به گزارش اکوایران، بعضی گزارش‌ها حاکی از آنند که افزایش شدید قیمت نفت از زمان آغاز جنگ، در هفته‌های اخیر تا حدی مهار شده است، زیرا صادرات نفت از خلیج فارس افزایش یافته و به بالاترین سطح خود از آغاز جنگ رسیده است. در مورد توضیح اینکه چرا چنین اتفاقی افتاده است، تحلیل‌ها و گمانه‌زنی‌های گوناگونی مطرح می‌شوند.
معمای افزایش صادرات همزمان با بالا ماندن قیمت نفت
به گزارش خبرگزاری الجزیره، صادرات نفت خاورمیانه، دوباره از سطحی که پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه ثبت شده بود، بالاتر رفته است. بر اساس داده‌های اولیه شرکت ردیابی دریایی کپلر، صادرات نفت خام از منطقه در چهار روز از آخرین هفته سپتامبر از سطح پیش از جنگ فراتر رفت و به ۱۹.۵ تا ۲۲.۵ میلیون بشکه در روز رسید. پیش از جنگ، میانگین صادرات حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز بود. افزایش صادرات نفت منطقه تاکنون عمدتاً به اسکورت نفتکشها توسط کشتی‌های آمریکایی در مسیر خروج از تنگه هرمز، در کنار افزایش انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر نسبت داده شده است؛ روشی که خطر هدف قرار گرفتن نفتکشها با موشک‌ها و پهپادها را کاهش می‌دهد.
اکوایران: کپلر اعلام کرده است صادرات نفت خام منطقه، بدون احتساب ایران، از اول تا ۲۸ سپتامبر به‌طور متوسط دست‌کم ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز بوده است؛ رقمی که به سطح پیش از جنگ نزدیک است.
در همین حال، بالا ماندن قیمت نفت نیز از سوی تحلیلگران به افزایش نرخ بیمه نسبت داده شده است؛ نرخ‌هایی که به دلیل نگرانی از حملات بالا رفته‌اند. همچنین بازار احتمال بازگشت جنگی تمام‌عیار را در قیمت‌ها لحاظ کرده است؛ اما یکی از تحلیلگران ارشد کپلر هفته گذشته توضیح متفاوتی برای افزایش صادرات نفت در شرایطی که قیمت‌ها همچنان بالا هستند ارائه کرد. او احتمال داد که کشورهای حوزه خلیج فارس برای عبور نفت خود از تنگه هرمز به ایران پول پرداخت می‌کنند؛ یعنی ممکن است بخش قابل‌توجهی از ارزش محموله‌های نفتی به تهران برسد.
میشل برهارد، رئیس بخش سیاست‌گذاری و ریسک ژئوپلیتیک در شرکت کپلر، اخیراً گفت ممکن است برخی کشورها برای عبور از تنگه هرمز به ایران پول پرداخت کنند. او هفته گذشته در مصاحبه‌ای با تحلیلگر انرژی، روری جانستون، گفت: «من گمان می‌کنم عوارضی در حال پرداخت است که عبور امن این کشتی‌ها را امکان‌پذیر می‌کند. همچنین گمان می‌کنم این کشورها می‌دانند که هم اسکورت کشتی‌ها توسط آمریکا و هم پرداخت ۱۰ درصد یا ۲۰ درصد از محموله به ایران، از نظر آنها در بلندمدت پایدار نیست. بنابراین چیزی شبیه به یک مسابقه برای خارج کردن هرچه بیشتر نفت، در سریع‌ترین زمان ممکن، پیش از آنکه جنگ دوباره آغاز شود، در حال شکل‌گیری است.»
این ادعا به‌طور مستقل تأیید نشده و برهارد نیز آن را بیشتر به‌عنوان یک گمانه‌زنی مطرح کرده است تا نتیجه‌ای که بر اساس شواهد قطعی به دست آمده باشد. بااین‌حال، نشریه تخصصی کشتیرانی Lloyd’s List از ماه مارس گزارش داده بود که ایران از همان زمان یک سیستم موسوم به «عوارضی» برای کنترل رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه ایجاد کرده است.
آیا ادعای تحلیلگر کپلر قابل‌اعتماد است؟
عبدالخالق، پژوهشگر دانشگاهی، می‌گوید گمانه‌زنی میشل برهارد، تحلیلگر کپلر، درباره ایجاد یک سازوکار پرداخت هزینه برای عبور از تنگه هرمز ممکن است «قابل‌تصور» باشد، اما بهتر است آن را یک «سازوکار غیررسمی امنیتی» بدانیم، نه یک عوارض رسمی دریایی. او که ریاست مرکز دریانوردی دانشگاه جان مورز لیورپول را بر عهده دارد، به الجزیره گفت: «هیچ مدرک عمومی و قابل تأییدی وجود ندارد که یک سیستم عوارض منظم و تحت مدیریت دولت ایران را تأیید کند.» او افزود که کنوانسیون سازمان ملل درباره حقوق دریاها، یا UNCLOS، حق عبور ترانزیتی از تنگه‌های بین‌المللی را تضمین می‌کند و همین موضوع، دریافت عوارض رسمی را از نظر حقوقی محل تردید قرار می‌دهد.
کشتی‌های لنگر انداخته در سواحل خصب در استان مسندم عمان، نزدیک تنگه هرمز، ۲ اکتبر ۲۰۲۶/عکس از خبرگزاری رویترز
کریس بیوشامپ، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت IG Group، نیز به الجزیره گفت سناریویی که برهارد مطرح کرده «تا حدی» امکان‌پذیر است. او گفت: «به نظر می‌رسد همه‌چیز در خاورمیانه در حال رخ دادن در پشت پرده است؛ از اسکورت کشتی‌ها توسط آمریکا گرفته تا دریافت مخفیانه عوارض از سوی ایران.»
دولت آمریکا نیز در ماه سپتامبر یک شرکت فعال در حوزه دارایی‌های دیجیتال به نام BitBank را تحریم کرد. واشنگتن گفت این شرکت برای انتقال پول به تهران توسط «سازمان خدمات دریایی ایمن هرمز» مورد استفاده قرار گرفته است؛ نهادی که دولت ایران برای دریافت هزینه در ازای عبور امن کشتی‌ها از تنگه ایجاد کرده است؛ بااین‌حال، بیوشامپ گفت بزرگ‌ترین چالش پیش روی صادرات نفت اکنون چیزی است که او آن را «مشکل کشتیرانی» می‌نامد. او افزود: «سیستم رفت‌وبرگشت نفتکشها در خلیج فارس در خارج کردن نفت از منطقه عملکرد بسیار خوبی دارد، اما به تعداد زیادی کشتی نیاز دارد و همین موضوع نرخ حمل‌ونقل دریایی را بالا برده و همزمان عرضه کشتی‌ها را در خارج از منطقه نیز کاهش داده است.»
به گفته بیوشامپ، خریداران آسیایی نیز مجبورند نفت خام خود را از فاصله دورتری تأمین کنند و این موضوع «زمان انتقال محموله‌ها را طولانی‌تر می‌کند. این موضوع که در ابتدا مسئله‌ای مربوط به عرضه بود، اکنون به مسئله‌ای درباره سازوکارهای اساسی کشتیرانی تبدیل شده است. شاید این موضوع به اندازه مسائل دیگر هیجان‌انگیز نباشد، اما احتمالاً اهمیت بسیار بیشتری دارد و حل کردن آن نیز دشوارتر است. کشتی‌ها یک‌شبه ساخته نمی‌شوند.»
با افزایش صادرات نفت از خاورمیانه، قیمت نفت اندکی کاهش یافته است. هفته گذشته نیز کشورهای گروه هفت تصمیم خود را برای آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری اعلام کردند. بااین‌همه، قیمت نفت خام همچنان به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد. روز دوشنبه، نفت برنت حدود ۱۰۱.۵۹ دلار در هر بشکه معامله می‌شد که ۰.۷۱ درصد کاهش داشت. نفت وست‌تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز ۱.۲ درصد کاهش یافت و به حدود ۹۰.۰۵ دلار رسید.
موج حملات و آژیر خطر آرامکو : ذخایری که «به شکل ترسناکی پایین» آمده‌اند
در همین رابطه نیویورک‌تایمز در گزارشی به افزایش حملات در منطقه برای مهار جریان نفت پرداخت. حملات به نفتکشها در تنگه هرمز و زیرساخت‌های نفتی عربستان سعودی، همزمان با تلاش صادرکنندگان منطقه برای رساندن نفت بیشتری به بازار جهانی رخ داده است. از دوشنبه گذشته تاکنون، دست‌کم هشت نفتکش در داخل و اطراف تنگه هرمز مورد حمله قرار گرفته‌اند؛ اتفاقی که به‌روشنی یادآوری می‌کند افزایش اخیر صادرات نفت از این منطقه پرتنش، بر مجموعه‌ای از راه‌حل‌های موقتی و شکننده متکی است.
حملات پهپادی و موشکی در حالی ادامه پیدا کرده‌اند که خطر فرو رفتن عمیق‌تر منطقه در جنگ افزایش یافته است. دولت مورد حمایت عربستان سعودی در یمن روز یکشنبه اعلام کرد یک عملیات نظامی گسترده علیه انصارالله یمن آغاز خواهد کرد. این اعلامیه پس از حملات به زیرساخت‌های حیاتی نفتی عربستان منتشر شد. این حملات واقعیت نگران‌کننده‌ای را برای صادرکنندگان نفت خلیج فارس برجسته کرده‌اند. نیروهای آمریکایی از کشتی‌هایی که تلاش می‌کنند نفت را از طریق تنگه هرمز منتقل کنند، محافظت کرده‌اند.
امین ناصر، مدیرعامل آرامکوی عربستان، در سال ۲۰۲۴. او روز دوشنبه گفت که پر کردن مجدد ذخایر نفتی جهان ممکن است تا دو سال طول بکشد/عکس از خبرگزاری رویترز
بااین‌حال، افزایش خطرات همچنان بر تجارت جهانی انرژی سایه انداخته است. امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکو، شرکت ملی نفت عربستان، روز دوشنبه در سخنرانی خود در «مجمع اطلاعات انرژی» در لندن گفت: «کمتر کسی انتظار داشت تقریباً بسته شدن مهم‌ترین شریان انرژی جهان تا این اندازه طولانی شود یا آثار آن تا این حد گسترده شود. این یکی از بدترین بحران‌های دوران کاری من است؛ و دوران کاری من طولانی بوده است.»
ناصر گفت ذخایر کنونی نفت جهان «به شکل ترسناکی پایین» آمده‌اند و هشدار داد بازسازی ذخایر ملی ممکن است تا دو سال طول بکشد. او گفت زمانی که جنگ ایران آغاز شد، جهان حدود ۱۰ میلیارد بشکه نفت در ذخایر خود داشت، اما این رقم اکنون به حدود ۶ میلیارد بشکه کاهش یافته است. به گفته او: «تا زمانی که هرمز به‌طور کامل باز نشود و اعتماد دوباره برقرار نشود، واقعیت خشن این است که فشار در هر دو طرف زنجیره نفت بیشتر خواهد شد.» او از جامعه بین‌المللی خواست درباره ذخیره‌سازی نفت، برنامه‌های اضطراری و اقدامات مشابه، هماهنگی بیشتری داشته باشد.
ناصر روز دوشنبه اهمیت حمله آخر هفته و همچنین حمله پهپادی ماه گذشته به خط لوله حیاتی شرق-غرب عربستان را کم‌اهمیت جلوه داد. او گفت: «سیستم ما سالم و برقرار است.» ناصر حاضر نشد درباره میزان خسارت واردشده به این خط لوله جزئیات ارائه کند؛ خط لوله‌ای که در پی حمله برای مدتی موقتاً از مدار خارج شده بود. او گفت: «امروز تمام نیازهای مشتریان خود را تأمین می‌کنیم؛» بااین‌حال، حملات ایران به کشتی‌ها با دفعات بیشتری انجام می‌شوند. ناصر گفت: «هر حمله‌ای با خود یک بحران جهانی به همراه می‌آورد.»
دیمیتریس مانیاتیس، بنیان‌گذار شرکت Marisks که در زمینه ریسک‌های دریایی فعالیت می‌کند، گفت به باور او موج اخیر حملات ایران واکنشی به افزایش تعداد کشتی‌های تجاری بوده که طی هفته‌های گذشته از تنگه هرمز عبور کرده‌اند. مانیاتیس گفت: «کاری که ایرانی‌ها اکنون انجام می‌دهند، تیراندازی بی‌هدف است». او گفت ایران به‌طور همزمان از موشک‌ها و پهپادها استفاده می‌کند و افزود: «هدف آنها این است که با ایجاد ترس، کنترل خود را بر تنگه هرمز تثبیت کنند.» به گفته مانیاتیس، ایران تلاش می‌کند «توانایی نیروهای آمریکایی را که از کشتی‌های عبوری از تنگه دفاع می‌کنند، تحت فشار قرار دهد و از کار بیندازد.»
وضعیت کنترل تنگه هرمز
به گزارش العربی‌الجدید، درحالی‌که ایران و آمریکا گام‌های محتاطانه‌ای به سوی توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز برمی‌دارند، ممکن است نشانه‌هایی وجود داشته باشد که نشان می‌دهد توانایی ایران برای تحت فشار قرار دادن اقتصاد جهانی در هفته‌های اخیر با تهدید مواجه شده است؛ زیرا ارتش آمریکا انتقال مخفیانه نفت از طریق تنگه را تسهیل کرده و تولیدکنندگان عرب نیز مسیرهای صادراتی خود را تغییر داده‌اند.
از زمان فروپاشی آتش‌بس در یمن در ماه ژوئیه، به زیرساخت‌های نفتی عربستان سعودی حمله شده است/عکس از گتی ایمجز
ادعا می‌شود که صادرات نفت خام خاورمیانه، بدون احتساب ایران، در ماه سپتامبر به سطح پیش از جنگ بازگشت؛ این در حالی است که حملات به نفتکشها در تنگه هرمز و زیرساخت‌های نفتی عربستان سعودی را تشدید شده‌اند. بخش بزرگی از این افزایش به عربستان سعودی مربوط می‌شد؛ کشوری که پس از حمله ماه گذشته به خط لوله نفتی خود در دریای سرخ، صادرات از طریق تنگه هرمز را به‌شدت افزایش داد.
داده‌های کشتیرانی که بلومبرگ رصد کرده نشان می‌دهد محموله‌های نفت عربستان از طریق هرمز در سه هفته نخست سپتامبر به بیش از سه میلیون بشکه در روز رسید؛ رقمی که بیش از سه برابر میزان صادرات این کشور در ماه آگوست بود. تلاش آمریکا برای باز کردن هرمز همزمان با تلاش کشورهای عربی برای یافتن راه‌های جدید جهت خارج کردن نفت خود از منطقه بوده است. عربستان سعودی نفت خام خود را از طریق خط لوله شرق-غرب به دریای سرخ منتقل کرده، درحالی‌که امارات متحده عربی به پایانه خود در فجیره، در سوی دیگر تنگه، متکی بوده است. عراق نیز میلیون‌ها بشکه نفت را از طریق بیابان سوریه با کامیون به سمت دریای مدیترانه منتقل کرده است.
ریا رِدی، معاون تیم ایران در پروژه تهدیدات حیاتی در مؤسسه امریکن اینترپرایز، به العربی‌الجدید گفت: «اگر کشتی‌های تجاری بتوانند علی‌رغم تهدیدهای ایران، با نرخ بالایی از تنگه عبور کنند، توانایی ایران برای استفاده از تنگه جهت وادار کردن آمریکا و دیگر کشورها به پذیرش خواسته‌هایش کاهش می‌یابد.»
بحران انرژی ادامه دارد
درحالی‌که هیچ پایانی برای جنگ در چشم‌انداز دیده نمی‌شود، میلیون‌ها بشکه نفتی که اکنون از منطقه خارج می‌شوند، تأثیر چندانی بر قیمت‌های جهانی نداشته‌اند؛ قیمت‌هایی که همچنان تحت تأثیر افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی و رشد شدید هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی قرار دارند. بازگشایی نسبی مسیر هرمز همزمان با افزایش ۵۷ درصدی قیمت نفت برنت بوده است؛ قیمتی که پس از تصرف سواحل دریای سرخ یمن و تنگه راهبردی باب‌المندب از سوی حوثی‌ها، در میانه‌های ماه سپتامبر به ۱۱۰ دلار رسید.
جریان نفت خام از خاورمیانه تا حد زیادی به سطح قبل از جنگ بازگشته است/عکس از گتی ایمجز
این افزایش صادرات همچنین نتوانسته کمبود سوخت‌هایی مانند بنزین و گازوئیل را مهار کند. قیمت این سوخت‌ها به دلیل ادامه گلوگاه‌ها و محدودیت‌های ظرفیت پالایشگاه‌ها در سراسر جهان به رکوردهای جدیدی رسیده است. تلاش تحت رهبری آمریکا ظاهراً در افزایش محموله‌های گاز قطر نیز موفقیت مشابهی نداشته است؛ صادرات گاز قطر همچنان بسیار پایین‌تر از سطح پیش از جنگ قرار دارد. ماه گذشته، قیمت گاز در اروپا و آسیا در بحبوحه نگرانی درباره عرضه پیش از زمستان، به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۲۲ رسید. همه این عوامل نشان می‌دهد که ایران، با وجود عبور روزانه میلیون‌ها بشکه نفت خام از تنگه، همچنان نقش قابل توجهی در تعیین مسیر اقتصاد جهانی دارد.
بورچو اوزچلیک، پژوهشگر ارشد امنیت خاورمیانه در مؤسسه سلطنتی خدمات متحد، RUSI، به العربی‌الجدید گفت: «ازسرگیری صادرات نفت از تنگه هرمز مترادف با ثبات‌یافتن شرایط نیست. ایران همچنان توانایی ازسرگیری حملات تلافی‌جویانه پهپادی و موشکی علیه زیرساخت‌های حیاتی و تأسیسات تولید نفت در کشورهای خلیج فارس را دارد.»
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات امنیت ملی، گفت اگرچه آمریکا کنترل ایران بر تنگه را تضعیف کرده، اما تاکنون نتوانسته به هدف کلی‌تر خود، یعنی ایجاد ثبات در بازار جهانی انرژی، دست پیدا کند. او گفت: «ایران همچنان توانایی هدف قرار دادن نفتکشها، تهدید کشتیرانی تجاری و دشوارتر و پرهزینه‌تر کردن عبور از تنگه را دارد. در نتیجه، دستاوردهای عملیاتی واشنگتن هنوز به نتیجه اقتصادی‌ای که در نهایت به آن نیاز دارد منجر نشده‌اند. قیمت نفت همچنان بالاست؛ بخشی از این مسئله به دلیل افزایش حق بیمه، کمبود نفتکشها و ادامه خطر برای کشتیرانی تجاری است.»
گسترش میدان نبرد
بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط ACLED، نهاد رصد درگیری‌ها، در ماه سپتامبر تعداد حملات به نفتکشها به‌طور محسوسی افزایش یافت و ۲۱ کشتی هدف اصابت پرتابه‌های ایرانی قرار گرفتند؛ در حالی که این رقم در ماه قبل ۱۲ کشتی بود. والنتین دُوتوی، مسئول منطقه خاورمیانه در ACLED، به العربی‌الجدید گفت: «سپتامبر شاهد بیشترین تعداد حملات موفق ایران به کشتی‌های تجاری از ماه مارس، یعنی زمانی که جنگ در اوج خود بود، بوده است.» او گفت واشنگتن در حال حاضر در تنگه دست بالا را پیدا کرده، اما ادامه توانایی ایران برای تهدید کشتی‌ها این پرسش را مطرح می‌کند که عملیات اسکورت آمریکا در بلندمدت تا چه اندازه قابل دوام خواهد بود.
ادعا شده که ایران در ماه گذشته، همزمان با عبور نفت بیشتر خلیج فارس از تنگه هرمز، حملات به نفتکشها را تشدید کرده است/عکس از گتی ایمجز
ریا رِدی گفت: «به نظر می‌رسد ایران روش‌های کم‌اثرتری را برای ردیابی و حمله به کشتی‌ها به کار گرفته است؛ از جمله استفاده از شناورهای تندرو برای شناسایی بصری اهداف و پرتابگرهای راکتی مستقر در ساحل برای کار گذاشتن مین. این سازگاری‌ها نشان می‌دهد که ایران در شناسایی اهداف، هدف قرار دادن آنها و ایجاد اختلال مستمر و گسترده در کشتیرانی با دشواری بیشتری روبه‌رو است.»
نفوذ ایران بر آینده تنگه فقط به اتفاقاتی که در همسایگی مستقیم آن رخ می‌دهد محدود نیست، بلکه بخش‌های دیگر منطقه را نیز دربرمی‌گیرد؛ جایی که متحدان ایران توانسته‌اند بازارهای جهانی انرژی را بیش از پیش تحت فشار قرار دهند. ممکن است عملیات آمریکا برای گذر دادن نفت از هرمز در حال حاضر در رساندن نفت بیشتر از طریق تنگه موفق باشد، اما این پرسش همچنان بی‌پاسخ است که آمریکا تا چه مدت می‌تواند این روند را ادامه دهد.
ماه‌ها استقرار نیروهای آمریکایی فشار فزاینده‌ای بر آنها وارد کرده و فرماندهان اخیراً هشدار داده‌اند که ادامه جنگ پایدار نیست. ذخایر موشک‌های رهگیر به‌شدت کاهش یافته، نیروهای دریایی خسته شده‌اند و تمرکز تجهیزات و نیروها در منطقه، آمادگی نظامی آمریکا را در سایر نقاط جهان تضعیف می‌کند. افزون بر این، طبق برآورد دفتر بودجه کنگره آمریکا، هزینه این عملیات در حال حاضر حدود دو میلیارد دلار در ماه است. پنتاگون مجموع هزینه جنگ را تا اواسط سپتامبر بیش از ۴۵ میلیارد دلار برآورد کرده است؛ رقمی که هزینه‌های مربوط به پر کردن دوباره ذخایر موشکی و تعمیر خسارت‌های واردشده به پایگاه‌های آمریکا را دربر نمی‌گیرد.
با وجود این، به نظر می‌رسد پنتاگون خود را برای ازسرگیری جنگ تمام‌عیار پس از انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر آماده می‌کند. آمریکا هفته گذشته یک گروه رزمی دیگر ناو هواپیمابر و حداکثر ۱۰ هزار نیروی اضافی به منطقه اعزام کرد. دولت ترامپ امیدوار است فشار اقتصادی تهران را وادار کند شرایط آمریکا برای توافق را بپذیرد و اخیراً تلاش‌های خود برای فروپاشاندن اقتصاد ایران را از سر گرفته است.
