به گزارش اکوایران، مذاکرات غیرمستقیم ایران و ایالات متحده در ژنو، در شرایطی برگزار شد که همزمان نشانههایی از پیشرفت دیپلماتیک و افزایش فشارهای نظامی در منطقه دیده میشود؛ ترکیبی از «چانهزنی بر سر متن» و «نمایش قدرت در میدان» که به نظر میرسد دو طرف را در نقطهای حساس از منازعه هستهای قرار داده است.
دور دوم گفتوگوها در سفارت عمان در ژنو به پایان رسید؛ نشستی که هیاتهای ایرانی و آمریکایی بدون گفتوگو با خبرنگاران محل را ترک کردند. با این حال، اظهارات رسمی پس از نشست، از شکلگیری نوعی تفاهم اولیه بر سر چارچوب مذاکرات حکایت دارد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد که دو طرف بر مجموعهای از «اصول راهنما» و یک «چارچوب هماهنگی» برای حرکت به سوی توافق احتمالی هستهای به درک مشترک رسیدهاند. به گفته او، فضای مذاکرات نسبت به دور پیشین «جدیتر و سازندهتر» بوده و اکنون مسیر روشنتری برای ادامه گفتوگوها ترسیم شده است.
عراقچی تصریح کرد که توافق بر سر چارچوب، به معنای دستیابی سریع به توافق نهایی نیست، بلکه آغاز مرحلهای دشوارتر یعنی ورود به تدوین متن است؛ مرحلهای که به گفته او، با پیچیدگیهای فنی و سیاسی بیشتری همراه خواهد بود.
اکوایران: دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو به اتمام رسید. وزیر امور خارجه نیز در نخستین واکنش این گفتوگوها را مثبت ارزیابی کرد.
بر اساس اعلام رسمی، قرار است دو طرف روی پیشنویسهای احتمالی کار کرده، متون را تبادل کنند و پس از مشورت با پایتختها، زمان دور سوم مذاکرات را تعیین کنند. خبرگزاری بلومبرگ نیز گزارش داد که نشست بعدی در «آینده نزدیک» و پس از رایزنی با دولتهای متبوع برگزار خواهد شد. همزمان، آکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت مذاکرات «مطابق انتظار» پیش رفته است.
در این میان، نقش میانجیگرانه عمان همچنان پررنگ است. بدر بنحمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، اعلام کرد: گفتوگوها با «پیشرفت ملموس» در جهت شناسایی اهداف مشترک و مسائل فنی مرتبط به پایان رسیده و روح حاکم بر مذاکرات سازنده بوده است. او تاکید کرد که طرفین توانستهاند درباره برخی اصول راهنما برای توافق نهایی به جمعبندی برسند، هرچند هنوز کار قابل توجهی باقی مانده است.
ارزیابی واشنگتن از دور دوم مذاکرات
از سوی دیگر، در واشنگتن نیز ارزیابیها محتاطانه اما مثبت بوده است. متیو ویتاکر، سفیر آمریکا در ناتو، تاکید کرد که ایالات متحده آماده اعتماد به طرف مقابل است، اما این اعتماد باید با «راستیآزمایی» همراه باشد.
این موضع، یادآور فرمول قدیمی «اعتماد کن، اما راستیآزمایی کن» در توافقات کنترل تسلیحات است. برخی تحلیلگران آمریکایی نیز اظهارات عراقچی را حاوی نشانههایی از حلوفصل برخی اختلافات کلیدی ارزیابی کردهاند. اریک بروئر، مدیر ارشد پیشین در شورای امنیت ملی آمریکا، گفته است که توافق بر سر چارچوب میتواند به معنای تعیین تکلیف دامنه موضوعات مورد مذاکره باشد؛ مسالهای که پیشتر درباره گنجاندن برنامه موشکی و فعالیتهای منطقهای ایران محل اختلاف بود.
لارنس نورمن، خبرنگار والاستریت ژورنال، نیز برداشت مشابهی ارائه داده و نوشته است که دو طرف احتمالا بر سر محدوده موضوعاتی که باید در توافق نهایی مورد رسیدگی قرار گیرد، به تفاهم رسیدهاند.
دیپلماسی زیر سایه زورآزماییهای نظامی
با این حال، مذاکرات در خلأ ژئوپلیتیک انجام نمیشود. همزمان با برگزاری نشست ژنو، ایالات متحده حضور نظامی خود در منطقه را تقویت کرده است. بر اساس گزارشها، دولت دونالد ترامپ یک گروه دوم ناو هواپیمابر را به خاورمیانه اعزام کرده و طی ۲۴ ساعت گذشته دهها جنگنده از جمله اف-۳۵، اف-۲۲ و اف-۱۶ به منطقه منتقل شدهاند.
این تحرکات نظامی در حالی صورت میگیرد که مقامهای آمریکایی پیشتر از آمادگی برای سناریوهای مختلف، از جمله احتمال اقدام نظامی در صورت شکست مذاکرات، سخن گفتهاند. به این ترتیب، دیپلماسی و بازدارندگی نظامی بهطور همزمان در حال پیشرویاند.
جمهوری اسلامی ایران نیز روز گذشته همزمان با برگزاری دور دوم مذاکرات، رزمایش «کنترل هوشمند تنگه هرمز» را تحت فرماندهی سردار محمد پاکپور، فرمانده سپاه انجام داد.
آنطور که ایلنا گزارش داد، در جریان این رزمایش دریادار علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه، پیام این رزمایش را مخابره کرد. او با تاکید بر اشراف کامل اطلاعاتی بر تمامی ابعاد سطحی، هوایی و زیرسطحی تنگه هرمز، گفت: «تصمیم برای بستن تنگه هرمز با بزرگان نظام است و من به عنوان یک سرباز میگویم که ما آمادهایم که هر زمان که بزرگان ما گفتند، این کار را انجام دهیم.» وی همچنین به نکتهای کلیدی اشاره کرد: «سلاحهایی که روز جنگ در میدان میآید با آنچه در رزمایشها است، تفاوت دارد.»
اکوایران: در شرایطی که آرایش نظامی آمریکا در منطقه تقویت شده و ادبیات کاخ سفید رادیکالتر به نظر میرسد، کوروش احمدی در گفتوگو با اکوایران وضعیت موجود را محصول برداشت واشنگتن از تغییر موازنه قوا پس از تحولات اخیر میداند. به گفته او، طرح موضوعات جدید از جانب ترامپ میتواند یا نشانه یک تغییر راهبردی باشد یا اهرمی برای امتیازگیری در میز مذاکره ژنو.
در سطح سیاسی داخلی ایران نیز بر مشروعیت و هدفمندی مذاکرات تاکید شده است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اعلام کرد که گفتوگوها با هماهنگی کامل و مجوز رهبری در حال انجام است و هدف، «حل واقعی مسائل» و دستیابی به نتایج ملموس است، نه صرفا تداوم گفتوگوها. این موضعگیری در شرایطی مطرح میشود که تجربه توافق هستهای سال ۲۰۱۵ همچنان در حافظه سیاسی تهران و واشنگتن حضور دارد.
در حوزه محتوایی، گزارشهای رسانهای از ارائه پیشنهادهای اقتصادی مشخص از سوی تهران حکایت دارد. رویترز به نقل از یک دیپلمات ایرانی گزارش داده که ایران در پی توافقی است که منافع اقتصادی برای هر دو طرف داشته باشد. بر اساس این گزارش، پیشنهادهایی نظیر مشارکت شرکتهای آمریکایی در پروژههای نفت و گاز ایران، سرمایهگذاری در میادین مشترک و معادن، و خرید هواپیما از شرکت بوئینگ مطرح شده است. هدف از چنین پیشنهادهایی، ایجاد منافع اقتصادی ملموس برای طرف آمریکایی و افزایش پایداری توافق عنوان شده است؛ موضوعی که بهزعم برخی مقامهای ایرانی، در توافق سال ۲۰۱۵ به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته بود.
همزمان، والاستریت ژورنال گزارش داده است که ایران در ازای لغو گسترده تحریمها، ایدههایی از جمله توقف موقت غنیسازی در سطوح بالا و تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده با خلوص بالا را مطرح کرده است. با این حال، مقامهای آمریکایی اعلام کردهاند که لغو گسترده تحریمها در دستور کار فوری قرار ندارد. این اختلاف بر سر دامنه و زمانبندی رفع تحریمها، میتواند یکی از گرههای اصلی در مرحله تدوین متن باشد.
نقش آژانس در مذاکرات تهران و واشنگتن
در این میان، نقش آژانس بینالمللی انرژی اتمی به عنوان نهاد ناظر فنی، اهمیت ویژهای یافته است. دیدار عباس عراقچی با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در ژنو نشاندهنده آن است که تهران مایل است مسیر فنی مذاکرات در هماهنگی با این نهاد پیش برود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، تاکید کرده است که جنبههای فنی هر توافق احتمالی باید با مشورت آژانس دنبال شود و این نهاد میتواند نقش مثبتی در فرآیند ایفا کند.
ایران به عنوان عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) همواره بر حق خود برای بهرهمندی از انرژی صلحآمیز هستهای تاکید کرده و اعلام کرده فعالیتهایش تحت نظارت پادمان باقی میماند. در روزهای اخیر، علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، از موافقت شورای عالی امنیت ملی با بازدید آژانس از تاسیسات هستهای خبر داد.
او توضیح داد که این تصمیم با هدف اثبات صلحآمیز بودن برنامه هستهای و رفع شبهات اتخاذ شده است. بروجردی در عین حال تاکید کرد که حفظ دانش و توانمندی غنیسازی خط قرمز ایران است و هرگونه مذاکره باید در چارچوب منافع ملی و تصمیمات شورای عالی امنیت ملی صورت گیرد.
اکوایران: ژنو بار دیگر به ایستگاه آزمون ارادههای سیاسی تهران و واشنگتن بدل شده است؛ جایی که در سایه فشارهای نظامی و اقتصادی و نقش تعیینکننده آژانس بینالمللی انرژی اتمی، دو طرف میکوشند میان تهدید و دیپلماسی، نقطه تعادلی بیابند. دور دوم مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا نه فقط درباره درصد غنیسازی یا رفع تحریمها، بلکه درباره امکان عبور از چرخه فرساینده بحران و بازتعریف قواعد بازی در یکی از پرتنشترین پروندههای بینالمللی است.
پیشتر نیز علی لاریجانی، دبیر شعام در گفتوگویی با شبکه قطری الجزیره اعلام کرده بود که ایران برای نشان دادن عدم تمایل به سلاح هستهای، آمادگی پذیرش بازرسیهای گسترده حتی در تاسیسات زیرزمینی را دارد. چنین مواضعی نشان میدهد که تهران در پی آن است که با افزایش شفافیت فنی، فضای سیاسی مذاکرات را تسهیل کند؛ هرچند بیاعتمادی متقابل همچنان یکی از متغیرهای تعیینکننده باقی مانده است.
در مجموع، آنچه از دور دوم مذاکرات ژنو برمیآید، عبور از مرحله کلیگویی و ورود به فاز تعیین چارچوب و آغاز نگارش متن است؛ مرحلهای که معمولا دشوارترین بخش هر توافق بینالمللی محسوب میشود. در کنار آن، تلاقی دیپلماسی با فشار نظامی، طرح پیشنهادهای اقتصادی برای ایجاد منافع متقابل، و پررنگ شدن نقش آژانس، همگی نشان میدهد که مذاکرات آمریکا و ایران بار دیگر به نقطهای سرنوشتساز نزدیک شده است. مسیری که اگرچه آغاز شده، اما همچنان با پیچیدگیهای سیاسی و فنی قابل توجهی همراه است.
