸ ماه با نرخ ۲۰۰۰۰۰ بشکه در روز طول خواهد کشید. و این نرخ خرید خوشبینانهای است.
پس از آنکه جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ شوک قیمت نفت را برانگیخت، ایالات متحده تا اواسط سال ۲۰۲۳ شروع به پر کردن ذخایر استراتژیک نفت خود نکرد. سپس به مدت 30 ماه، تقریباً 75000 بشکه در روز به ذخایر استراتژیک نفت (SPR) اضافه کرد تا اینکه جنگ با ایران آغاز شد. در آن زمان، موجودیها هنوز به طور قابل توجهی کمتر از قبل از سال 2022 بودند.
راهول چوداری، تحلیلگر تحقیقات نفت و گاز در ریستاد انرژی، گفت: «واشنگتن پس از چرخه کاهش قبلی ذخایر استراتژیک نفت، آن را بازسازی نکرد و با تمرکز بر پایین نگه داشتن قیمتها، انگیزه کمی برای پیشنهاد تهاجمی برای بشکهها جهت پر کردن مجدد آن در حال حاضر دارد.»
در چین، دولت از ذخایر عظیم نفت خود - که تحلیلگران تخمین میزنند بین یک میلیارد تا 1.4 میلیارد بشکه باشد - بشکه برداشت کرد تا شوک عرضه خلیج فارس را کاهش دهد. اما به نظر نمیرسد چین عجلهای برای پر کردن مجدد ذخایر داشته باشد. دادههای ورتکسا نشان میدهد که چین در ماه ژوئن فقط شش میلیون بشکه نفت خام در روز از طریق دریا وارد کرده است که تقریباً چهار میلیون بشکه در روز کمتر از میانگین آن در سال 2025 است.
با این حالدبسیاری تصور میکنند که آرامش فعلی دوام نیاورد. نیل کراسبی از شرکت اطلاعات بازار اسپارتا کامودیتیز گفت، قیمت نفت در واکنش به این ایده است که «خصومتها تا حد زیادی برای همیشه پایان یافتهاند». او گفت: «من و بسیاری شک داریم که این نتیجه واقعی و پایدار باشد.» اما در حال حاضر، تا زمانی که درگیری دوباره شعلهور نشود، نمیتوان خلاف این را شرطبندی کرد.
خطر بازی تکراری با یک کارت
در همین رابطه، نیویورکتایمز هم در گزارشی نوشت، بستن تنگه هرمز در طول جنگ اهرم فشار بزرگی برای ایران بود. اما بازی کردن مکرر با یک کارت خطرناک است.
اکوایران: آنچه عمان در پی آن بوده، ایجاد نظام مدیریتیای است که بر اساس آن، کشورهای ساحلی از عبور کشتیهای تجاری از تنگه درآمد کسب کنند؛ اما این درآمد تا حد امکان از طریق کمکهای داوطلبانه یا پرداخت هزینه برای خدمات مشخص ناوبری از سوی انجمنهای تجاری، کشتیها یا دولتها تأمین شود.
بر اساس این گزارش، چندی پیش، آلمان بیشتر گاز خود را از روسیه میخرید. ژاپن تقریباً تمام مواد معدنی کمیاب خود را از چین تأمین میکرد. و بیشتر نفت و گاز صادر شده از خاورمیانه از تنگه هرمز عبور میکرد. سپس روسیه به اوکراین حمله کرد - و سعی کرد از نقش خود به عنوان بزرگترین تأمینکننده گاز طبیعی اروپا برای اعمال نفوذ استفاده کند. آلمان از آن زمان به نروژ روی آورده است. چین در جریان یک اختلاف ارضی، عرضه مواد معدنی کمیاب ژاپن را قطع کرد. ژاپن از آن زمان مصمم بوده است که یک زنجیره تأمین بدون چین ایجاد کند.
حالا به نظر میرسد ایران هنوز هم مصمم است از کنترل خود بر یکی از آبراههای حیاتی جهان بهرهبرداری کند. اما چه مدت میتواند این کار را انجام دهد تا کشورها شروع به روی آوردن به جایگزینها کنند؟
گلوگاه کلیدی؛ هم اهرم فشار، هم منبع درآمد
به باور آماندا تاوب در مورد اینکه آیا این تنگه در نهایت میتواند به یک دارایی هدر رفته تبدیل شود، مینویسد: ایران از جنگ با ایالات متحده و اسرائیل با یک پیروزی آشکار خارج شده است. این کشور ارزش کنترل خود بر تنگه هرمز، یک آبراه حیاتی که حدود 20 درصد از نفت جهان قبل از شروع درگیری از طریق آن ترانزیت میشد، را نشان داده است.
توانایی ایران برای بستن تنگه - و با انجام این کار، متوقف کردن بخشهایی از اقتصاد جهانی - منبع اصلی اهرم فشار کشور در طول جنگ بود. اکثر تحلیلگران فکر میکنند به همین دلیل است که رئیس جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، آنقدر مصمم به پایان دادن به جنگ بود که توافق آتشبس را با شرایطی که به طور گسترده به نفع ایران تلقی میشد، منعقد کرد.
در هفتههای پس از امضای آن توافق، ایران نشان داده که به استفاده از این تنگه ادامه خواهد داد؛ هم به عنوان اهرمی در مذاکرات و هم به عنوان منبع درآمد.
اهمیت تنگه هرمز به جایگاه آن به عنوان یک گلوگاه بستگی دارد. کالاهای بسیار مهمی مانند نفت، گاز و کود از آن عبور میکنند و با توجه به اینکه جهان طی دههها به آبراههای باز عادت کرده، در حال حاضر جایگزینهای کمی برای آن وجود دارد.
اما اگر ایران برای مدت طولانی به اندازه کافی دردسر ایجاد کند، ممکن است این وضعیت تغییر کند. اکنون سوال این است که آیا - پس از نمایش خیرهکننده قدرت ایران و آسیبپذیری جهانی در سال جاری - ایران میتواند ارزش استراتژیک تنگه را حفظ کند یا اینکه آن را به یک دارایی هدر رفته تبدیل خواهد کرد.
مشکل شماره ۲۲ ایران
برای حفظ ارزش تنگه، ایران باید یک اقدام متعادلکننده بسیار ظریف را مدیریت کند که تقریباً شبیه یک مشکل شماره ۲۲ به نظر میرسد. به گفته اما اشفورد، عضو ارشد مرکز استیمسون: این تنگه تنها در صورتی میتواند منبع اهرم باشد که ایران نشان دهد در صورت تهدید منافعش، مایل و قادر به بستن مجدد آن است. اما هر چه کشورهای دیگر بیشتر باور کنند که ایران احتمالاً در آینده دوباره تنگه را خواهد بست، بیشتر روی گزینههایی سرمایهگذاری خواهند کرد که این آبراه را کماهمیتتر میکند و این امر ارزش استراتژیک آن را تضعیف میکند.
یدککشها، نفتکش اودسا را که پس از عبور از تنگه هرمز با فرستنده سیستم شناسایی خودکار خاموش، نفت خام امارات را حمل میکند، هدایت میکنند و در آبهای بندر داسان در سئوسان کره جنوبی، در ۸ مه ۲۰۲۶، در حرکت هستند/ عکس از خبرگزاری رویترز
آیا ایران میتواند به کشورهای دیگر در مورد باز ماندن تنگه اعتماد کافی بدهد تا دوباره به آن تکیه کنند؟ یا اینکه آیا آنها این دوره را به عنوان نشانهای برای یافتن جایگزینهایی، حتی اگر در کوتاهمدت گران و نامناسب باشند، در نظر خواهند گرفت تا ریسک را در درازمدت کاهش دهند؟ به گفته ویدیا مانی، متخصص زنجیرههای تأمین جهانی در دانشگاه ویرجینیا، نشانههایی وجود دارد که سناریوی دوم در حال وقوع است. مانی گفت که انتظار دارد کشورها بیشتر به سمت انرژیهای تجدیدپذیر و سایر منابع نفتی خارج از خاورمیانه روی آورند تا ریسک خود را کاهش داده و ذخایر خود را افزایش دهند. قبل از جنگ، چین با ذخیره مقادیر زیادی نفت، یک سپر قابل توجه در برابر اختلال ایران ایجاد کرده بود. سایر کشورها به احتمال زیاد از این روند پیروی خواهند کرد.
امارات متحده عربی، که از قبل یک خط لوله داشت که به آن اجازه میداد تنگه را دور بزند، به سرعت در حال پیگیری یک خط لوله جدید است که تا سال 2027 این ظرفیت را دو برابر خواهد کرد. اتحادیه اروپا در حال بررسی گزینههای جدید خط لوله خود است. عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز شروع به حمل و نقل زمینی نفت و سایر کالاها برای ارسال آنها از بنادر سوریه کردهاند.
اما مانی گفت که جایگزینهایی برای برخی از محصولات صنعتی دشوارتر است. کالاهایی مانند نفتا، گاز هلیوم و کود برای تولید به تجهیزات صنعتی سنگین و مقادیر زیادی انرژی نیاز دارند. تنوعبخشی به منابع انرژی و دوری از خاورمیانه نیازمند سرمایهگذاریهای قابل توجه در عملیات تولیدی جدید است - تغییری بسیار دشوارتر و گرانتر از افزایش منابع انرژی دیگر.
این امر به ایران مسیر کمی طولانیتر میدهد، اما همان اصول همچنان اعمال میشوند: نقاط گلوگاهی که به سلاح تبدیل میشوند، برای مدت طولانی نقطه گلوگاهی باقی نمیمانند و کشورهایی که یک بار مورد تهدید قرار گرفتهاند، تمام تلاش خود را میکنند تا اجازه ندهند این اتفاق دوباره رخ دهد.
پس از دههها جهانی شدن، که در آن روند کلی به سمت باز بودن و کاهش اصطکاک بود، کشورها اکنون از خطرات تکیه بر یک سیستم وابسته به هم که میتواند علیه آنها استفاده شود، آگاه میشوند. کاهش وابستگی متقابل هزینه دارد: قیمتهای بالاتر در پمپ بنزین و حمل و نقل گرانتر. پیش از جنگ، بسیاری از تحلیلگران به دلیل دردی که این اقدام برای ایران ایجاد میکرد، باور نداشتند که ایران واقعاً تنگه هرمز را ببندد. همه طرفها هزینههای جهانی با اصطکاک بیشتر را متحمل میشوند. اما در جهانی خطرناک، بسیاری به طور فزایندهای به این نتیجه میرسند که اصطکاک بهایی است که ارزش پرداخت دارد.
