به گزارش اکوایران، یک سال پیش دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، پیشبینی کرده بود که تعرفههای سنگین تجاری، رقیب اصلی اقتصادی آمریکا را به زانو درخواهد آورد. او این هفته راهی چین میشود، اما تحلیلگران سیاسی میگویند آن جاهطلبی اکنون در اثر احکام دادگاهها تضعیف شده و اهدافش به چند توافق دربارهٔ سویا، گوشت گاو و هواپیماهای بوئینگ محدود شده است؛ همچنین او به دنبال جلب کمک چین برای حل جنگ نامحبوبش با ایران است.
دشواریهای ترامپ پیش از دیدار با شی
به گزارش خبرگزاری رویترز، تحلیلگران میگویند که انتظارات محدود از دیدارهای ۱۴ و ۱۵ مه ترامپ با شی جینگپینگ، یعنی نخستین دیدار آنها از زمان توقف جنگ تجاری پرهزینه در ماه اکتبر، نشان میدهد که رویکرد پرهیاهوی ترامپ نتوانسته پیش از مذاکرات، برتری خاصی برای او ایجاد کند.
اکوایران: قدرتهای متوسط از دیدارروزهای آتی ترامپ و شی میترسند
الخاندرو ریس، استاد متخصص سیاست خارجی چین در دانشگاه هنگکنگ، در این رابطه گفت: «ترامپ تا حدی بیشتر از آنکه چین به او نیاز داشته باشد، به چین نیاز دارد.» او افزود: «ترامپ به نوعی پیروزی در سیاست خارجی نیاز دارد؛ پیروزیای که نشان دهد او به دنبال تضمین ثبات در جهان است و فقط در حال برهم زدن سیاست جهانی نیست.»
از زمان آخرین دیدار کوتاه آنها در یک پایگاه هوایی در کره جنوبی، جایی که ترامپ تعرفههای سهرقمی بر کالاهای چینی را تعلیق کرد و شی جینپینگ نیز از مختل کردن عرضه جهانی عناصر خاکی کمیاب عقبنشینی کرد، چین بهطور بیسروصدا ابزارهای فشار اقتصادی خود علیه واشنگتن را تقویت کرده است.
در همین حال، ترامپ سرگرم مبارزه با احکام دادگاههای آمریکا علیه تعرفههایش و نیز جنگ با ایران بود؛ جنگی که محبوبیت او را پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر کاهش داده است.
دیدار این هفته در پایتخت چین مراسمی باشکوهتر خواهد داشت. قرار است رهبران دو کشور در تالار بزرگ خلق نشست برگزار کنند، از معبد بهشت (میراث جهانی یونسکو) بازدید کنند، در ضیافت رسمی دولتی شرکت کنند و همراه هم چای و ناهار صرف کنند.
جزئیاتی از برنامه سفر ترامپ
بااینهمه، مقامهای دخیل در برنامهریزی میگویند دستاوردهای اقتصادی مورد انتظار تنها به چند توافق محدود و سازوکارهایی برای مدیریت تجارت آینده خلاصه میشود؛ ضمن آنکه هنوز مشخص نیست آیا دو رهبر حتی بر سر تمدید آتشبس تجاری خود توافق خواهند کرد یا نه.
ترامپ را مدیرانی از جمله ایلان ماسک از شرکت تسلا و تیم کوک از شرکت اپل همراهی خواهند کرد؛ هرچند هیئت تجاری او نسبت به سفر قبلیاش به پکن در سال ۲۰۱۷ کوچکتر است.
دونالد ترامپ پیش از ترک محوطه جنوبی کاخ سفید در ۸ مه ۲۰۲۶ با خبرنگاران صحبت میکند..عکس از الکس وونگ-گتی ایمیجز
ترامپ روز دوشنبه گفت که افزون بر تجارت، درباره فروش تسلیحات به تایوان و پرونده جیمی لای، سرمایهدار رسانهای زندانی، نیز با شی جینپینگ گفتوگو خواهد کرد. خانوادههای دو آمریکایی که بیش از یک دهه در چین زندانی بودهاند نیز از ترامپ خواستهاند برای آزادی آنها تلاش کند.
ترامپ گفت: «رؤسایجمهور قبلی ما سالها اجازه دادند از ما سوءاستفاده شود، اما حالا با چین عملکرد فوقالعادهای داریم. من احترام زیادی برای او (شی) قائلم و امیدوارم او هم به من احترام بگذارد.»
یک نبرد پس از نبردی دیگر
فضای کلی روابط از زمانی که ترامپ در آوریل ۲۰۲۵ در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد تعرفههایش باعث خواهد شد چین بفهمد «دوران سوءاستفاده از آمریکا» به پایان رسیده، بهشدت تغییر کرده است.
آن تعرفهها باعث شد پکن صادرات عناصر خاکی کمیاب را محدود کند؛ اقدامی که وابستگی غرب به این مواد حیاتی برای تولید همهچیز، از خودروهای برقی گرفته تا تسلیحات، را بهشدت آشکار کرد و در نهایت به آتشبس شکننده میان ترامپ و شی انجامید.
از آن زمان، ترامپ با بحرانهای متعدد دیگری روبهرو بوده است: دستگیری رهبر ونزوئلا، تهدید به الحاق گرینلند که عضو دیگر ناتو محسوب میشود و جنگ علیه ایران که خاورمیانه را وارد آشوب کرده و بحران جهانی انرژی را تشدید کرده است.
بر اساس نظرسنجی مشترک رویترز/ایپسوس در ماه گذشته، بیش از ۶۰ درصد آمریکاییها از جنگ او با ایران حمایت نمیکنند. اکنون ترامپ میخواهد چین تهران را متقاعد کند تا برای پایان دادن به درگیری با واشنگتن به توافق برسد. چین همچنان روابط خود با ایران را حفظ کرده و یکی از مصرفکنندگان اصلی نفت صادراتی ایران باقی مانده است.
مت پاتینجر، که در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ معاون مشاور امنیت ملی بود، هفته گذشته در نشستی در تایپه گفت که هرچند چین مایل است نتیجهای را ببیند که قدرت آمریکا را تضعیف کند، اما خود نیز از هزینههای اقتصادی یک درگیری طولانیمدت مصون نیست.
بااینحال، پکن در مقابل چیزی خواهد خواست و مسئله اصلی در دستور کار شی جینپینگ، تایوان، جزیرهای با حکومت دموکراتیک که چین آن را متعلق به خود میداند، است.
دونالد ترامپ در آغاز دیدار دوجانبه خود با شی جینگپینگ در اجلاس رهبران گروه ۲۰ در اوساکای ژاپن، ۲۹ ژوئن ۲۰۱۹./عکس از کوین لامارک-رویترز
برخی نگراناند که توافق احتمالی بتواند چین را برای تصرف نظامی تایوان جسورتر کند. حتی تغییرات ظریف در ادبیات واشنگتن نیز میتواند درباره میزان تعهد مهمترین حامی تایپه نگرانی ایجاد کند؛ نگرانیای که در میان دیگر متحدان آمریکا در آسیا نیز بازتاب خواهد داشت.
وو شینبو، استاد دانشگاه فودان شانگهای و عضو هیئت مشورتی وزارت خارجه چین، گفت ترامپ باید روشن کند که «از استقلال تایوان حمایت نخواهد کرد و اقداماتی در جهت تشویق دستورکار جداییطلبانه سیاسی انجام نخواهد داد.»
«آتشبسی سطحی»
به گفته افرادی که در جریان مذاکرات قرار دارند، چین همچنین میخواهد دولت ترامپ متعهد شود که در آینده اقدامات تلافیجویانه تجاری مانند محدودیتهای صادرات فناوری اعمال نکند و کنترلهای فعلی بر تجهیزات ساخت تراشه و تراشههای حافظه پیشرفته را کاهش دهد.
از اکتبر گذشته، پکن اهرمهای اقتصادی خود را نیز گسترش داده است؛ از جمله تصویب قوانینی برای مجازات نهادهای خارجی که زنجیرههای تأمین خود را از چین خارج میکنند و نیز سختگیرانهتر کردن نظام صدور مجوز برای عناصر خاکی کمیاب.
بر اساس نظرسنجی شورای امور جهانی شیکاگو که در ماه اکتبر منتشر شد، اکنون اکثریت آمریکاییها (۵۳ درصد) معتقدند ایالات متحده باید همکاری و تعامل دوستانه با چین را دنبال کند؛ رقمی که در سال ۲۰۲۴ تنها ۴۰ درصد بود؛ بنابراین، صرفاً حفظ ثبات روابط و تمدید آتشبس جنگ تجاری ممکن است برای آنکه ترامپ ادعای پیروزی کند کافی باشد.
اسکات کندی از اندیشکده مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی در واشنگتن گفت که در نتیجه، محتملترین دستاورد این دیدار «یک آتشبس سطحی خواهد بود که عمدتاً به سود چین است.»
ترامپ در مواجهه با شی چه در دست دارد؟
به نوشته سیانان، نشست این هفته دونالد ترامپ با شی جینگپینگ، قرار است رویدادی نمادین باشد که نشان دهد رئیسجمهور آمریکا چه ردّ پاکنشدنیای بر تاریخ جهان گذاشته است؛ اما درحالیکه تشریفات چینی او را بهعنوان یک دولتمرد مورد احترام به تصویر خواهند کشید، این سفر همچنین نشان خواهد داد که چگونه برخی تصمیمهای ترامپ، از جمله جنگ با ایران که قادر به پایان دادن به آن نیست، خطر تضعیف اقتدار او و قدرت آمریکا را به همراه دارد.
وضعیت آشفته جهانی که رئیسجمهور آمریکا آگاهانه آن را ایجاد کرده است، پسزمینه این نشست را به چیزی متفاوت از هر دیدار میان رهبران آمریکا و چین از زمان ریچارد نیکسون تبدیل کرده است؛ همان زمانی که نیکسون در دهه ۱۹۷۰ چین را به صحنه جهانی بازگرداند.
نشستهای آمریکا و چین سالها با هدف حفظ ثبات در مهمترین رابطه دیپلماتیک جهان برگزار میشدند؛ اما ترامپ نقطه مقابل ثبات است: او آمریکا را به یکی از اصلیترین منابع بیثباتی در جهان تبدیل کرده است.
دونالد ترامپ و شی جینگپینگ در حاشیه نشست همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه (APEC) در بوسانِ کره جنوبی، ۳۰ اکتبر ۲۰۲۵، در جریان دیدار دوجانبه قدم میزنند./عکس از اِولین هاکستین-رویترز
ترامپ همچنین پایههای سنتی برتری آمریکا، از جمله تجارت آزاد، اتحادها و نظم بینالمللیِ مطلوب واشنگتن، را تضعیف کرده است. او این دگرگونی را نشانهای از قدرت عریان آمریکا و آزادی عمل یکجانبه میداند. منتقدان اما آن را نوعی خودویرانگری توصیف میکنند که مزیتهای جهانی آمریکا را درست در زمانی خنثی میکند که برتری این کشور از سوی یک ابرقدرت در حال ظهور یعنی چین، در چندین جبهه به چالش کشیده شده است.
ناکامی رئیسجمهور در دستیابی به یک پیروزی روشن در ایران و پیامدهای فاجعهبار اقتصادی جهانی ناشی از جنگ او، پرسشهای تازهای را درباره قدرت آمریکا ایجاد کرده که چین ممکن است در پی بهرهبرداری از آن باشد. بیاعتنایی تازه ایران به تلاش ترامپ برای رسیدن به توافق و خروج از بحران در روز دوشنبه، ادعاهای او مبنی بر اینکه تهران در آستانه تسلیم شدن است را زیر سؤال برد. مقاومت یک قدرت کوچکتر در برابر توان آمریکا، باعث شده ترامپ از نظر شخصی ضعیفتر به نظر برسد.
ترامپ شامگاه دوشنبه با تیم امنیت ملی خود دیدار کرد. شبکه سیانان نیز به نقل از منابعی گزارش داد که رئیسجمهور بیش از هفتههای گذشته به ازسرگیری اقدام نظامی علیه ایران فکر میکند. در همین حال، تهران پیش از سفر او به چین، طعنهای برای ترامپ فرستاد.
چین چگونه ممکن است از وضعیت دشوار ترامپ بهرهبرداری کند؟
این جنگ برای چین، هم چالش ایجاد کرده است و هم فرصت. درحالیکه دولت آمریکا میخواهد چین بر متحدان اسمی خود در تهران فشار بیاورد، نارضایتی پکن از بسته شدن تنگه هرمز، یکی از مسیرهای مهم واردات نفت آن، ممکن است در عوض به فشار بر ترامپ منجر شود. همچنین هرگونه کمک دیپلماتیکی که چین ارائه دهد، چه در حوزه تجارت و چه درباره مسئلهای که پکن آن را حیاتی میداند، احتمالاً بدون هزینه نخواهد بود: ادعای حاکمیت بر تایوان.
اکوایران: ترامپ قصد دارد شی را درباره رویکرد چین به جنگ ایران تحت فشار قرار دهد.
یک مقام ارشد پیشین آمریکایی گفت: «اینها شرایط راهبردیای نیستند که بخواهید با آنها وارد یک نشست قدرتهای بزرگ شوید.»
ادگارد کاگان، رئیس مطالعات چین در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، گفت جنگ ایران عامل پیشبینیناپذیر تازهای به نشستی افزوده که وزیر خزانهداری آمریکا و نماینده تجاری آمریکا، عمدتاً آن را بر مسائل اقتصادی متمرکز کرده بودند.
کاگان، سفیر پیشین آمریکا در مالزی، گفت: «این وضعیت متفاوت است، چون مسئلهای (ایران) وجود دارد که برای هر دو طرف اهمیت فوقالعادهای دارد. همین موضوع آن را پیچیده میکند. واضح است که رئیسجمهور ترجیح میداد با یک نتیجه رضایتبخش و چیزی که برایش دستاورد سیاسی بزرگی ایجاد کند، راهی چین شود.»
چین بهطور سنتی به دنبال رابطهای باثبات با آمریکاست. این کشور برای مدیریت اقتصاد قدرتمند اما گرفتار مشکلات ساختاری عمیق خود، به پیشبینیپذیری نیاز دارد. پکن در ربع نخست قرن حاضر از روابط نسبتاً آرام با واشنگتن استفاده کرد تا ارتش نیرومند و قدرت منطقهای خود را بسازد.
ترامپ، بهویژه در دوره دوم پرتنش خود، از سیاستهای قابل پیشبینی رؤسایجمهور آمریکا از زمان نیکسون فاصله گرفته است. شاید در ادعای هواداران ترامپ که پیشبینیناپذیر بودن او یک مزیت است و میتواند رقبایی مانند شی جینپینگ را غافلگیر کند، اندکی حقیقت وجود داشته باشد؛ اما این رویکرد همچنین خطر آن را دارد که دقیقاً به سود پکن تمام شود.
چین چارهای جز تعامل با ترامپِ بیثبات ندارد
بااینحال، علیرغم فضای سنگین بینالمللی حاکم بر نشست، دلایل خوبی وجود دارد که نشان میدهد هر دو طرف خواهان موفقیت آن هستند.
ترامپ توان تحمل یک بحران تازه در سیاست خارجی را ندارد و مشتاق نمایش سفر رسمی متقابل شی جینپینگ به آمریکاست؛ سفری که شاید همین امسال انجام شود. رهبر چین نیز مایل است آمریکا را متقاعد کند در ایران عقبنشینی کند تا قیمتهای رو به افزایش انرژی که برای اقتصاد چین مشکلساز شدهاند، کاهش یابند. رشد صادراتمحور چین به اقتصاد سالم جهانی وابسته است.
برخلاف ترامپ، شی جینپینگ میتواند بازی بلندمدت را دنبال کند، زیرا حکومت اقتدارگرای او ممکن است فراتر از ژانویه ۲۰۲۹ ادامه یابد؛ یعنی زمانی که محدودیت دوره ریاستجمهوری ترامپ او را مجبور به ترک قدرت خواهد کرد.
شی برای شرکت در نشست پایانی کنگره ملی خلق در تالار بزرگ خلق در پکنِ چین، ۱۲ مارس ۲۰۲۶، وارد میشود./عکس از تینگشو وانگ-رویترز
این واقعیت که ترامپ و شی ویژگیهای مشترک زیادی دارند، شاید رویارویی آنها بر سر ایران و دیگر مسائل مناقشهبرانگیز را آسانتر کند. هر دو در نمایش قدرت شخصی خود بسیار تهاجمیاند. هر دو به نظم جهانی موجود بیاعتنا هستند. در مورد شی، این موضع قابل انتظار است، زیرا پکن نظام بینالمللی مبتنی بر قواعد را به سود آمریکا میداند؛ اما اینکه یک رئیسجمهور آمریکایی نیز دیدگاهی مشابه داشته باشد، با دههها سیاست خارجی آمریکا در تضاد است.
ترامپ و شی هر دو ملیگرایانی آشکارند و به نظر میرسد از تصویر مذاکرات میان دو مرد قدرتمند جهان لذت میبرند.
ترامپ روز دوشنبه گفت: «من رابطه بسیار خوبی با رئیسجمهور شی دارم.» این سخن بازتاب دیدگاه اوست که روابط میان کشورها را جداییناپذیر از روابط شخصیاش با رهبران خارجی میداند؛ گرایشی که برخی آن را راهی برای گرفتن امتیاز از طریق تملق تلقی میکنند.
به گفته کاگان چینیها اکنون به پیشبینیناپذیر بودن ترامپ عادت کردهاند و برخی موفقیتهای غیرمنتظره او در صحنه جهانی را محترم میشمارند؛ به همین دلیل به این نتیجه رسیدهاند که داشتن رابطهای مؤثر در سطح رهبران ضروری است. وی گفت: «چینیها ثبات میخواهند. در ذهن آنها، بهترین راه تعامل با دولت ترامپ، داشتن رابطهای بسیار قوی با شخص ترامپ است.»
موضوع ایران
اما هرگونه انتظاری که ترامپ داشته باشد مبنی بر اینکه دوستیاش با شی باعث فشار قاطع چین بر ایران خواهد شد، احتمالاً بیاساس است. پکن، با وجود قدرت رو به رشدش، معمولاً در اعمال نفوذ در مناطق دور از حوزه مستقیم خود محتاط عمل میکند. چین هیچ علاقهای به روی کار آمدن حکومتی نزدیکتر به آمریکا در ایران ندارد. گرفتار شدن دوباره آمریکا در خاورمیانه و انتقال تجهیزات نظامی از آسیا نیز روند همواره به تعویقافتاده «چرخش آمریکا به آسیا» را مختل میکند. همچنین ناتوانی یا بیمیلی ترامپ برای دستور دادن به نیروی دریایی آمریکا جهت بازگشایی تنگه هرمز، پرسشهای راهبردی بیشتری درباره تمایل او به دفاع از تایوان ایجاد کرده است.
مردی در مرکز تهران زیر بیلبوردی که گرافیکی از تنگه هرمز و لبهای دوختهشده ترامپ را نشان میدهد، پرچم ایران را تکان میدهد. تهران، ایران؛ ۶ مه ۲۰۲۶./عکس از وحید سالمی-آسوشیتدپرس
سفر وزیر خارجه ایران به پکن در هفته گذشته امیدهایی در واشنگتن ایجاد کرد که شاید چین در حال آماده شدن برای میانجیگری جهت پایان جنگ باشد. اما چندین کارشناس گفتند ممکن است هدف این اقدام تنها این بوده باشد که شی جینپینگ بتواند به ترامپ بگوید پیشتر از ایران خواسته تنگه را بازگشایی کند.
سفر رسمی هر رئیسجمهور آمریکا به چین، لحظهای حساس برای دولت او و همچنین لحظهای مهم برای جهان محسوب میشود. طعنهآمیز خواهد بود اگر پیامد برخی تصمیمهای خود ترامپ، بهجای نمایش سلطه جهانی موردنظرش در پکن، محدودیتهای قدرت او را آشکار کند.
