به گزارش اکوایران، در حالی که تا چندی پیش روابط تهران و برخی کشورهای منطقه دچار تیرگی شده بود، تحولات دو سال اخیر خاورمیانه معادلات را دگرگون کرده است. گسترش بیسابقه اقدامات نظامی و توسعهطلبانه اسرائیل، نگرانی از فروپاشی نظم منطقهای و پیامدهای اقتصادی و امنیتی آن، موجب شده کشورهای عربی و ترکیه اکنون بهجای تشدید تنش، خواستار خویشتنداری در قبال ایران شوند؛ تغییری معنادار که به نظر میرسد از بازتعریف تهدید اصلی در منطقه حکایت دارد.
خاورمیانه و خستگی از تنش جدید
به نوشته میدلایست آی، دولتهای عربی که زمانی ایدههای رادیکال به رهبری آمریکا در منطقه را تحمل میکردند، اکنون خواستار خویشتنداری هستند؛ چرا که دریافتهاند توسعهطلبی اسرائیل به تهدید اصلی منطقه تبدیل شده است. تنها چند سال پیش، بسیاری از کشورهای عربی، بهویژه در حوزه خلیج فارس، از سیاستهای رادیکال آمریکا علیه ایران استقبال میکردند. اما اکنون، در شرایطی که گفته میشود ترامپ در حال بررسی گزینههای مختلف است، گزارشها دلالت بر آن دارد که رهبران عرب از جمله حاکمان کشورهای خلیج فارس که سالها با تهران در تنش بودهاند در حال لابی با دولت آمریکا برای خودداری از حمله به ایران بودهاند.
اکوایران: آیا میتوان یه تحقق یک خاورمیانه آرام و باثبات امیدوار بود یا چرخه خشونت باز هم شعلهور خواهد شد؟
رهبران عرب طی ۲۷ ماه گذشته شاهد یورش اسرائیل در سراسر منطقه بودهاند؛ یورشی که در راستای پروژه اسرائیل بزرگ انجام میشود، چشماندازی کتابمقدسی و توسعهطلبانه که قلمرویی از رود فرات در عراق تا رود نیل در مصر را در بر میگیرد. در همین راستا، اسرائیل اشغال سرزمینهای عربی را بهطور چشمگیری گسترش داده است. اسرائیل نهتنها بخش زیادی از غزه را تخریب و بخش قابل توجهی از جمعیت آن را هدف قرار داده و از برنامههای خود برای تصرف این سرزمین پرده برداشته، بلکه کنترل خود را در کرانه باختری، سوریه و لبنان نیز عمیقتر کرده است. اما شاید نگرانکنندهترین تحول برای رهبران عرب، پس از ماهها اعلام آشکار جاهطلبیهای بنیامین نتانیاهو، حمله بیسابقه اسرائیل به قطر، متحد آمریکا، در سپتامبر ۲۰۲۵ بود. این تشدید تنش تنها چند ماه پس از آن رخ داد که اسرائیل در ژوئن همان سال آمریکا را متقاعد کرد ایران را بمباران کند؛ حملهای با هدف نابودی برنامه هستهای ایران و تضمین اینکه اسرائیل تنها قدرت هستهای منطقه باقی بماند.
تهدید اصلی اسرائیل است
به نظر میرسد کشورهای خلیج فارس برای حفظ امنیت منطقهای و پیشبرد منافع اقتصادی خود به ثبات نیاز دارند. آنها بهویژه نگران تأثیر حمله به ایران و واکنش احتمالی تهران بر قیمت نفت و گاز طبیعی هستند. اقدام تلافیجویانه ایران احتمالاً تنگه هرمز را تهدید خواهد کرد؛ مسیری حیاتی برای انتقال نفت و گاز. مصر نیز بیم آن دارد که حمله به ایران به بیثباتی بیشتر در دریای سرخ و کانال سوئز منجر شود؛ دو شاهراه حیاتی برای اقتصاد مصر. همچنین شایان توجه است که خود کشورهای عربی در سالهای اخیر از نظر دیپلماتیک به ایران نزدیکتر شدهاند؛ تا حدی در واکنش به تجاوزگری و توسعهطلبی اسرائیل. عربستان و ایران در سال ۲۰۲۳ روابط دیپلماتیک خود را از سر گرفتند و پس از حمله اسرائیل به قطر در سپتامبر ۲۰۲۵، این نزدیکی بیشتر شد.
علاوه بر این، رویدادهای اخیر موجب تغییر ساختاری در ارزیابی تهدیدهای منطقهای از سوی دولتهای عربی شده است. دستکم در حال حاضر، دورانهایی که عربستان ایران را دشمن اصلی خود میدانست، یا قطر عربستان را بزرگترین تهدید تلقی میکرد، یا مصر قطر را منبع اصلی بیثباتی منطقه میدید، به پایان رسیده است. بهطور فزایندهای، بیشتر رژیمهای عربی بهجز امارات متحده عربی اکنون اسرائیل را بیثباتکنندهترین نیروی منطقه میدانند. توسعهطلبی اسرائیل، تمایل آن به حمله فرامرزی بدون توجه به هنجارهای پذیرفتهشده بینالمللی، و پیگیری آشکار هژمونی منطقهای، بهطور بنیادین شیوه ارزیابی خطر از سوی رهبران عرب را تغییر داده است.
چرا ترکیه نگران میشود؟
البته این نگرانی از افزایش تنش در ایران محدود به کشورهای عربی نمیشود. به نوشته المانیتور، وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان، پنجشنبه گذشته نسبت به مداخله نظامی در ایران هشدار داد؛ آن هم در شرایطی که همچنان مشخص نیست ترامپ، در واکنش به اعتراضات اخیر در ایران، دستور حمله نظامی صادر خواهد کرد یا نه. فیدان در یک نشست خبری در استانبول گفت: «ما معتقدیم مشکلات داخلی ایران باید توسط خود ایرانیها حلوفصل شود» .
مهمترین نگرانی ترکیه در این زمینه، احتمال ورود میلیونها پناهجوی ایرانی است. دو کشور ۵۳۰ کیلومتر مرز مشترک دارند. ترکیه هماکنون میزبان بیش از سه میلیون سوری است که از جنگ گریختهاند. نگرانی بزرگ دیگر ترکیه در این زمینه ناآرامیهای قومیتی احتمالی است که ممکن استد تلاشهای چند دههای ترکیه برای مهار مبارزه کردها برای خودمختاری در داخل مرزهایش و همچنین تلاش همزمان آن برای برچیدن بیش از یک دهه خودگردانی کردها در سوریه را نقش بر آب کند.
ترکیه از تهدید اسرائیل تا مناسبات تجاری
افزون بر این عوامل، اقدامات اسرائیل در منطقه همواره به عنوان زنگ خطر اساسی برای ترکیه در نظر گرفته میشود. نخستین حمله مستقیم تاریخ اسرائیل به ایران در تابستان امسال یکی از این نمونه های تهدیدی است. دشمنی مشترک با اسرائیل یکی از عوامل مهمی است که در حال حاضر دولت اسلامگرای ترکیه و ایران را به هم پیوند میدهد.
روابط اقتصادی دو کشور نیز عامل دیگری است، هرچند این روابط زیر سایه تحریمهای غرب و تهدید ترامپ به اعمال تعرفه ۲۵ درصدی بر هر کشوری که با ایران تجارت کند، قرار دارد. بر اساس آمار رسمی ترکیه، این کشور در ۱۱ ماه نخست سال ۲۰۲۵، ۲.۷ میلیارد دلار کالا به ایران صادر کرده و در مقابل ۲.۳ میلیارد دلار واردات داشته که بخش عمده آن گاز طبیعی ایران بوده است. دولت اردوغان سابقهای بحثبرانگیز در کمک به ایران برای دور زدن تحریمها دارد؛ بهگونهای که بانک دولتی «هالکبانک» ترکیه در سال ۲۰۱۹ از سوی دادگاه فدرال نیویورک به دلیل انتقال مخفیانه میلیاردها دلار درآمد نفتی ایران متهم شد.
