به گزارش اکوایران، در شرایطی که در هفتههای اخیر تنشها در منطقه به اوج تازهای رسیده، تحولات سیاسی عراق بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. تماس وزیر خارجه ایالات متحده با نخستوزیر عراق، فشارهای آمریکا برای مهار نفوذ ایران و همزمان، معرفی نوری المالکی بهعنوان نامزد اصلی نخستوزیری، نشانههایی از ورود بغداد به مرحلهای حساس و سرنوشتساز است؛ مرحلهای که میتواند عراق را به میدان جدید رقابت قدرتها و حتی بازتولید سیاستهای فرقهای سالهای پرآشوب گذشته بکشاند.
آمریکا: تهران را زیر نظر داریم!
به نوشته الجزیره، وزارت امور خارجه ایالات متحده اعلام کرد که مارکو روبیو، وزیر خارجه این کشور، با محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، گفتگویی داشته است. در این تماس تلفنی، وزیر خارجه آمریکا از ابتکار عمل و رهبری دولت عراق در تسریع انتقال و بازداشت تروریستهای داعش از سوریه به عراق قدردانی کرده است. تماس روبیو در روز یکشنبه در حالی صورت گرفت که عراق انتظار دارد نوری المالکی پس از بیش از ده سال دوباره به عنوان نخستوزیر به قدرت برسد. المالکی نخستوزیر عراق در سال 2006 با حمایت ایالات متحده شد. روابط او با آمریکا پس از آن که به سیاستهای فرقهای متهم شد و موجب شکلگیری داعش در عراق گردید، به تیرهگی گرایید.
اکوایران: آمریکا با کارت دلارهای نفتی به بغداد فشار میآورد تا سیاستمداران نزدیک به ایران را کنار بزند، در حالی که عراق پس از سالها جنگ میکوشد میان تهران و واشنگتن تعادل برقرار کند.
روبیو گفت: عراق میتواند پتانسیل کامل خود را به عنوان نیرویی برای ثبات، رفاه و امنیت در خاورمیانه محقق کند زیرا یک دولت جدید در حال آماده شدن برای به دست گرفتن قدرت در بغداد است. وزیر امور خارجه ایالات متحده ادعاا کرده یک دولت تحت کنترل ایران نمیتواند به درستی منافع عراق را در اولویت قرار دهد، عراق را از درگیریهای منطقهای دور نگه دارد و یا شراکت سودمند دوجانبه بین آمریکا و عراق را پیش ببرد. ایالات متحده در سال 2003 به عراق حمله کرد که باعث سقوط کشور به هرج و مرج سیاسی و رشد القاعده و سپس داعش شد. نیروهای آمریکایی در سال 2009 از عراق خارج شدند، اگرچه برخی از سربازان آمریکایی برای آموزش نیروهای امنیتی عراق باقی ماندند.
در همین حال، ایالات متحده داراییهای نظامی خود را به سمت خاورمیانه منتقل کرده است. روز پنجشنبه، رئیسجمهور دونالد ترامپ اعلام کرد که یک ناوگان از کشتیهای جنگی به سوی خلیج فارس روانه شده است و ایران هدف اصلی این اقدام است. در جریان اعتراضاتی که از اواخر دسامبر در ایران آغاز شد، ترامپ تهدید به مداخله نظامی کرد که باعث شد تهران وعده تلافیجویی دهد. ایالات متحده در ژوئن سه سایت هستهای ایران را در جریان جنگ 12 روزه اسرائیل با تهران هدف قرار داد. ترامپ گفت: ما ایران را زیر نظر داریم. نیروی بزرگی به سمت ایران در حال حرکت است.
المالکی و بازگشت به قدرت
در روزهای گذشته، ائتلاف سیاسی شیعیان عراق، نوری المالکی، رهبر سابق قدرتمند این کشور را به عنوان نخستوزیر معرفی کرده است. به نوشته فاینشنال تایمز، این اقدام گامی به سوی تشکیل دولت جدید است، در حالی که ایالات متحده فشارهای زیادی به عراق وارد میکند تا نفوذ ایران را کاهش دهد. پارلمان عراق روز سهشنبه برای انتخاب رئیسجمهور، یک مقام عمدتاً تشریفاتی، رای خواهد داد که در ادامه نخستوزیر معرفیشده از سوی ائتلاف شیعه را منصوب خواهد کرد.
نامزدی جنجالی مالکی از سوی چارچوب هماهنگی شیعیان عراق، که به خاطر تمرکز قدرت و عمیقتر کردن شکافهای فرقهای در دوران هشت ساله حکومتش از 2006 تا 2014 مورد انتقاد قرار گرفته بود، در حالی است که مقامات ایالات متحده تهدید به تحریم عراق کردهاند اگر سیاستمداران گروههای شبهنظامی مورد حمایت ایران را از کابینه کنار نگذارند.
این تهدیدها شامل قطع ارسال دلارهای حاصل از فروش نفت عراق است. در حالی که مالکی در گذشته روابط نزدیکی با تهران و واشنگتن داشته، هنوز مشخص نیست که آیا او قادر خواهد بود در شرایط رویکرد تهاجمیتر دولت ترامپ، این توازن را حفظ کند یا خیر. اکثریت چارچوب هماهنگی از مالکی حمایت کردهاند. اما اختلافات در داخل بلوک شیعه و همچنین مخالفت میان سنیها و کردها، این نگرانی را ایجاد کرده است که مالکی ممکن است نتواند دولت را تشکیل دهد. اگر او موفق به این کار نشود، نخستوزیر کنونی، محمد شیاع السودانی، ممکن است بار دیگر تلاش کند تا به نخستوزیری برسد.
پیش به سوی سیاستهای فرقهای
الجزیره در گزارش عنوان کرد که دوره سوم نخستوزیری نوری المالکی احتمالاً به تشدید سیاستهای فرقهای در عراق منجر خواهد شد. دو هفته پیش، نخستوزیر کنونی عراق، محمد شیاع السودانی، اعلام کرد که از رقابت برای نخستوزیری کنار میرود. این تصمیم که در جریان مذاکرات سیاسی پس از انتخابات نوامبر اتخاذ شد، عملاً راه را برای بازگشت نوری المالکی، نخستوزیر پیشین به قدرت هموار کرد. این تحول تنها یک اقدام سیاسی برای بازگرداندن یک چهره قدیمی نیست؛ بلکه نشاندهنده ناکامی در فرآیند ساخت دولت عراق پس از حمله ایالات متحده در سال 2003 است. تحت رهبری المالکی، عراق ممکن است به سیاستهای فاجعهباری بازگردد که در سال 2014 منجر به ظهور داعش (ISIL) شد.
برای درک آنچه که بازگشت المالکی ممکن است برای عراق به همراه داشته باشد، مهم است که سابقه او را بررسی کنیم. در سال 2006، زمانی که او برای نخستین بار به عنوان نخستوزیر نامزد شد، دولت جورج بوش، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، از او حمایت کرد. واشنگتن این حمایت را به نام ثبات و اعتماد به او انجام داد. اما، در نوامبر 2006، تنها شش ماه پس از آغاز حکومت المالکی، مشاور امنیت ملی ایالات متحده، استیون هادلی، نگرانیهایی را در مورد توانایی او در کنترل خشونتها علیه جمعیت سنی عراق مطرح کرد.
المالکی و فساد در حلقه قدرت
بزرگترین کاهش ثروت ملی در دوران المالکی، چیزی کمتر از یک فاجعه نبود. کمیسیون شفافیت پارلمان عراق در سال 2018 برآورد کرد که از زمان حمله آمریکا به عراق تا آن زمان، 320 میلیارد دلار به دلیل فساد از دست رفته است و المالکی از جمله مسئولین در این مدت هشت سال به شمار میآمد. این پولها برای تأمین هزینههای زندگی اشرافی نزدیکان به المالکی، خرید املاک گرانقیمت، و سپردهگذاری در شرکتهای پوششی و حسابهای بانکی مخفی صرف شد. این مسائل تنها نتیجه عملکرد ضعیف اداری نبود، بلکه سرقتهای عظیمی بودند.
کمیسیون استقلال عراق مستندات گستردهای از چنین تخلفاتی جمعآوری کرد، اما تا امروز هیچکسی مورد بازخواست قرار نگرفته است. تحت حکومت المالکی، استقلال قوه قضائیه نابود شد و هر فرآیند بازخواست عملاً غیرممکن گردید. سوء مدیریت همچنین به نیروهای امنیتی و نظامی عراق گسترش یافت. سالها بود که ارتش عراق به سربازان خیالی حقوق پرداخت میکرد؛ تا سال 2014، هزینه این طرح فساد به 380 میلیون دلار در سال رسیده بود. خود المالکی نیز به اداره زندانی خصوصی مشغول بود و یک نیروی ویژه 3 هزار نفره وفادار به خود را فرماندهی میکرد.
دولت المالکی میدان جدید بازی
مالکی در 11 سال گذشته در انزوای سیاسی نبوده است. بلکه او در مرکز ماشین سیاسی عراق بوده و تمامی اجزای لازم را برای بازگشت نهایی خود در زیر نظر دولتهای مختلف ایالات متحده چیده است. دوره سوم نخستوزیری او احتمالاً به تشدید تقسیمات فرقهای و تحکیم فساد خواهد انجامید. حکمرانی عراق همچنان تحت تأثیر تمایلات او برای ایجاد ساختارهای قدرت پنهان خواهد بود که در آن وفاداران به او بر نهادها ترجیح داده میشوند. بازگشت مالکی همچنین از نظر منطقهای اهمیت زیادی خواهد داشت. پس از سقوط رژیم بشار اسد در سوریه و تضعیف جدی حزبالله، عراق به یکی از مهمترین داراییهای امنیتی و مالی ایران در منطقه تبدیل شده است. موقعیت ایران در منطقه در دهههای اخیر به این اندازه آسیبپذیر نبوده است، اما بازگشت مالکی عملاً عراق را از پیگیری مسیر مستقلتری از تهران در امور داخلی و خارجی باز خواهد داشت.
دوره سوم مالکی همچنین احتمالاً بر روند عادیسازی روابط با دمشق موانعی ایجاد خواهد کرد. مالکی به شدت مخالف برقراری ارتباط با رهبری جدید سوریه بوده است. سال گذشته، او مخالفت خود را با حضور رئیسجمهور موقت احمد الشارع در اجلاس سران اتحادیه عرب در بغداد ابراز کرد و او را "فراری از محاکم عراق به اتهام تروریسم" خواند. به طور همزمان، دولت جدید مالکی چالشهایی برای منافع ایالات متحده خواهد بود. انتصاب مارک ساوایا به عنوان نماینده ویژه آمریکا در عراق توسط دولت ترامپ، اولین انتصاب اینچنینی در 20 سال گذشته، نشاندهنده قصد واشنگتن برای پیشبرد سیاستهایی است که هدف آن کاهش نفوذ ایران است.
واشنگتن خواستار انحلال نیروهای حشد شعبی (PMF) و ادغام کامل آنها در ارتش عراق است. اما مالکی احتمالاً چنین حرکتی انجام نخواهد داد، زیرا او خود پدرخوانده این ساختارهای مسلح موازی است. انحلال آنها به معنای نابودی خلق خود او و قطع ارتباطش با ایران خواهد بود. مسئله اصلی، اما، تنها به سیاستهایی که المالکی اتخاذ خواهد کرد، محدود نمیشود. بلکه این واقعیت است که عراق قادر به فرار از چرخهای سیاسی نیست که جز فاجعه چیزی به همراه نداشته است. این نشان میدهد که نخبگان سیاسی عراق از بحران 2014 هیچ درسی نگرفتهاند. فعالیتهای فرقهای و سیاستهای کلپتوکراتیک هنوز گزینههای سیاسی معتبر هستند. جوانان عراقی بارها به خیابانها آمدهاند تا علیه این وضعیت عمیقاً معیوب و ناکارآمد اعتراض کنند. بدون تغییرات اساسی در ساختار مشوقها، سیستم پاسخگویی و توزیع فرقهای قدرت، عراق محکوم به تکرار اشتباهات فاحش گذشته خواهد بود.