به گزارش اکوایران، همزمان با نزدیکشدن نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ماه مارس، پرونده دسترسی بازرسان به تاسیسات هستهای ایران بار دیگر به کانون مناقشه میان تهران و آژانس تبدیل شده است؛ مناقشهای که اینبار نه صرفاً بر سر «دسترسی»، بلکه بر سر «تعریف قواعد بازی پس از حمله نظامی» شکل گرفته است.
طرح این پرسش از سوی محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی که «در برابر بمباران تاسیسات هستهای چه موضعی دارید؟» نشان میدهد ایران تلاش دارد بحث را از سطح فنی به سطح حقوقی و سیاسی ارتقا دهد و مسئولیت آژانس را در قبال حمله به زیرساختهای هستهای برجسته کند.
از نگاه تهران، اصرار آژانس بر بازرسی از سایتهای آسیبدیده بدون موضعگیری روشن در قبال اصل حمله، نوعی نادیدهگرفتن تبعات امنیتی و زیستمحیطی چنین اقداماتی است. تاکید رئیس سازمان انرژی اتمی بر لزوم تدوین دستورالعملی جدید برای بازرسی از تاسیسات بمبارانشده، بیش از آنکه یک مطالبه فنی باشد، تلاشی برای تغییر چارچوب مذاکرات و ایجاد اهرم سیاسی در آستانه نشست شورای حکام تلقی میشود.
در مقابل، رافائل گروسی، رئیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر ضرورت بازگشت فوری بازرسان به سایتهای کلیدی همچون نطنز، فردو و اصفهان تاکید دارد و فقدان دسترسی را مانعی جدی برای انجام وظایف راستیآزمایی آژانس میداند.
روایت گروسی بر این پیشفرض استوار است که بدون حضور میدانی بازرسان، امکان اطمینان از عدم انحراف یا پنهانسازی مواد هستهای وجود ندارد؛ پیشفرضی که از منظر آژانس، ماهیتی صرفاً فنی دارد اما از دید ایران در بستری سیاسی و امنیتی مطرح میشود که حملات نظامی اخیر را نادیده میگیرد.
مدیرکل آژانس با اشاره به جنگ ۱۲روزه و از دست رفتن دسترسی بازرسان، عملاً این وضعیت را یک «پیامد ناخواسته» معرفی میکند. همین رویکرد به برداشت تهران دامن زده که آژانس در قبال حمله به تاسیسات هستهای، رویکردی دوگانه و محافظهکارانه اتخاذ کرده است.
قاهره بار دیگر میانجی هستهای ایران؟
در این میان، تحرکات دیپلماتیک در حاشیه اجلاس داووس نشان میدهد پرونده هستهای ایران بار دیگر به موضوعی فراتر از روابط تهران و آژانس تبدیل شده است. دیدارهای گروسی با مقامهای مصری و اروپایی و نقشآفرینی قاهره بهعنوان بازیگری میانجی، بیانگر تلاشها برای مدیریت تنش و جلوگیری از ورود پرونده ایران به فاز تقابلی جدید در شورای حکام است.
تماس تلفنی وزرای خارجه ایران و مصر نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است؛ تلاشی برای حفظ کانالهای گفتوگو در شرایطی که فضای بینالمللی علیه ایران در حال شکلگیری دوباره است.
۱۸ شهریور سال جاری بود که ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی در قاهره توافقی را امضا کردند که به توافق قاهره مرسوم شد. توافقی که پس از اجرایی شدن اسنپبک به گفته عراقچی منسوخ شد.
فرجیراد: ایران تا روشنشدن موضع آژانس، اجازه بازرسی از سایتهای بمبارانشده را نمیدهد
عبدالرضا فرجیراد، دیپلمات پیشین و کارشناس مسائل بینالملل در گفتوگو با اکوایران در اینباره معتقد است که ایران اساساً در حال گفتوگو با آژانس بوده و این روند همواره وجود داشته، هرچند شدت و سطح آن در مقاطع مختلف متفاوت بوده است.
به گفته فرجیراد، آژانس بینالمللی انرژی اتمی بهطور کامل مجوز بازدید از سایتهای هستهای ایران را دارد و این بازدیدها نیز اخیراً انجام شده است. با این حال، تنها استثنا مربوط به سایتهایی است که در جریان حملات نظامی آمریکا در جریان جنگ 12 روزه بمباران شدهاند و ایران در حال حاضر اجازه فعالیت و بازرسی آژانس در این سایتها را نمیدهد.
او تاکید کرد که این موضوع بهطور مشخص به تاسیساتی بازمیگردد که پیشتر تحت نظارت آژانس بودهاند اما پس از بمباران، وضعیت جدیدی پیدا کردهاند.
فرجیراد با اشاره به مواضع اخیر رافائل گروسی تاکید کرد که رفتار مدیرکل آژانس در آستانه نشستهای شورای حکام مسبوق به سابقه است. به گفته او، گروسی معمولاً حدود یک ماه پیش از برگزاری این نشستها، با انجام مصاحبههای متعدد، فضاسازی رسانهای را آغاز میکند؛ مصاحبههایی که اغلب حاوی پیامهای دوپهلو، ترکیبی از مواضع مثبت و منفی و گاه همراه با نوعی هشدار یا تهدید ضمنی است.
از نگاه این پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک، مسائل اظهارات اخیر گروسی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است و بیشتر با هدف آمادهسازی فضای نشست و تهیه خوراک برای شورای حکام صورت میگیرد.
به اعتقاد فرجیراد، درخواست گروسی مبنی بر ارائه دستورالعمل مشخص از سوی ایران درباره نحوه برخورد با سایتهایی که تحت نظارت آژانس بوده و سپس بمباران شدهاند، در شرایطی مطرح میشود که اساساً سابقهای مشابه در دیگر کشورها وجود نداشته است.
او تصریح کرد: تاکنون نمونهای از بمباران و تخریب سایتهای هستهای تحت نظارت آژانس در سایر کشورها ثبت نشده و به همین دلیل، آژانس نیز دستورالعمل روشنی در این زمینه ارائه نکرده است. با این حال، به گفته این کارشناس مسائل بینالملل، گروسی بدون محکومکردن اصل حمله به این تاسیسات و بدون ارائه چارچوب حقوقی مشخص، خواستار بازدید از سایتهای آسیبدیده شده است.
فرجیراد با تاکید بر ملاحظات امنیتی ایران گفت: بعید است تهران حتی تا زمان برگزاری نشست شورای حکام اجازه دهد گروسی یا کارشناسان آژانس از سایتهای بمبارانشده بازدید کنند. به گفته او، هدف آژانس از چنین بازدیدهایی اطلاع از وضعیت این سایتهاست، اما طبیعی است که اطلاعات بهدستآمده در اختیار کشورهایی مانند آمریکا و اسرائیل نیز قرار گیرد؛ موضوعی که ایران تمایلی به آن ندارد و نمیخواهد چنین اطلاعاتی را «ارزان» در اختیار دیگران بگذارد.
این کارشناس مسائل بینالملل تصریح کرد: از نگاه ایران، آژانس ابتدا باید موضع خود را درباره بمباران تاسیساتی که تحت نظارتش بودهاند، بهروشنی اعلام کند. اگر این اقدام را درست میداند، اساساً موضوع بازدید منتفی است و اگر آن را نادرست میداند، باید بهصراحت آن را محکوم کند. افزون بر این، آژانس باید دستورالعمل مشخصی درباره نحوه بازرسی از چنین سایتهایی ارائه دهد؛ موضوعی که تاکنون از سوی گروسی اعلام نشده است.
فرجیراد در عین حال احتمال سفر گروسی به ایران یا دیدار او با مقامهای ایرانی در کشور ثالث، از جمله مصر، را منتفی نمیداند. به گفته او، در صورت انجام چنین دیدارهایی، طرف ایرانی بهطور شفاف اعلام خواهد کرد که بهعنوان عضو آژانس، اجازه بازرسی از سایر سایتها را میدهد اما بازدید از تاسیسات بمبارانشده تنها در صورتی ممکن خواهد بود که شرایط مورد نظر ایران فراهم شود.
اولویتهای آمریکا در قبال ایران
این پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک، در پاسخ به پرسشی درباره تاثیر گفتوگوهای ایران و آژانس بر روابط تهران و واشنگتن گفت: سطح تنش میان ایران و آمریکا در حال حاضر بسیار بالاست و حتی احتمال افزایش آن در روزهای آینده نیز وجود دارد. از نگاه او، در شرایط کنونی، مسئله اصلی آمریکا صرفاً رابطه ایران با آژانس نیست، هرچند ممکن است کشورهای اروپایی همچنان نسبت به این موضوع حساسیت بیشتری نشان دهند.
فرجیراد با اشاره به مواضع دولت ترامپ گفت: واشنگتن بارها اعلام کرده با حملات نظامی به سایتهای هستهای ایران، بهزعم خود، منطقه را برای سالها از «خطر هستهای ایران» دور کرده است و بنابراین در مقطع فعلی، موضوع تعامل ایران و آژانس در اولویت اصلی آمریکا قرار ندارد. البته به گفته او، ایالات متحده در زمان برگزاری نشست شورای حکام از نفوذ خود برای صدور قطعنامههای مورد نظرش استفاده خواهد کرد.
به باور این دیپلمات پیشین، اولویتهای کنونی آمریکا در قبال ایران بیشتر بر مسائل گستردهتری همچون اقتصاد خاورمیانه، توان موشکی ایران و رویکرد اقتدارگرایانه و فشارمحور ترامپ متمرکز است؛ رویکردی که محدود به ایران نیست و نمونههای آن در اروپا، ایرلند، ونزوئلا و حتی در پرونده غزه نیز قابل مشاهده است. او تاکید میکند که پرونده ایران نیز جدا از این روند کلی نیست.
فرجیراد در پایان با اشاره به مقاومت ایران در برابر فشارها، گفت: هدف آمریکا محرومکردن ایران از غنیسازی است، در حالی که تهران در برابر این خواسته ایستادگی میکند. به گفته او، باید دید این سطح از تنش در نهایت به کجا خواهد رسید و به همین دلیل، نمیتوان گفت که بازدید یا عدم بازدید گروسی از سایتهای ایرانی یا توافق یا عدم توافق او با مقامات ایران، بهتنهایی نقش تعیینکنندهای در افزایش یا کاهش تنش میان تهران و واشنگتن خواهد داشت.
