به گزارش اکوایران، جنگی که دولت ایالات متحده با هدف تضعیف قابلیتهای موشکی و مهار برنامه هستهای ایران آغاز شد، اکنون به نبردی بیپایان بر سر مهمترین گلوگاه انرژی جهان تبدیل شده و در ظاهر تمام تلاشهای واشنگتن بر بازگشایی تنگه هرمز و بازگرداندن آزادی ناوبری برای کشتیهای تجاری برای تثبیت بازارهای جهانی انرژی متمرکز شده است.
در مقابل، برای تهران، حفظ کنترل این تنگه به یک هدف کلیدی در هر گونه توافقی برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده است. این موضوع یک بند اصلی در تفاهمنامه ایالات متحده و ایران بود و تفسیرهای متناقض از بندهای تنگه اکنون باعث از هم پاشیدن این توافقنامه میشود.
در انتظار یک تشدید تنش طولانی
این موضوع تا حدی اختلافآفرین شده که طی روزهای اخید باعث بروز شدیدترین درگیریها میان ایران و ایالات متحده شده است، به گونهای که بر اساس گزارش آکسیوس، کاخ سفید در حال آماده شدن برای سناریویی است که میتواند به یک تبادل آتش چند روزه یا حتی چند هفتهای با ایران بر سر تنگه هرمز تبدیل شود. مقامات آمریکایی به باراک راوید، گزارشگر آکسیوس گفتهاند که طول و شدت این کارزار جدید کاملاً به اقدامات بعدی تهران بستگی دارد.
اکوایران: آتشبسها معمولاً یکباره از بین نمیروند. آنها ابتدا اقتدار خود را از دست میدهند، سپس اعتبارشان تضعیف میشود و در نهایت کاراییشان را از دست میدهند.
به گفته یک مقام آمریکایی، تشدید تنش فعلی میتواند یک یا دو روز، یک هفته یا یک ماه طول بکشد، بسته به اینکه آیا ایران به حملات خود به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز ادامه میدهد یا خیر. بدین ترتیب، به نظر میرسد با توقف روند دیپلماسی، فشار نظامی دوباره در مرکز استراتژی رئیس.جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، قرار گرفته است.
به گفته مقامات آمریکایی، کاخ سفید معتقد است که فضای مانور بیشتری برای تشدید تنش دارد، زیرا صدها نفتکش در هفتههای اخیر موفق شدهاند خلیج فارس را از طریق این تنگه ترک کنند. این مقامات گفتند که این امر نگرانیهای درون دولت ترامپ مبنی بر اینکه یک درگیری مجدد بلافاصله باعث افزایش شدید قیمت نفت خواهد شد، را کاهش داده است.
ریسک بر سر سلاح طلایی
در این شرایط، رویترز در گزارشی نوشت، کنترل بر تنگه هرمز به یک «سلاح طلایی» برای ایران تبدیل شده که حاضر است برای حفظ آن خطر تشدید تنشهای جدید را تحمل کرده و برایش اولویتی بزرگتر از برنامه هستهای دارد که به خاطر آن دههها تحریم را پذیرفته است.
این موضوع برای استراتژی ایران آنقدر مهم است که این هفته کشتیهایی که بدون تأیید تهران از تنگه عبور میکردند، مورد هدف قرار گرفتند که در نهایت به تبادل آتشی با ایالات متحده منتهی شد که توافق موقت آتشبس را تا لبه فروپاشی پیش برده است.
کشتیها در تنگه هرمز، مسندم عمان، ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری رویترز
تهران که برای سالها از مسدود کردن یکی از کلیدیترین گلوگاههای ترانزیت منبع انرژی جهانی خودداری کرده بود، اکنون آن را قویترین برگ برنده خود در مجموعهای از اختلافات با غرب و دلیل توقف جنگ از سوی واشنگتن میداند. ابراهیم عزیزی، عضو کمیته امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، در شبکههای اجتماعی خطاب به ایالات متحده نوشت: "نظم جدید ایران در تنگه هرمز را به رسمیت بشناسید: این تنها راه پیش رو است."
در حالی که اصرار بر حفظ کنترل بر این آبراه، خطر تبدیل شدن به یک اختلاف طولانی مدت دیگر با بقیه جهان را به همراه دارد، دو منبع ارشد ایرانی به رویترز گفتند که اختلاف نظر کمی در تهران بر سر این سیاست وجود دارد. یکی از این منابع گفت که بحثهایی در مورد اینکه آیا ایران ریسک زیادهروی در این بازی را به جان میخرد یا خیر، وجود داشته، اما دیدگاه کلی در محافل عالی رتبه این بود که هیچ کشور عاقلی نمیتواند از چنین نقطه اهرمی مهمی دست بکشد. این منبع افزود: «مسئله هرمز، که سلاح طلایی ایران است، چیزی است که آنها اکنون میخواهند از ایران بگیرند و این کاملاً غیرممکن خواهد بود.»
اساسیتر از بلندپروازیهای هستهای
در حالی که توافق موقت ماه گذشته برای پایان دادن به جنگ بر بازگشایی تنگه تصریح کرده، متن آن در مورد وضعیت نهایی این آبراه استراتژیک مبهم بوده و باعث بروز اختلافات تنشزای کنونی شده است. یکی از دلایل موضع کنونی ایران در این زمینه، بیاعتمادی به ایالات متحده است که با تصمیم ترامپ در سال ۲۰۱۸ برای خروج از برجام، بازگشت او به جنگ در سال جاری پس از توافق آتشبس در تابستان گذشته، و با شروع اعلام نشده جنگ در جریان مذاکرات دیپلماتیک، تشدید شده است.
دیوارنگاره در تهران با موضوع برنامه هستهای/ عکس از نیویورکتایمز
به گفته یکی از منابع ارشد، اگر ایران از تنگه هرمز عقبنشینی کند، ترامپ فقط خواستههای خود را در زمینههای دیگر از جمله پرونده هستهای و زرادخانه موشکی تشدید خواهد کرد و به تعبیر او، چنین اقدامی «به معنای تسلیم شدن است و این امکانپذیر نیست».
در حالی که ایران سالها هشدار داده بود که میتواند تنگه هرمز را ببندد و آن را «به آسانی نوشیدن یک لیوان آب» تشبیه کردا بود، مقامات ارشد نیز به طور خصوصی اذعان داشتند که تمایلی به انجام این کار ندارند و آن را به عنوان سلاحی برای آخرین راه حل میدانند. دلیل تردید آنها خطر افزایش انزوای بینالمللی در اثر اقدامی بود که هم همسایگان خلیج فارس و هم مصرفکنندگان انرژی جهانی را خشمگین میکرد و در نهایت به اقتصاد کشور ضربه میزد.
اما وقتی ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه حمله کردند، مقامات ایرانی احساس کردند که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند. آنها تنگه هرمز را به روی همه به جز خودشان بستند و بزرگترین اختلال در تامین انرژی جهانی در تاریخ را ایجاد کردند، و متقابلا واشنگتن در ماه آوریل محاصره بنادر ایران را نیز اعمال کرد.
در نهایت هزینههای محاصره هرمز آنقدر بالا رفت که هر دو طرف با این توافق موافقت کردند. اما ایران که یک بار با بستن تنگه، ایالات متحده را مجبور به آمدن به میز مذاکره کرده بود، اکنون معتقد است که باید این توانایی را رسمیت بخشد. به گفته علی انصاری، استاد تاریخ مدرن در دانشگاه سنت اندروز اسکاتلند: «هر دو طرف نگرانیهایی در مورد مشکلات اقتصادی فوری که با آن مواجه بودند، داشتند. اما هر دو طرف همچنین فکر میکنند که برنده شدهاند. بنابراین این دیدگاه وجود دارد که آنها فقط باید کمی بیشتر تلاش کنند تا به آنچه میخواهند برسند.»
ایران اکنون بسیار بیشتر از مسئله هستهای بر هرمز متمرکز است. مسئله هستهای نزدیک به 25 سال بزرگترین منبع اختلاف بین ایران و ایالات متحده، علت تحریمهای عمده بینالمللی علیه ایران و دلیل اصلی اعلام شده برای جنگ ترامپ بوده است. با این حال، مذاکرات در مورد برنامه هستهای ایران به بحثهای بیشتر در توافق موقت برای پایان دادن به جنگ موکول شد. منابع ارشد ایرانی به رویترز گفتند که ایران حتی از شروع مذاکرات در مورد مسئله هستهای تا زمانی که ایالات متحده مدیریت کامل تنگه هرمز را نپذیرد، خودداری میکند.
سراب تفاهم و سیگنال تهران
از سوی دیگر، تحلیلگران به نیویورکتایمز گفتهاند تحولات اخیر نشان میدهد جمهوری اسلامی ایران برای حفظ تسلطش بر ترانزیت حیاتی در تنگه هرمز، ریسک زیادهروی در بازی را به جان خرید. ریشه این موضوع مفاد مبهم تفاهمنامه ۱۴ مادهای است. به گفته ولی نصر، استاد دانشکده مطالعات پیشرفته بینالمللی جان هاپکینز: «این تفاهمنامه به طور فزایندهای شبیه یک سراب به نظر میرسید. دیدگاه تهران این است که ایالات متحده در تلاشی هماهنگ برای خارج کردن کنترل تنگه از دست ایران، تضعیف موقعیت آن در لبنان و بازیابی قدرت خود به منظور اعمال فشار بیشتر بر ایران یا بازگشت به جنگ است.»
یک قایق موتوری کوچک در تاریخ 11 ژوئن ۲۰۲۶ در تنگه هرمز سمت بندرعباس ایران از کنار کشتیهای لنگرانداخته گذر میکند/عکس از ایسنا
سوزان مالونی، عضو ارشد موسسه بروکینگز در واشنگتن که به دولتهای جمهوریخواه و دموکرات در زمینه سیاست خاورمیانه مشاوره داده، هم به نیویورکتایمز گفت: «با مقاومت در برابر این ضربات ایالات متحده و اسرائیل، تهران احساس امنیت کاملی دارد. من فکر میکنم زمان این درگیری نشان دهنده نوعی احساس پیروزی از سوی تهران و این احساس است که اساساً خطر جنگ دفع شده است».
به گفته تحلیلگران، حتی اگر کشتیرانی قبل از جنگ آزادانه جریان داشته باشد، پیام ایران این بود که قصد دارد یک کنترل جدید بر تنگه اعمال کند. ایالات متحده که تحریمهای نفتی علیه ایران را که برای دههها برقرار بود، لغو کرده بود، بلافاصله آنها را دوباره اعمال کرد. اما ایران اعلام کرده که اهمیتی به آن نمیدهد.
جنگ به عنوان شکلی از مذاکره
با این همه، تحلیلگران خاطرنشان کردند که هر دو طرف به لفاظیهای تند عادت دارند و تمایل دارند از جنگ به عنوان شکلی از مذاکره استفاده کنند.
نیت سوانسون، عضو ارشد شورای آتلانتیک که پیش از این به عنوان مدیر بخش ایران در شورای امنیت ملی در دوران ریاست جمهوری ترامپ خدمت میکرد، به نیویورکتایمز گفت: «فکر میکنم این اقدامات بیشتر ژست گرفتن است. رفتارهای تند در تهران شبیه کاری است که ترامپ انجام میدهد. او از طریق اقدامات پرخطر و تهدیدهای بلند مذاکره میکند، بنابراین از برخی جهات آنها به یک زبان صحبت میکنند.
تحلیلگران میگویند ایران شرط بسته که ترامپ، با ابراز ناراحتی از این درگیری و مواجهه با انتخابات میاندورهای دشوار در چهار ماه آینده، روی شروع مجدد یک جنگ نامحبوب قمار نخواهد کرد. جوئل ریبورن، عضو ارشد موسسه هادسون به نیویورکتایمز گفت: «با این حال خطر سوء تعبیر از گفتار ترامپ وجود دارد و ممکن است در واکنشها زیادهروی وجود داشته باشد.»
