به گزارش اکوایران، شی جینپینگ، رهبر جمهوری خلق چین، روز چهارشنبه وارد واشنگتن میشود و مذاکرات رسمی با واشنگتن روز پنجشنبه انجام خواهد شد.
تایوان؛ اولویت نخست دیپلماسی پکن
به گزارش رویترز، به گفته منابعی که در جریان موضوع قرار دارند، شی جینپینگ قرار است در جریان سفر این هفته خود به واشنگتن از دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، بخواهد بر اساس یک بیانیه مشترک سال ۱۹۸۲، فروش تسلیحات آمریکایی به تایوان را متوقف کند؛ اقدامی که ممکن است شی آن را در آرشیو ملی آمریکا مطرح کند.
سه منبع آگاه از مذاکرات میان آمریکا و چین پیش از سفر شی به واشنگتن برای دیدار با ترامپ، به رویترز گفتند که چین احتمالاً تفسیر خود از سومین مورد از سه «بیانیه مشترک» میان دو کشور را مطرح خواهد کرد؛ بیانیهای که در سال ۱۹۸۲ به امضا رسید و بر اساس آن، آمریکا اعلام کرده بود که قصد دارد فروش تسلیحات به تایوان را بهتدریج کاهش دهد.
اکوایران: قرار است هیئتی از رهبران تجاری چین که احتمالاً برخی شرکتهای تحت بررسی نهادهای نظارتی آمریکا را نیز شامل میشود و به دنبال دسترسی بیشتر به بازار آمریکا هستند، شی را در سفر به واشنگتن همراهی کند.
دولت ترامپ در ماه دسامبر یک بسته فروش تسلیحات به ارزش ۱۱ میلیارد دلار به تایوان را تصویب کرد که بزرگترین بسته در تاریخ محسوب میشود؛ بااینحال، بسته دوم به ارزش ۱۴ میلیارد دلار، ماههاست که در حالت تعلیق قرار دارد. ترامپ پس از دیدار ماه مه خود با شی در پکن گفت که این بسته را در حالت تعلیق نگه داشته و آن را «یک برگ بسیار خوب برای مذاکره» توصیف کرد.
به گفته یک منبع آگاه، شی ممکن است «بر این موضوع تأکید کند که تایوان عامل تحریککننده و تنها منشأ بیثباتی در روابط آمریکا و چین است و این تایوان است که وضعیت موجود را تغییر میدهد». به گفته این منبع، چین در مقابل، پیشنهاد کمک برای اعمال فشار بر ایران در ارتباط با جنگ خاورمیانه را مطرح کرده است.
آیا پکن به تهران برای رسیدن به توافق فشار وارد میکند؟
در رابطه با موضع پکن در مقابل واشنگتن پیرامون موضوع ایران، رادیو اروپای آزاد در گزاشی مینویسد که در آستانه نشست مهم آمریکا و چین که قرار است ۲۴ سپتامبر در کاخ سفید برگزار شود، به نظر میرسد پکن در حال برجسته کردن نفوذ خود بر ایران است تا در مذاکرات با رقیب اصلی ژئوپلیتیکی خود اهرم فشار بیشتری در اختیار داشته باشد.
انتظارها برای دستیابی آمریکا و چین به یک توافق مهم درباره ایران در نشست پیشروی واشنگتن پایین است. ترامپ نشان داده که در این دیدار با شی بر دستاوردهای اقتصادی تمرکز خواهد کرد و رهبر چین نیز با تشکیل هیئتی متشکل از مدیران ارشد شرکتهای بزرگ تجاری، رویکرد مشابهی را در پیش گرفته است.
شی در جریان دیداری با ترامپ در حاشیه بازدید آنها از باغ ژونگنانهای در پکن، چین، در تاریخ ۱۵ مه ۲۰۲۶ سخنرانی میکند/عکس از رویترز
بااینحال، در آستانه این دیدار، وانگ یی، وزیر خارجه چین، در ۱۶ سپتامبر با عباس عراقچی، همتای ایرانی خود، در پکن دیدار کرد. این چهارمین گفتوگوی این دو مقام طی سه ماه گذشته بود. وانگ گفت چین «آماده است گفتوگو و همکاری با ایران را تقویت کند و از حقوق و منافع مشروع ایران حمایت کند.» وزیر خارجه چین از «همه طرفها» خواست اقداماتی برای «بازگشایی» سریع تنگه هرمز انجام دهند. او همچنین هیچ طرح مشخصی برای میانجیگری ارائه نکرد.
به گفته الیزابت فروند لاروس، پژوهشگر ارشد وابسته در اندیشکده پاسیفیک فاروم، چین قرار نیست «بار اصلی» بازگرداندن آمریکا و ایران به پای میز مذاکره را بر دوش بکشد. او خاطرنشان کرد که چین از نظر ژئوپلیتیکی از هزینهای که این درگیری بر منابع نظامی آمریکا تحمیل میکند، سود میبرد؛ هرچند پکن هم از افزایش هزینه انرژی و مواد اولیه تحت فشار اقتصادی قرار گرفته است.
آسیبها و فرصتهای چین از شرایط خاورمیانه
بر اساس برآورد دفتر بودجه کنگره آمریکا، جنگ ایران تا اول آگوست بیش از ۳۸ میلیارد دلار برای پنتاگون هزینه داشته است. افزون بر این، واشنگتن طی ماههای اخیر بخش قابلتوجهی از تجهیزات و نیروهای نظامی خود را از منطقه اقیانوس هند-آرام به خاورمیانه منتقل کرده است. آمریکا اکنون برای نخستین بار از زمان جنگ جهانی دوم هیچ ناو هواپیمابری در غرب اقیانوس آرام مستقر ندارد؛ وضعیتی که متحدان آمریکا را که نسبت به تقویت گسترده توان نظامی چین نگران هستند، مضطرب کرده است.
همزمان، پکن با افزایش شدید قیمت نفت نیز مواجه است. قراردادهای آتی نفت خام در بورس شانگهای در ماه جاری پس از حملات پهپادی به خط لوله شرقی-غربی عربستان سعودی آسیب زدند، به رکورد ۹۲۹.۴ یوان، معادل ۱۳۷.۸۰ دلار، به ازای هر بشکه رسید.
شی در بدو ورود به فرودگاه بینالمللی قاهره برای یک سفر رسمی به مصر در قاهره، مصر، در تاریخ ۱ سپتامبر ۲۰۲۶، از سوی عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، مورد استقبال قرار میگیرد/عکس از رویترز
ذخیرهسازی راهبردی نفت چین تا حدی به این کشور کمک میکند در برابر افزایش قیمتها مصون بماند. برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد که پکن سال گذشته بهطور متوسط روزانه ۱.۱ میلیون بشکه به ذخایر ملی نفت خود اضافه کرده و در دسامبر ۲۰۲۵ مجموع ذخایر آن به ۱.۴ میلیون بشکه رسیده است. این رقم سه برابر اندازه ذخایر راهبردی نفت آمریکا است؛ بااینحال، ذخایر نفتی تنها تا حدی میتوانند نقش ضربهگیر را ایفا کنند.
به باور بیل بیشاپ، کارشناس و تحلیلگر مسائل چین، تأثیر اقتصادی جهانی ناشی از جهش دوباره و شدید قیمت محصولات پتروشیمی به بازارهای صادراتیای که اقتصاد جمهوری خلق چین به آنها نیاز دارد آسیب خواهد زد. یون سان، مدیر برنامه چین در مرکز استیمسون در واشنگتن، هم معتقدست: «چین قطعاً میخواهد جنگ پایان یابد؛ قیمت بالاتر نفت به نفع هیچکس نیست؛ اما سؤال این است که چه کسی باید هزینه پایان دادن به جنگ را بپردازد؟ اگر چین بخواهد بر ایران فشار بیاورد، این پرسش مطرح خواهد شد که آمریکا و ایران در مقابل چه اقدامی برای کاهش تنش و ایجاد ثبات و تأمین نیازهای امنیتی ایران انجام خواهند داد. تاکنون محتوای مشخصی در این زمینه وجود ندارد.»
کمکهای پکن به ایران و گزینههای واشنگتن
چین درحالیکه رسماً در جنگ ایران بیطرف است، حمایت قابلتوجهی از تهران ارائه کرده است. مهمتر از همه، خرید حجم زیادی از نفت ایران از سوی چین یک مسیر حیاتی اقتصادی برای ایران تحت فشار ایجاد کرده است.
آمریکا چند گزینه برای وادار کردن چین به همکاری بیشتر در زمینه تحریمهای ایران دارد. نخستین گزینه، قرار دادن پالایشگاههای مستقل چینی در فهرست تحریمهاست؛ پالایشگاههایی که حجم زیادی نفت ایران خریداری کردهاند. واشنگتن تاکنون پنج شرکت از این نوع را تحریم کرده است. آمریکا همچنین دهها شرکت کشتیرانی و کشتی مرتبط با چین را به دلیل تجارت دریایی با ایران تحریم کرده است. این اقدامات موانع تجاری و فشارهای قابلتوجهی در زمینه رعایت مقررات ایجاد کردهاند.
«عباس عراقچی روز چهارشنبه در پکن با وانگ یی دیدار میکند/عکس از خبرگزاری وانا
بااینحال، ایران و خریداران چینی آن میتوانند تحریمها را دور بزنند. تهران از ناوگانی موسوم به «ناوگان سایه» شامل نفتکشهای قدیمی و شرکتهای پوششی استفاده میکند که بهصورت مخفیانه نفت صادر میکنند. پکن نیز به شرکتهای خود دستور داده است از تحریمهای آمریکا تبعیت نکنند.
اما واشنگتن سلاح اقتصادی قدرتمندتری در اختیار دارد: سلطه بر نظام مالی جهانی. دولت ترامپ میتواند بانکهای دولتی چین را که تحریمها را دور میزنند، از استفاده از دلار منع کند. چنین اقدامی میتواند تأثیر ویرانگری بر اقتصاد چین داشته باشد.
بااینحال، راس دارل فینگولد، وکیل و مشاور ریسک سیاسی مستقر در تایپه، معتقدست با توجه به روابط اقتصادی گسترده میان آمریکا و چین، «اعمال گسترده تحریم علیه مؤسسات مالی چین میتواند برای اقتصاد آمریکا نیز بسیار مخرب باشد» و اگر دولت ترامپ بهطور جدی در حال بررسی تحریم بانکهای بزرگ چینی باشد، «این مؤسسات مالی نگرانیهای خود را به کاخ سفید منتقل خواهند کرد.»
تلاش پکن برای حمایت همزمان از تهران و روابط اقتصادی قوی با واشنگتن
برای واشنگتن، یکی از نگرانکنندهترین جنبههای موضع حامیانه چین نسبت به ایران، گسترش آن به حوزه نظامی است. پکن حمایت نظامی از ایران یا ارائه اطلاعات نظامی به این کشور را رد میکند.
به گفته مایک کویکن، نایبرئیس کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا-چین: «چین نقشی حیاتی اما اغلب نادیدهگرفتهشده در حفظ پایگاه صنعتی دفاعی ایران ایفا میکند». این نقش شامل تأمین قطعات برای پهپادهای شاهد و موشکهای بالستیک ایران و همچنین پرکلرات سدیم، مادهای مورد نیاز برای سوخت موشک، است. ادعا میشود که تهران برای هدایت عملیات نظامی خود نیز از سامانه ناوبری ماهوارهای BeiDou چین استفاده میکند.
تجهیزات نظامی در میدان تیانآنمن چین/عکس از واشنگتنپست
به گفته جان ون اودنارن، تحلیلگر پژوهشی در شرکت مشاوره فناوری BluePath Labs، رویکرد چین در زمینه تأمین تجهیزات دومنظوره برای ایران، یعنی تجهیزاتی که هم کاربرد تجاری و هم نظامی دارند، و همچنین دسترسی ایران به فناوری ناوبری ماهوارهای چین، «تحت تأثیر تنشی میان علاقه پکن به تقویت توانمندیهای ایران در حوزههای کلیدی و تمایل آن به به حداقل رساندن پیامدهای احتمالی» قرار دارد. او افزود که چین نگران آن است که بهدلیل اقدامات خود با تحریمهای عمده بیشتری از سوی آمریکا علیه شرکتهای چینی یا وخامت روابط با واشنگتن و متحدانش روبهرو شود.
نیک اسنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در مؤسسه هادسون و مقام ارشد سابق وزارت خارجه آمریکا، نیز در نشست ۱۷ سپتامبر این مؤسسه در واشنگتن گفت چینیها در خاورمیانه میخواهند «هم خدا را داشته باشند و هم خرما را»؛ یعنی در حالی که ایران را بهعنوان یک کشور وابسته به خود حفظ میکنند، روابط خوبی نیز با کشورهای خلیج فارس داشته باشند. او گفت با ادامه جنگ، حفظ چنین راهبردی دشوارتر میشود.
آیا لحظه خاورمیانهای چین فرا رسیده است؟
گزارش بلومبرگ در همین رابطه از منظری قدری متفاوت به موضوع نقش چین در روابط ایران و آمریکا مینگرد. به نوشته این رسانه، در اجلاس بریکس در دهلینو در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶، شی جینپینگ خواستار نقش فعالتر چین و دیگر کشورهای عضو در پایان دادن به جنگ با ایران شد. رئیسجمهور چین گفت این درگیری خسارات سنگینی به سراسر منطقه وارد کرده، برخلاف منافع مشترک جامعه بینالمللی است و باید جای خود را به «آتشبس دائمی و جامع» و معماری جدیدی برای امنیت منطقهای بدهد.
شی ۱۰ روز پیش از آن، در قاهره، چهار اصل را برای چنین معماری امنیتی تشریح کرده بود: 1. نقش و مالکیت بیشتر کشورهای منطقه در تأمین امنیت؛ 2. راهحلهای جامع برای درگیریهای بههمپیوسته؛ 3. توسعه بهعنوان پایه ثبات پایدار؛ و 4. هماهنگی بینالمللی بیشتر. نکته مهم بهویژه این بود که او استدلال کرد توسعه اقتصادی میتواند به همگرایی منافع کشورهای منطقه کمک کند؛ همزمان چین نیز با کشورهای منطقه برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی بینالمللی همکاری خواهد کرد.
شی و همسرش در مجمع کمربند و جاده ۲۰۱۹ در پکن از محمد بن راشد آل مکتوم، معاون رئیسجمهور و نخستوزیر امارات متحده عربی، استقبال میکنند/عکس از گتی ایمجز
پکن اکنون سه دلیل فزاینده و قدرتمند برای تلاش جهت دستیابی به توافق میان آمریکا و ایران دارد: 1. الگوی رشد اقتصادی چین بهطور غیرمعمولی در برابر کند شدن اقتصاد جهانی آسیبپذیر است؛ 2. توانایی چین برای مصون نگه داشتن خود از شوک نفتی نامحدود نیست و افزایش واردات نفت خام، افزایش شدید قیمت تحویل فیزیکی نفت در شانگهای نسبت به برنت و رکورد هزینه حملونقل دریایی به مقصد چین، این مسئله را آشکار کردهاند؛ 3. دولتهای خاورمیانه بیش از گذشته چین را یکی از معدود قدرتهای خارجی میدانند که اهرم نفوذ معناداری بر تهران و واشنگتن دارد.
بااینحال، نکته مهمتر این است که چین ممکن است در موقعیتی منحصربهفرد برای کمک به پایدار کردن یک توافق قرار داشته باشد؛ البته تنها در صورتی که شی، که این هفته به آمریکا سفر میکند، بتواند دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، را با این رویکرد همراه کند.
اقتصاد چین دلیل قدرتمندی در اختیار پکن قرار میدهد تا نگران پیامدهای جهانی جنگ باشد. اگرچه صادرات چین در ماه آگوست نسبت به سال قبل ۲۵ درصد افزایش یافت، تقاضای داخلی ضعیف است. فروش خردهفروشی در ژوئیه تنها ۰.۶ درصد رشد کرد، درحالیکه سرمایهگذاری در داراییهای ثابت و املاک همچنان به کاهش خود ادامه داد.
انگیزههای اقتصادی مشترک در توافق
کشورهای مختلف خاورمیانه چین را به سمت ایفای نقشی بزرگتر سوق میدهند؛ کشورهایی که اتکای سنگین آنها به آمریکا برای تأمین امنیت، بیش از پیش بهعنوان یک نقطه آسیبپذیری تلقی میشود. همزمان، دولتهای منطقه بیش از گذشته به این نتیجه میرسند که از پکن بخواهند از اهرم اقتصادی خود در برابر تهران استفاده کند؛ اما اهمیت چین فراتر از میانجیگری است. یک توافق پایدار باید دو مشکل را حل کند:
نخست، مشکل «ناسازگاری زمانی» است. ایران نگران است که واشنگتن پس از آنکه تهران امتیازات پرهزینهای در زمینه هستهای داد، دوباره تحریمها را برقرار کند. آمریکا نیز نگران است که رفع تحریمها، از نظر اقتصادی محدودیتهای ایران را کاهش دهد و این کشور را در پیگیری سیاستهای منطقهای بیثباتکننده آزادتر کند؛
دوم، مشکل «انباشت بدهی سیاسی» است. پس از سالها تحریم و ماهها جنگ، هر دو دولت به دستاوردهایی به اندازه کافی بزرگ نیاز دارند تا بتوانند هزینههایی را که تاکنون متحمل شدهاند توجیه کنند.
نمای هوایی یک نفتکش نفت خام را در یک پایانه نفتی در سواحل جزیره وِیدائو در جووشان، استان ژجیانگ، چین، در تاریخ ۴ ژانویه ۲۰۲۳ نشان میدهد/عکس از رویترز
بنابراین، یک توافق عملی به محدودیتهای هستهای قابل راستیآزمایی و خویشتنداری منطقهای، تداوم رفع تحریمها، آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز و یک بسته توسعهای قابلتوجه نیاز دارد.
چین در موقعیت مناسبی برای عملی کردن چنین توافقی قرار دارد. خرید نفت و تجارت چین میتواند بخش قابلتوجهی از فشار اقتصادی تحریمهای آمریکا را جبران کند؛ جایگاه چین بهعنوان خریدار مسلط نفت ایران به این کشور اهرم نفوذ بر تهران میدهد و شرکتهای چینی نیز ظرفیت فنی و مالی لازم برای سرمایهگذاری زیرساختی مورد نیاز را دارند؛ سرمایهگذاریای که میتواند دستاوردهای صلح را برای ایران ملموس کند.
هزینههای اقتصادی جنگ برای هر سه طرف بیش از گذشته قابل چشمپوشی نیست. در ایران، جدیدترین دادهها نشان میدهند تورم در ژوئیه نسبت به سال قبل به ۸۸ درصد رسیده است؛ آن هم در شرایطی که اقتصاد در حال کوچک شدن است. در آمریکا، میانگین قیمت بنزین به بیش از ۴.۴۰ دلار در هر گالن و قیمت گازوئیل به بیش از ۶ دلار رسیده است. در همین حال، بازده اوراق قرضه ۱۰ساله خزانهداری آمریکا از ۵ درصد عبور کرده که بالاترین سطح از سال ۲۰۰۷ تاکنون است. این فشارها و فشارهایی که چین با آنها مواجه است، به هر سه دولت دلایل بیشتری برای جستوجوی راه خروج از جنگ میدهد.
خطر دستکم گرفتن سطح تحمل درد طرف دیگر
اما درد اقتصادی بهتنهایی لزوماً دستیابی به توافق را آسانتر یا نزدیکتر نمیکند. بدون یک بسته اقتصادی به اندازه کافی بزرگ و معتبر، این وضعیت میتواند «انباشت بدهی سیاسی» را تشدید کند؛ زیرا با افزایش هزینههای قبلی، هر دولت به دستاوردهای بیشتری برای توجیه هزینههایی که تاکنون متحمل شده نیاز پیدا میکند.
اکوایران: گلوگاهها فقط نوارهای باریک آبی نیستند، بلکه شریانهای تجارت، کانون برنامهریزی نظامی و عاملی مهم در شکلدهی به سیاست خارجی قدرتهای بزرگاند.
همچنین، درحالیکه واشنگتن ممکن است انتظار داشته باشد فشار فزاینده اقتصادی تهران را به پذیرش امتیازات بزرگ وادار کند، تهران ممکن است تصور کند نزدیک شدن انتخابات میاندورهای آمریکا، عزم واشنگتن را تضعیف خواهد کرد. در همین حال، پکن نیز ممکن است همچنان ترجیح دهد منتظر بماند و ریسکهای تلاش برای میانجیگری در یک توافق را نپذیرد.
خطر این است که هر سه طرف توانایی طرفهای دیگر برای تحمل هزینههای بیشتر را دستکم بگیرند. از این منظر، سفر شی به واشنگتن میتواند یک فرصت دیپلماتیک مهم باشد.
استدلال برای نقش بزرگتر چین دیگر صرفاً بر علاقه کلی پکن به ثبات منطقهای استوار نیست. چین اکنون منفعت مستقیمی در محدود کردن آسیبهای اقتصادی جنگ دارد، دولتهای منطقه بیش از گذشته از پکن میخواهند درگیر شود و چین اهرم نفوذی غیرمعمول بر عناصر اصلی هر توافق پایدار در اختیار دارد.
شی پیشتر اصول کلی این رویکرد را در قاهره و دهلینو مطرح کرده است. گام بعدی تبدیل این اصول به یک پیشنهاد مشخص است؛ پیشنهادی که محدودیتهای هستهای، رفع تحریمها، آزادی کشتیرانی و یک بسته سرمایهگذاری معتبر را به یکدیگر پیوند دهد. اگر ترامپ با چنین رویکردی همراه شود، نتایج میتواند قابلتوجه باشد.
