به گزارش اکوایران، تحولات دیپلماتیک و سیاسی روزهای اخیر نشان می‌دهد که تهران و واشنگتن، با وجود تمایل به جلوگیری از تشدید دوباره درگیری‌ها، همچنان درباره چگونگی پایان جنگ و چارچوب مذاکرات اختلاف دارند. از یک سو، دولت ترامپ تلاش می‌کند با حفظ فشار اقتصادی و نظامی، موقعیت خود را در مذاکرات تقویت کند و از سوی دیگر، ایران حاضر نیست در شرایط تداوم محاصره و حملات، بدون دریافت تضمین‌های اولیه وارد روند گفت‌وگو شود. به این ترتیب، مسیر دیپلماسی باز مانده، اما هنوز نشانه‌ای از توافق بر سر نقطه شروع یا دستور کار مذاکرات وجود ندارد.
ترامپ فعلاً از حمله تازه می‌گوید؛ محاصره همچنان برقرار است
دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا پس از دیدار با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، از کاهش احتمال انجام حملات نظامی جدید علیه ایران خبر داده است. براساس گزارش رویترز در ۹ نوامبر، رئیس‌جمهوری آمریکا گفته است درخواست کشورهای منطقه، از جمله قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و کویت، در تصمیم او برای پرهیز از تشدید دوباره درگیری‌ها مؤثر بوده است. به گفته ترامپ، این کشورها خواهان حفظ وضعیت موجود و جلوگیری از بازگشت جنگ به مرحله‌ای گسترده‌تر هستند.
با این حال، اظهارات ترامپ به معنای پایان عملیات نظامی یا کنار گذاشتن ابزارهای فشار علیه ایران نیست. او تأکید کرده است که محاصره دریایی در تنگه هرمز ادامه خواهد داشت و آمریکا همچنان آمادگی لازم برای اقدام نظامی را حفظ می‌کند. بنابراین، آنچه در موضع اخیر کاخ سفید دیده می‌شود، بیش از آنکه نشانه تغییر راهبرد کلان آمریکا باشد، بیانگر ترجیح واشنگتن برای مدیریت سطح تنش و جلوگیری از آغاز دور تازه‌ای از حملات در شرایط فعلی است.
آکسیوس نیز در گزارشی که ۹ نوامبر منتشر کرد، از تمایل ترامپ به حفظ وضعیت کنونی خبر داده است. براساس این گزارش، راهبرد فعلی دولت آمریکا بر ادامه محاصره دریایی و محدودسازی مسیرهای مورد استفاده ایران برای انتقال تجهیزات و فناوری‌های نظامی استوار است. این رسانه همچنین از عملیاتی با عنوان «دروازه آهنین» برای محدود کردن مسیرهای زمینی انتقال تسلیحات پیشرفته به ایران نام برده است.
از این منظر، کاهش احتمال حمله نظامی را نمی‌توان به معنای عقب‌نشینی واشنگتن از سیاست فشار دانست. آمریکا در شرایط فعلی به‌جای گسترش عملیات نظامی، تلاش می‌کند با حفظ محدودیت‌های دریایی و تجاری، هزینه‌های اقتصادی و راهبردی ایران را افزایش دهد. چنین رویکردی به ترامپ امکان می‌دهد هم‌زمان با اعلام تمایل به کاهش تنش، ابزارهای فشار خود را نیز حفظ کند.
پیشنهاد دو روزه ایران؛ اختلاف بر سر پیش‌شرط‌های مذاکره
در مقابل، موضع تهران بر ضرورت تغییر شرایط پیش از آغاز مذاکرات متمرکز است. براساس گزارش رویترز، ایران پیشنهاد تازه‌ای برای ازسرگیری گفت‌وگوها مطرح کرده که در آن، زمان آغاز مذاکرات از هفت روز به دو روز کاهش یافته است. با این حال، این پیشنهاد همچنان با مجموعه‌ای از پیش‌شرط‌ها همراه است و ازسرگیری مذاکرات را به اقدام آمریکا در زمینه لغو تحریم‌ها، پایان محاصره دریایی و توقف جنگ در همه جبهه‌ها پیوند می‌دهد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در اظهارات خود این پرسش را مطرح کرده است که آیا درخواست برای لغو تحریم‌ها، پایان محاصره و توقف درگیری‌ها پیش از آغاز مذاکرات، مطالبه‌ای غیرمنطقی است؟ او پیشنهاد تهران را منطقی‌ترین مسیر موجود برای حرکت به سمت دیپلماسی توصیف کرده است.
این موضع از یک تفاوت اساسی در نگاه دو طرف به روند مذاکرات حکایت دارد. تهران معتقد است مذاکره در شرایطی که فشار نظامی و اقتصادی ادامه دارد، نمی‌تواند مبنای توافقی قابل اتکا باشد. در مقابل، واشنگتن حاضر نیست پیش از آغاز گفت‌وگوها، بخش مهمی از ابزارهای فشار خود را کنار بگذارد. بنابراین، اختلاف فقط به محتوای توافق احتمالی محدود نیست؛ دو کشور حتی درباره ترتیب اقدامات و اینکه کدام طرف باید نخستین گام را بردارد نیز به تفاهم نرسیده‌اند.
بخش دیگری از اظهارات بقایی به تلاش آمریکا برای محدودسازی روابط تجاری ایران با کشورهای همسایه مربوط می‌شود. او نسبت به فشار واشنگتن بر عراق برای بستن بخش عمده‌ای از مرزهای این کشور با ایران هشدار داده و تأکید کرده است که چنین اقداماتی نباید به روابط تهران و بغداد آسیب بزند. سخنگوی وزارت امور خارجه همچنین تشکیل نیروی عملیاتی آمریکا برای محدود کردن تجارت زمینی ایران را اقدامی در راستای افزایش فشار بر تهران دانسته است.
از نگاه ایران، راهبرد فشار آمریکا تنها به محاصره دریایی محدود نمی‌شود و محدودسازی مسیرهای زمینی و تجاری نیز بخشی از این سیاست است. این مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا در شرایط محدودیت مسیرهای دریایی، مرزهای زمینی با کشورهای همسایه می‌توانند نقش مهمی در تداوم تجارت و تأمین نیازهای اقتصادی ایران ایفا کنند.
روبیو در دفاع از جنگ، ونس نگران هزینه‌های انتخاباتی
در واشنگتن نیز ارزیابی یکسانی از پیامدهای جنگ و نحوه مواجهه با ایران وجود ندارد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، شروط مطرح‌شده از سوی تهران را غیرواقع‌بینانه و غیرقابل قبول توصیف کرده و دستیابی به توافقی فوری را بعید دانسته است. این موضع در شرایطی بیان می‌شود که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، در هفته‌های اخیر در تماس‌های غیرمستقیم مرتبط با پرونده ایران نقش داشته و از طریق دیدار با مقام‌های قطری نیز درباره مسیر دیپلماسی گفت‌وگو کرده است.
گزارش فاکس‌نیوز درباره مواضع روبیو و ونس، از تفاوت در نحوه ارزیابی جنگ در میان چهره‌های ارشد دولت آمریکا حکایت دارد. روبیو از تصمیم ترامپ برای ورود به جنگ دفاع کرده و آن را اقدامی ضروری توصیف کرده است. او معتقد است گاهی تصمیم‌های درست سیاسی لزوماً از محبوبیت عمومی برخوردار نیستند و رئیس‌جمهوری باید مسئولیت تصمیم‌های دشوار را بپذیرد.
در مقابل، ونس پس از ناکامی جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، جنگ ایران را یکی از عوامل مؤثر در شکست انتخاباتی حزب خود دانسته است. او تأکید کرده که ارزیابی آینده سیاسی جمهوری‌خواهان بدون توجه به پیامدهای جنگ امکان‌پذیر نیست. این تفاوت در مواضع، لزوماً به معنای وجود شکاف قطعی در ساختار تصمیم‌گیری دولت آمریکا نیست، اما نشان می‌دهد که درباره هزینه‌ها و دستاوردهای جنگ، ارزیابی واحدی در میان چهره‌های سیاسی نزدیک به ترامپ وجود ندارد.
قطر در نقش میانجی؛ کانال ارتباطی باز است، اما توافق نزدیک نیست
در این میان، قطر تلاش می‌کند از طریق ارتباط هم‌زمان با تهران و واشنگتن، زمینه ادامه تماس‌های دیپلماتیک را فراهم کند. دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ در واشنگتن، پس از سفر او به تهران در هفته گذشته، بخشی از همین تلاش‌ها ارزیابی می‌شود. شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی پس از دیدار با ترامپ و ونس، مذاکرات را مثبت توصیف کرده و در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس از گفت‌وگوهای سازنده برای دستیابی به توافق و بازگرداندن ثبات به منطقه سخن گفته است.
آکسیوس نیز به نقل از یک دیپلمات آگاه از جزئیات این دیدار گزارش داده که ترامپ به طرف قطری اعلام کرده خواهان دستیابی به توافق است و به مسیر مذاکرات فرصت خواهد داد. با این حال، رئیس‌جمهوری آمریکا هشدار داده است که اگر ایران مذاکرات را جدی نگیرد، ممکن است رویکرد واشنگتن تغییر کند.
با وجود تلاش‌های دوحه، ارزیابی‌ها از احتمال دستیابی به توافقی فوری چندان خوش‌بینانه نیست. رویترز به نقل از مقام‌های آمریکایی و منطقه‌ای گزارش داده که توافق در کوتاه‌مدت بعید به نظر می‌رسد. انور قرقاش، مقام ارشد اماراتی، نیز دستیابی به راه‌حلی سیاسی و جامع میان ایران و آمریکا را دشوار دانسته و هشدار داده است که کشورهای منطقه باید خود را برای دوره‌ای طولانی از بی‌ثباتی و ابهام آماده کنند.
این ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که نقش قطر در شرایط فعلی بیشتر معطوف به حفظ کانال ارتباطی و جلوگیری از تشدید بحران است. میانجی‌گری دوحه می‌تواند به انتقال پیام‌ها، کاهش سوءبرداشت‌ها و فراهم کردن زمینه گفت‌وگو کمک کند، اما تا زمانی که اختلاف بر سر شروط آغاز مذاکرات و چارچوب پایان جنگ پابرجاست، نمی‌توان از نزدیک بودن توافق سخن گفت.
حملات محدود و محاصره دریایی؛ نشانه‌های تداوم وضعیت جنگی
در کنار تحرکات دیپلماتیک، گزارش‌ها از ادامه اقدامات نظامی و ناامنی در آب‌های منطقه حکایت دارد. براساس گزارش رویترز، رسانه‌های دولتی ایران از حمله آمریکا به جزیره قشم در شامگاه یکشنبه خبر داده‌اند. یک مقام استانی اعلام کرده است که این حمله به زیرساخت‌ها و خدمات حیاتی آسیب نزده است. رویترز در گزارش خود تأکید کرده که آمریکا در زمان انتشار خبر، درباره این ادعا اظهارنظری نکرده بود.
همچنین یک منبع ارشد ایرانی به رویترز گفته است که حملات آمریکا سامانه‌های راداری مرتبط با پدافند هوایی و ناوبری دریایی و نیز پایگاه‌های مرتبط با پرتاب موشک و مین‌گذاری را هدف قرار داده‌اند. این گزارش‌ها نشان می‌دهد که حتی در شرایط کاهش احتمال عملیات گسترده، سطحی از تقابل نظامی همچنان ادامه دارد.
در حوزه دریایی نیز گزارش‌هایی درباره افزایش حملات به نفتکش‌ها در خلیج فارس و تنگه هرمز منتشر شده است. رویترز با استناد به آمار نهادهای بین‌المللی دریانوردی نوشته است که حملات به کشتی‌ها در ماه اکتبر افزایش یافته و به بالاترین سطح از زمان آغاز جنگ رسیده است. تلویزیون دولتی ایران نیز مدعی شده که ۱۱ نفتکش طی ۱۰ روز گذشته از کار افتاده‌اند؛ آماری که باید به‌عنوان ادعای رسانه رسمی ایران در نظر گرفته شود و نه داده‌ای مستقل و تأییدشده.
برآیند این تحولات نشان می‌دهد که وضعیت کنونی را نمی‌توان آتش‌بسی پایدار یا پایان جنگ تلقی کرد. عملیات گسترده نسبت به مراحل قبلی کاهش یافته، اما محاصره دریایی، فشار اقتصادی و حملات محدود همچنان ادامه دارد. در چنین شرایطی، هرگونه اقدام نظامی تازه می‌تواند فضای سیاسی لازم برای توافق را محدود کند و در مقابل، طولانی شدن مذاکرات نیز خطر بازگشت درگیری‌های گسترده‌تر را افزایش می‌دهد.
تلاش برای استیضاح هگست
یکی دیگر از تحولات مهم مرتبط با جنگ ایران، افزایش فشارهای سیاسی در داخل ایالات متحده است. واشنگتن‌پست در گزارشی در ۹ نوامبر نوشته است که توماس مسی، نماینده جمهوری‌خواه ایالت کنتاکی، روند تلاش برای استیضاح پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، را آغاز کرده است. محور اصلی این اقدام، نحوه مدیریت جنگ ایران و قانونی بودن عملیات نظامی دولت ترامپ است.
مسی دولت آمریکا را متهم کرده که بدون کسب مجوز کنگره وارد جنگ شده و با وجود درخواست برخی قانون‌گذاران برای توقف درگیری‌ها، عملیات نظامی را ادامه داده است. او در متن اتهامات خود، هگست را به سوءاستفاده از اختیارات و اجرای آگاهانه دستورهای غیرقانونی متهم کرده است. شماری از دموکرات‌های مجلس نمایندگان نیز از این اقدام حمایت کرده‌اند.
با این حال، طرح استیضاح با موانع سیاسی جدی روبه‌رو است و نمی‌توان از هم‌اکنون درباره نتیجه آن قضاوت کرد. کنترل سنا در اختیار جمهوری‌خواهان است و تصویب نهایی اتهامات با دشواری‌های سیاسی و حقوقی همراه خواهد بود. اهمیت این تحول بیش از آنکه به احتمال برکناری وزیر دفاع مربوط باشد، به افزایش فشار سیاسی بر دولت ترامپ و تبدیل جنگ ایران به موضوعی برای پاسخ‌گویی در داخل آمریکا بازمی‌گردد.
واشنگتن‌پست همچنین به تردید برخی چهره‌های جمهوری‌خواه درباره راهبرد دولت در قبال ایران اشاره کرده است. جیمز کومر، نماینده جمهوری‌خواه و از متحدان ترامپ، گفته است که جمهوری‌خواهان از راهبرد آینده آمریکا در قبال ایران اطلاع روشنی ندارند. در مقابل، ترامپ از هگست دفاع کرده و مدعی شده است که آمریکا در جنگ پیروز شده است؛ هرچند خود او نیز به افزایش قیمت سوخت در نتیجه درگیری اذعان کرده است.
این تحولات نشان می‌دهد که جنگ ایران دیگر صرفاً یک پرونده سیاست خارجی برای دولت ترامپ نیست و به یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز در فضای سیاسی آمریکا تبدیل شده است. افزایش هزینه‌های جنگ، نگرانی از پیامدهای اقتصادی و اختلاف بر سر اهداف و دستاوردهای عملیات نظامی می‌تواند دست دولت را در ادامه مسیر سخت‌تر کند.
سه متغیر تعیین‌کننده آینده مذاکرات
مجموع تحولات اخیر نشان می‌دهد که ایران و آمریکا در وضعیتی قرار گرفته‌اند که می‌توان آن را دیپلماسی در سایه فشار توصیف کرد. واشنگتن از یک سو با کاهش احتمال حملات تازه و استقبال از میانجی‌گری قطر، نشانه‌هایی از تمایل به مهار تنش بروز می‌دهد، اما از سوی دیگر محاصره دریایی و محدودسازی مسیرهای تجاری ایران را ادامه می‌دهد. تهران نیز آمادگی خود را برای ازسرگیری سریع مذاکرات اعلام کرده، ولی پایان محاصره، لغو تحریم‌ها و توقف جنگ را از شروط اصلی ورود به گفت‌وگوها می‌داند.
در این میان، سه متغیر بیش از سایر عوامل می‌توانند بر آینده مذاکرات اثر بگذارند. نخست، اختلاف دو طرف بر سر ترتیب اقدامات است؛ تا زمانی که تهران و واشنگتن درباره اینکه پیش از آغاز مذاکرات چه اقداماتی باید انجام شود به تفاهم نرسند، حتی فعال بودن کانال‌های میانجی‌گری نیز لزوماً به توافق منجر نخواهد شد.
دوم، هزینه‌های سیاسی و اقتصادی جنگ برای دولت ترامپ است. شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، افزایش نگرانی‌ها درباره هزینه‌های زندگی و طرح استیضاح وزیر دفاع، ادامه جنگ را برای کاخ سفید پرهزینه‌تر کرده است. با این حال، فشار داخلی الزاماً به معنای پذیرش شروط ایران نیست و ممکن است دولت آمریکا همچنان به راهبرد محاصره و فشار اقتصادی برای گرفتن امتیازهای بیشتر ادامه دهد.
سوم، نگرانی کشورهای منطقه از گسترش دوباره درگیری‌هاست. تحرکات قطر و مواضع مقام‌های کشورهای حاشیه خلیج فارس نشان می‌دهد که تداوم ناامنی در تنگه هرمز و بی‌ثباتی منطقه‌ای، برای بازیگران همسایه ایران نیز هزینه‌ساز شده است. همین نگرانی می‌تواند انگیزه آن‌ها را برای حفظ مسیرهای دیپلماتیک افزایش دهد.
