به گزارش اکوایران، چین که همواره نگران بحرانهای ژئوپولیتیکی بوده است، همزمان با افزایش تهدیدها در دور نخست ریاست جمهوری ترامپ، تلاشهای خود برای تأمین امنیت انرژی را دوچندان کرد. شوک انرژی ناشی از جنگ در خاورمیانه، چین، این بزرگترین خریدار نفت جهان، را غافلگیر کرد؛ بااینحال پکن سالهاست که برای بحرانی از این دست آماده میشود.
تمهیدات چینیها برای روز بحران
به نوشته نیویورکتایمز، چین ذخایر نفتی خود را بهطور فزایندهای افزایش داده است. همچنین منابع انرژی تجدیدپذیر مانند نیروگاههای خورشیدی، بادی و آبی را بهشدت دنبال میکند، تا جایی که تقاضای این کشور برای نفت تصفیهشده، دیزل و بنزین کاهش یافته است. افزون بر این، چین برای کاهش وابستگی به مواد اولیه خارجی که در تولیدات عظیم کارخانههایش استفاده میشوند، از فناوری بهره برده است.
حزب کمونیست حاکم چین همواره صنایع را بهسان پایه راهبرد امنیت ملی خود در نظر گرفته است. این رویکرد از زمان دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ تیزتر و گستردهتر شده است. چین سیاستهای توسعه صنایع داخلی را تشدید کرده و در نتیجه بر منابع و زنجیرههای تأمین جهانی تسلط بیشتری یافته است.
به گفته هیوای تانگ، مدیر مؤسسه جهانی آسیا در دانشگاه هنگکنگ: «شما شاهد سیاست صنعتی از بالا به پایین و هدایت دولت مرکزی برای توسعه بخشهای راهبردی هستید که چین باور دارد برای عدم کنترل آنها بهدست قدرتهای غربی باید تقویت شوند.»
نقش کانونی انرژی
ده سال پیش، چین بزرگترین بازار خودروهای احتراق داخلی بود. این کشور امروز بزرگترین بازار خودروهای برقی است. چین پیشتر بزرگترین خریدار پتروشیمیهای وارداتی بود، مواد اولیهای که از نفت استخراج شده و برای تولید پلاستیک، فلزات، قطعات لاستیکی و دیگر مواد ضروری کارخانههای چین استفاده میشوند. اکنون چین بیشتر از زغالسنگ داخلی برای تولید برخی مواد شیمیایی مانند متانول و آمونیاک سنتتیک استفاده میکند. برنامهریزی و سرمایهگذاری دولت نقش کلیدی در این پیشرفتها داشته است.
چین با ادامه محدکدیت تردد دریایی از طریق تنگه هرمز، مسیر گذر تقریباً تمام نفت وارداتی به آسیا، تاکنون انعطافپذیری بیشتری نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر نشان داده است. این کشور اکنون میتواند بسیاری از خودروها و قطارهای خود را با برق حرکت دهد و وابستگی به نفت را کاهش دهد. همچنین استفاده از زغالسنگ به جای نفت برای تولید پتروشیمی را توسعه داده است. این فناوری که آلمان آن را توسعه داده بود و در دوران جنگ جهانی دوم به حفظ اقتصاد آن کشور انجامید، اکنون جایگزینی برای نفت در تولید مواد اولیه کارخانههایش در اختیار چین میگذارد.
ویتنام و فیلیپین که با کمبود شدید نفت و دیگر منابع انرژی مواجه بودند، ماه گذشته از چین درخواست کمک کردند. سخنگوی وزارت خارجه چین گفت: «چین آماده تقویت هماهنگی و همکاری با کشورهای جنوب شرق آسیا برای حل مسائل امنیت انرژی است.»
زغالسنگ و خودروی برقی برای کاهش وابستگی
در اوایل قرن، مقامها درباره تنگه مالاکا، گذرگاه باریکی که نفت از آن به چین میرسید، نگران بودند. در سال ۲۰۰۴، چین اندوخته اضطراری نفت ایجاد کرد و در ماههای اخیر با شتاب اندوختههای خود را افزایش داده است. چین در اواخر دهه ۱۹۹۰ در حال تبدیل شدن به قدرت کارخانهای جهان بود و به شرکتهای شیمیایی خارجی مانند دوپونت، شل و بی.اِی.اس.اف. برای راهاندازی کارخانهها نیاز داشت تا مواد شیمیایی مورد نیاز کارخانههایش را تأمین کنند. در سالهای اخیر، شرکتهای چینی بخش عمدهای از عرضه جهانی مواد شیمیایی را در اختیار گرفتهاند؛ برای نمونه، سه چهارم پلیاستر و نایلون جهان در چین تولید میشوند.
چین هنوز بهعنوان بزرگترین خریدار نفت و گاز در جهان، سه چهارم نفت خود را وارد میکند. پکن البته اندازه اندوختههای خود را افشا نمیکند، اما واردات نفت خامش در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال پیش ۴.۴ درصد افزایش یافته و مصرف آن ۳.۶ درصد رشد کرده است. بااینحال، تلاشهای این کشور پس از میلیاردها دلار یارانه مستقیم به تولیدکنندگان خودروهای برقی و صدها میلیارد دلار سرمایهگذاری در منابع انرژی تجدیدپذیر، نتیجه داده است.
تقاضا برای نفت تصفیهشده، بنزین و دیزل دو سال پیدرپی کاهش یافته است و کارشناسان پیشبینی کردهاند که مصرف نفت و گاز چین به اوج رسیده است. در عین حال، مصرف نفت چین در صنعت پتروشیمی در حال افزایش است، زیرا چین زنجیرههای تأمین خود را بیشتر تثبیت میکند.
به گفته یورگ ووتکه که بهمدت ۲۷ سال نماینده اصلی بی.اِی.اس.اف. در چین بوده است، صنعت چین با سرمایهگذاری گسترده دولت، ارائه وامهای ارزان و تشویق دانشگاهها برای تمرکز بر مهندسی شیمی رونق گرفته است. این تلاشها در دوره رهبری شی جین پینگ و همچنین در دوره اول ریاستجمهوری ترامپ شتاب گرفتند. ووتکه میگوید: «هر کاری که ترامپ انجام میدهد باعث افزایش خودکفایی پکن میشود.»
هل ترامپ
ترامپ در دور نخست خود با چین در مسائل اقتصادی و تجاری مقابله و جنگ تجاری و رویارویی فناوری را به راه انداخت. رویکرد مقابلهای ترامپ نسبت به چین هشدارهایی را در پی داشت. رهبران چین بنا را بر ارسال سیگنال گذاردند. در سال ۲۰۱۹، لی کهچیانگ، نخستوزیر وقت چین، کشور خود را بهسوی استفاده از زغالسنگ برای تولید برق و مواد شیمیایی سوق داد تا وابستگی به نفت دریایی کاهش یابد. این یک تغییر جهت از تمرکز پیشین چین بر حذف زغالسنگ بود. چین تا اواخر سال ۲۰۲۰ با شدت گرفتن همهگیری کرونا و ایجاد اختلالات عمده در حملونقل و تجارت جهانی و افزایش تنشها با آمریکا، نقشه راه رسمیای، منسوب به شی جین پینگ، منتشر کرد تا نشان دهد چگونه باید از دوره بحران گذر کند.
متن منتشرشده در کیوشی (Qiushi)، نشریه نظریهپردازی حزب کمونیست چین، فراخوانی برای صنایع این کشور بود تا برای خودکفایی آماده شوند. آنها موظف شدند سریعتر از رقبای خارجی فناوری را توسعه دهند تا چین را از اختلالات زنجیره تأمین محافظت کنند.
لاری میلیویرتا، همبنیانگذار مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک، گفت: «دور نخست ریاست جمهوری ترامپ یک شکاف بسیار آشکار ایجاد کرد که محاسبات ژئوپولیتیکی چین را تغییر داد و ترسهای قدیمی را دوباره فعال کرد.» بهرهبرداری چین از زغالسنگ برای تولید پتروشیمی از ۱۵۵ میلیون تن در ۲۰۲۰ به ۲۷۶ میلیون تن در ۲۰۲۴ رسید و تا سال ۲۰۲۵ به میزان ۱۵ درصد دیگر هم افزایش یافت و از کل مصرف زغالسنگ آمریکا پیشی گرفت.
مقامهای چینی گفتهاند که استفاده از زغالسنگ پل موقتی برای افزایش اتکای به انرژیهای تجدیدپذیر است. استفاده از زغالسنگ به جای نفت در شرایط فعلی سودمند بوده، زیرا کمبود نفت و گاز قیمتها را افزایش داده است. برای نمونه، تولید کود نیتروژنی چین یکسومِ عرضه جهانی را شامل شده و ۸۰ درصد آن با زغالسنگ تولید میشود. پس از آغاز جنگ در خاورمیانه، قیمت جهانی اوره، ماده شیمیایی اصلی در کود، بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته، حال آنکه نمونه داخلی چین به میزانی کمتر از نصف قیمت جهانی باقی مانده است.
حتی پیش از آغاز درگیریهای نظامی آمریکا و اسرائیل با ایران، چین موقعیت برتری داشت. یوهانا کربس، تحلیلگر مؤسسه مرکاتور مطالعات چین، میگوید: «چینیها به احتمال زیاد این بحران را بهسان تشویقی برای حرکت به سمت خودکفایی میبینند.»
