به گزارش اکوایران، عراق قرار است چهار «روز حاکمیت» را بهعنوان تعطیلات ملی برگزار کند؛ اقدامی که خروج کامل نیروهای آمریکایی از این کشور را گرامی میدارد. اگرچه طرح خروج نیروهای آمریکایی پیش از نخستوزیری علی الزیدی تدوین شده بود، اما با چشمانداز گستردهتر او برای بازگرداندن اقتدار دولت عراق همخوانی دارد. این چشمانداز شامل تسریع تلاشها برای خلع سلاح تمام جریانهای مسلح در کشور تا ژوئن ۲۰۲۷ نیز میشود.
به نوشته الجزیره، الزیدی هفته گذشته در مجمع عمومی سازمان ملل گفت دولت او «تلاش میکند اطمینان حاصل کند که دولت، تصمیمگیرنده نهایی در مسائل مربوط به صلح و جنگ باشد و سلاحها و ابزارهای قدرت در اختیار نهادهای قانون اساسی باقی بمانند؛» وی افزود: «با پایان مأموریت ائتلاف بینالمللی در عراق، ما در حال انتقال روابط خود با شرکای راهبردیمان به مرحلهای تازه هستیم؛ مرحلهای که از همکاری نظامی به همکاری اقتصادی و توسعهای در راستای منافع مشترکمان حرکت میکند.»
عراق در حال سازگار شدن با واقعیت امنیتی تازه
به گفته داگلاس سیلیمن، سفیر سابق آمریکا در عراق و کویت، خروج نیروهای آمریکایی ظاهراً بخشی از راهبرد الزیدی برای «تضعیف سیاسی» جریانهای مسلح بانفوذ، است. این جریانها مدتهاست حضور نظامی آمریکا و دیگر بازیگران خارجی مانند ترکیه را یکی از دلایل اصلی خود برای حفظ انبارهای سلاح و زنجیرههای فرماندهی مستقل خود میدانند. برخی از آنها پیشتر اعلام کردهاند که از تحویل سلاحهایشان خودداری خواهند کرد.
اکوایران: به نظر میرسد نخستوزیر تازه عراق به چیزی فراتر از صرفاً ایجاد توازن در روابط بغداد با ایران و آمریکا میاندیشد.
سیلیمن که ریاست مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس را بر عهده دارد، گفت: «نخستوزیر عراق بهوضوح تلاش میکند یک استدلال سیاسی در برابر عراقیها ایجاد کند که این نیروها دیگر دلیل سیاسی برای در اختیار داشتن این سلاحها ندارند».
با این همه، به نظر میرسد این یک اقدام بسیار پرریسک است که میتواند در ادامه راه را برای یک رویارویی داخلی بالقوه فاجعهبار باز کند. همچنین این احتمال وجود دارد که اگر گروههای مستقر در عراق به هدف قرار دادن داراییهای آمریکا ادامه دهند، فشار واشنگتن بر عراق افزایش یابد.
فرصتی برای الزیدی یا رقبا؟
چگونگی مدیریت پایان استقرار ائتلاف تحت رهبری آمریکا، موسوم به «عملیات عزم راسخ»، از سوی دولت عراق، پیامدهای گستردهای برای آینده امنیت این کشور خواهد داشت. الزیدی از هماکنون تلاش کرده در چارچوب تلاش گستردهتر برای خلع سلاح و ادغام جریانهای مسلح در نیروهای دولتی عراق، برخی تدابیر حفاظتی ایجاد کند.
بااینحال، به گفته رناد منصور، مدیر ابتکار عراق در اندیشکده چتم هاوس، جریانهای مسلح همسو با «محور مقاومت» در منطقه، در نهایت همچنان «کاملاً در وضعیت جنگی قرار دارن؛ بنابراین آنها به مقابله با آمریکا و منافع آمریکا ادامه خواهند داد. به باور منصور، اگرچه الزیدی وعده ادامه همکاری و ادغام با آمریکا و دیگر متحدان غربی را داده، پشت این اظهارات احتمالاً نگرانیهایی وجود دارد؛ زیرا برخی معتقدند حضور پیشین آمریکا در کشور مانند سدی در برابر تغییر گستردهتر سیاست عمل میکرد.
اعضای نیروهای امنیتی عراق در جریان رژه نظامی به مناسبت خروج ائتلاف تحت رهبری آمریکا از عراق در بغداد، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری فرانسه
به گفته منصور: «نگرانی دولت عراق اکنون این است که شاید آمریکا دیگر به عراق نیاز نداشته باشد یا در بدترین حالت، عراق را نیز کشوری مطرود و بیش از حد نزدیک به ایران بداند و در نتیجه آن را به هدف دیگری تبدیل کند». به گفته منصور، این هدف قرار دادن ممکن است در نهایت به شکل تحریمها یا تشدید حملات آمریکا و اسرائیل به خاک عراق صورت گیرد.
محمد صالح، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در مؤسسه تحقیقات سیاست خارجی و کارشناس عراق، نیز معتقدست که در برخی بخشهای دولت عراق، اشتیاق برای خروج نیروهای آمریکایی احتمالاً کمتر از چیزی است که اظهارات رسمی و تعطیلات ملی نشان میدهند. صالح از وجود نگرانی پنهانی نسبت به تغییر وضعیت امنیتی موجود در شرایط آشفتگی منطقهای سخن گفت و به تهدید همچنان موجود سلولهای خفته داعش، تغییر روندهای فرامرزی در سوریه پس از اسد و همچنین جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران اشاره کرد.
آیا نیروهای مسلح عراق میتوانند بر روی پای خود بایستند؟
نه دولت عراق و نه پنتاگون تصویر روشنی از شکل آینده همکاریهای امنیتی ارائه نکردهاند؛ بهویژه در زمینه پشتیبانی اطلاعاتی و لجستیکی که در شکست سرزمینی داعش نقش مهمی داشت؛ بااینحال، یک منبع منطقهای آگاه از وضعیت به الجزیره گفت این رابطه «احتمالاً کمتر بر حضور نظامی مشاهدهپذیر متمرکز خواهد بود و بیشتر بر اطلاعات، آموزش، پشتیبانی فنی، ایجاد ظرفیت و همکاری نهادی تمرکز خواهد کرد.» این منبع این تغییر را «آزمونی برای این دانست که آیا رابطهای که برای دوره مداخله نظامی ایجاد شده میتواند به یک شراکت متعارفتر میان دولتهای مستقل تبدیل شود یا نه».
چندین کارشناس خاطرنشان کردند که نیروهای امنیتی عراق، از جمله ارتش، پلیس، نیروهای مبارزه با تروریسم و جریانهای مسلحی که بهعنوان بخشی از نیروهای بسیج مردمی با داعش جنگیدهاند، در مقابله با داعش پیشرفتهای قابلتوجهی داشتهاند. این امر ممکن است پیامدهای عملیاتی خروج فیزیکی نیروهای آمریکایی را تا حدی کاهش دهد.
بیلبوردی با شعار «بازپسگیری تصمیم و ساختن خانه» در میدان سعدون بغداد، 29 سپتامبر 2026/ عکس از خبرگزاری فرانسه
به گفته سیلیمن: «در نیروهای امنیتی عراق تواناییهای واقعی و تجربه واقعی وجود دارد. افرادی که من در ارتش با آنها صحبت میکنم کاملاً اطمینان دارند که میتوانند با بیشتر تهدیدها علیه حاکمیت عراق مقابله کنند». اما درحالیکه پارلمان عراق در ماه مه بخشی از کابینه را تصویب کرد، چندین سمت کلیدی امنیتی، از جمله وزارت دفاع، همچنان بدون وزیر هستند. سیلیمن گفت دولت عراق همچنان فاقد یک توانایی قابلتوجه در زمینه دفاع هوایی مستقل است؛ موضوعی که اگر وضعیت امنیت داخلی از کنترل خارج شود، میتواند یک ضعف بزرگ باشد.
سیلیمن گفت: «این یکی از حوزههایی است که در آن آسیبپذیری وجود خواهد داشت، زیرا روشن است که جریانهای مسلح حاضر بودهاند از پهپادها، راکتها و موشکها علیه اهداف عراقی در داخل عراق استفاده کنند و ارتش عراق در حال حاضر واقعاً راهی برای دفاع در برابر آنها ندارد.»
دگرگونی در ماهیت روابط
البته خروج نیروهای باقیمانده آمریکایی تنها یک گام در تلاش بزرگتر و چندساله برای تبدیل رابطه آمریکا و عراق از یک رابطه نظامی به رابطهای اقتصادی است. الزیدی در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل وعده یک «رنسانس» اقتصادی داد و متعهد شد صنعت پتروشیمی عراق را تقویت کند و مسیرهای جدید انتقال سوختهای فسیلی را خارج از تنگه هرمز ایجاد کند.
محدود شدن رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تأثیری بسیار شدید بر عراق داشته است؛ بهطوری که تولید نفت این کشور در ماه مارس تا ۶۰ درصد کاهش یافت. دونالد ترامپ نیز در جریان دیداری در کاخ سفید در ماه ژوئیه وعده داد «توافقهای زیادی» با عراق در راه است و به ذخایر عظیم نفت این کشور اشاره کرد.
ترامپ در جریان دیدار ۱۴ ژوئیه در دفتر بیضی با علی الزیدی دست میدهد/عکس از شاتراستوک
حمزه حداد، پژوهشگر وابسته به برنامه امنیت خاورمیانه در مرکز امنیت آمریکای جدید، گفت هیچ نشانه فوریای وجود ندارد که آمریکا قصد داشته باشد رویکرد خود در قبال عراق را بهطور اساسی تغییر دهد؛ کشوری که همچنان میزبان بزرگترین سفارت آمریکا در جهان در بغداد و بزرگترین کنسولگری آمریکا در اربیل است.
اما تعمیق ادغام اقتصادی ممکن است در کوتاهمدت متوقف بماند. حداد گفت: «مهم است توجه داشته باشیم که برای اینکه این اتفاق با موفقیت رخ دهد، وضعیت منطقه باید بهبود پیدا کند. درگیری در اطراف عراق همیشه همکاری اقتصادی را دشوارتر خواهد کرد. علاوه بر این، درگیری به گروههای مسلح بهانهای برای ادامه موجودیت میدهد.»
جنگ دیگری که دامنگیر عراق است
والاستریت ژورنال در گزارش خود در توصیف جریان خروج نیروهای آمریکایی از عراق مینویسد: پس از بیش از ۲۳ سال و صرف ۱.۷ تریلیون دلار، آمریکا در حال پایان دادن به چیزی است که منتقدان آن را «جنگ بیپایان» این کشور در عراق نامیدهاند و روز چهارشنبه آخرین پایگاه نظامی بزرگ آمریکا را تعطیل میکند.
به گفته یک مقام دفاعی آمریکا، ارتش این کشور در حال انتقال هوایی تجهیزات و نیروها از اربیل، آخرین پایگاه نظامی آمریکا، است تا ضربالاجل روز چهارشنبه را رعایت کند. به گفته مقامهای فعلی و سابق آمریکایی، تعدادی از تفنگداران دریایی آمریکا برای حفاظت از مأموریتهای دیپلماتیک آمریکا باقی خواهند ماند و همچنین پیمانکارانی برای نگهداری ناوگان جنگندههای اف-۱۶ عراق و تانکهای ساخت آمریکا در این کشور حضور خواهند داشت.
اما جنگِ بدون چشمانداز پایان آمریکا با ایران، عراق را بیش از پیش به درون درگیری میکشاند و خروج آمریکا کشوری را بر جای میگذارد که در آن جریانهای بهشدت مسلح، بیش از پیش در حال تحکیم سلطه خود هستند. به گزارش والاستریت ژورنال، این جریانها در دو ماه نخست جنگ بیش از ۶۰۰ حمله به تأسیسات دیپلماتیک و نظامی آمریکا در عراق انجام دادند.
اعضای حشدالشعبی در بغداد رژه میروند، ژوئیه 2016 / عکس از خبرگزاری آسوشیتدپرس
نشانهای از بیثباتی عراق این است که سفارت آمریکا در بغداد اکنون بهطور مکرر برای شهروندان آمریکایی و دیگر افراد هشدارهای امنیتی ارسال میکند. حدود دو مورد از این هشدارها در هفته درباره احتمال ربوده شدن افراد است. یک مقام آمریکایی گفت حملات اخیر شامل موشکها و پهپادهای دوربردتر بوده است؛ موضوعی که نشاندهنده ارتقای نگرانکننده تسلیحات است. دولت ترامپ روی الزیدی حساب کرده تا جریانهای مسلح را خلع سلاح کند؛ گروههایی که شمارشان به دهها هزار نفر میرسد.به گفته سرلشکر سعد معن، سخنگوی ارتش عراق، برخی جناحهای مسلح غیردولتی سلاحهای خود را تحویل دادهاند و برخی دیگر نیز قصد دارند چنین کنند.
اما دیگران این ایده را به سخره گرفتند. کاظم الفرتوسی، سخنگوی کتائب سیدالشهداء، گفت: «این سلاحها برای حاکمیت و آزادی ما هستند.» او در مصاحبهای در بغداد گفت خلع سلاح اجباری از سوی دولت «اتفاق نخواهد افتاد.» گروه او و دیگر جریانهای مسلح، سمتهای مهمی در وزارتخانهها و همچنین دهها کرسی در پارلمان عراق در اختیار دارند؛ پارلمانی که این گروهها در مذاکرات پس از انتخابات سال گذشته، در انتخاب الزیدی نقش داشتند. او گفت: «دولت، نتیجهای است که ما در ایجادش نقش داشتیم.»
اکنون الزیدی و معاونانش درباره به تعویق انداختن ضربالاجل خلع سلاح روز چهارشنبه تا سال آینده صحبت میکنند. به گفته الفرتوسی، سازمان او و دیگر گروههای مسلح اغلب مستقل از ایران عمل میکنند و امسال قدرتمندتر شدهاند. او گفت: «گروههای مقاومت قویتر شدهاند، چون دارند با مهمترین رویداد جهان، یعنی جنگ آمریکا با ایران، مقابله میکنند. آمریکا ما را به درون این جنگ کشاند.»
موازنه میان رقبا؛ ماموریت غیرممکن
انتخاب الزیدی بهعنوان نخستوزیر، حاصل یک مصالحه بود. ترامپ در ماه ژانویه هشدار داده بود که اگر نوری المالکی، نخستوزیر سابق، برای این سمت پیشنهاد شود، کمکهای آمریکا به عراق را قطع خواهد کرد. الزیدی بهسرعت مورد استقبال واشنگتن قرار گرفت. تحلیلگران سیاسی گفتند او تلاش کرده میان منافع رقیب تعادل برقرار کند؛ موضوعی که سفر او به تهران، اندکی پس از سفرش به واشنگتن در تابستان امسال، بر آن تأکید داشت.
علی الزیدی، نخستوزیر عراق، با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران دیدار میکند، تهران، ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری آناتولی
طرح خلع سلاح او برخی جریانهای مسلح را متقاعد کرده که با دولت همکاری کنند، به این امید که تحریمها علیه آنها لغو شود. عصائب اهلالحق از جمله گروههایی بود که گفت با دولت همکاری خواهد کرد. به گفته دیوید شنکر، معاون سابق وزیر خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک: «به نظر میرسد آنها میخواهند قانونی شوند. میخواهند با خانوادههایشان برای تعطیلات به فرانسه بروند.»
حتی اگر الزیدی تصمیم بگیرد با جریانهای مسلح مقابله کند، با شانس بسیار کمی روبهرو خواهد بود. ارتش عراق که با کمبود بودجه مواجه بود، هنگام جنگ با داعش در سال ۲۰۱۴ فروپاشید. سازمان مبارزه با تروریسم عراق، یک نیروی آموزشدیده از سوی آمریکا که به مبارزه با داعش معروف است، در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴ هزار سرباز داشت؛ تعدادی کمتر از نیروهای مسلح غیردولتی.
ویکتوریا تیلور، یکی از مقامهای ارشد سابق وزارت خارجه آمریکا که امسال پس از کار روی مسائل عراق از دولت خارج شد، گفت تصور اینکه الزیدی بتواند ظرف چند ماه جریانهای مسلح را خلع سلاح کند، «درخواستی غیرممکن بود.»
